Chương 1: Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài luận án Chương 2: Cơ sở lý luận về Ngân hàng Trung ƣơng và vai trò của Ngân hàng Trung ƣơng trong phát triển kinh tế Chương 3: Thực trạng vai trò của Ngân hàng Trung ƣơng Hoa Kỳ, Nhật Bản trong phát triển kinh tế và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam Chương 4: Một số giải pháp góp phần hoàn thiện vai trò của Ngân hàng Nhà nƣớc Việt Nam trong phát triển kinh tế. 7 luan an Chƣơng 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Nghiên cứu về ngân hàng Trung ương Nghiên cứu về Ngân hàng Trung ƣơng không thể không nhắc đến công trình “The Economics of Money, Banking, and Financial Markets” Eight Edition (Kinh tế học của tiền, ngân hàng, và các thị trƣờng tài chính) của tác giả nổi tiếng Frederic S.
Có thể nói đây là một trong những tác phẩm tiêu biểu nghiên cứu về lĩnh vực tài chính, tiền tệ đƣợc các nhà nghiên cứu trên thế giới sử dụng rất nhiều. Trong nghiên cứu về dòng tiền, ngân hàng và thị trƣờng tài chính, tác giả cũng đã dành một phần riêng “PART IV. Central Banking and the Conduct of Monetary Policy” (PHẦN IV. Ngân hàng Trung ƣơng và ứng xử của các chính sách tiền tệ) để nghiên cứu về Cục dự trữ liên bang Hoa Kỳ (FED) và cách thực thi chính sách tiền tệ.
Nguyễn Văn Ngọc (2011) [22] đƣa ra các nghiên cứu sâu rộng về lĩnh vực tài chính – ngân hàng, về vai trò và tầm quan trọng của tiền tệ ngân hàng và thị trƣờng tài chính, các định chế tài chính. Ở phần IV: Ngân hàng Trung ương và chính sách tiền tệ trong cuốn Tiền tệ ngân hàng và thị trường tài chính, tác giả đã khái quát lại về cơ cấu của NHTW và hệ thống tiền tệ của ngân hàng, quá trình tạo tiền gửi và cung tiền, các công cụ của chính sách tiền tệ và mục tiêu, chiến lƣợc thực thi chính sách tiền tệ. Đối tƣợng nghiên cứu chủ yếu mà tác giả phân tích đó là Cục dự trữ liên bang Hoa Kỳ (FED). Tuy nhiên, chƣa làm nổi bật vai trò của NHTW trong phát triển của nền kinh tế, chỉ dừng lại ở việc phân tích hoạt động của NHTW.
Nguyễn Văn Tiến (2012) [24] đề cập khá chi tiết và đầy đủ các lý thuyết về tiền tệ - ngân hàng, khái quát hóa một cách logic, có hệ thống cơ sở lý luận về các phạm vi tiền tệ - ngân hàng trong điều kiện kinh tế thị trƣờng và hội nhập quốc tế, mỗi lý thuyết, khái niệm, hiện tƣợng đều đƣợc giải thích, phân tích rõ ràng, mạch lạc và có ví dụ tình huống sinh động, trực quan. Tác giả dành một chƣơng để nghiên cứu về cấu tạo, chức năng, nhiệm vụ của NHTW. Tuy nhiên, giáo trình này chủ yếu cung cấp kiến thức về mặt lý thuyết, chƣa cập nhật tình hình thực tế, đặc biệt là chƣa đề cập đến vai trò của các NHTW, cụ thể trong phát triển của một nền kinh tế. 8 luan an Công trình nghiên cứu của PGS.TS Lê Thị Thu Thủy (2013) [27], đề cập đến tổ chức và hoạt động của Ngân hàng Trung ƣơng một số nƣớc trên thế giới.
Theo tác giả, tùy theo điều kiện kinh tế - xã hội mỗi nƣớc mà NHTW sẽ tổ chức theo những mô hình tổ chức khác nhau, có vai trò và vị trí khác nhau trong tổ chức bộ máy Nhà nƣớc, có mối quan hệ khác nhau với Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan Nhà nƣớc có thẩm quyền khác. Trên thực tế, hiện đã tồn tại ba mô hình NHTW: NHTW trực thuộc Quốc hội và độc lập với Chính phủ, NHTW trực thuộc Chính phủ và NHTW trực thuộc Bộ Tài chính. Ở mỗi mô hình, tác giả đều đƣa ra các nƣớc điển hình đang áp dụng và những mặt thành công, hạn chế của từng mô hình. Theo đó, đƣa ra kết luận: Có thể thấy dù NHTW thuộc mô hình nào chăng nữa thì hoạt động của các NHTW đều có điểm giống nhau về mục đích và nội hàm, bao gồm hoạt động quản lý nhà nước trong lĩnh vực ngân hàng và hoạt động của NHTW nhằm ổn định giá trị đồng nội tệ, đảm bảo an toàn hệ thống ngân hàng và tăng trưởng kinh tế,… các hoạt động này có vai trò quan trọng quyết định tới sự ổn định và an toàn của hệ thống ngân hàng trong một quốc gia.
Bên cạnh đó, tác giả cũng đề cập tới các cấp độ độc lập của NHTW, những điểm đặc thù trong tổ chức và hoạt động của NHNN Việt Nam, đƣa ra những gợi ý cho Việt Nam trong việc hiến định mô hình NHTW và hoàn thiện pháp luật về tổ chức và hoạt động của NHNN. Tuy nhiên, chƣa nghiên cứu sâu về vai trò của NHTW trong phát triển kinh tế, chƣa có sự so sánh giữa các quốc gia đặc biệt là Hoa Kỳ và Nhật Bản, chƣa làm bật lên đƣợc những thành công và hạn chế của từng mô hình tổ chức mà một số quốc gia nêu trên đang áp dụng. Ngoài ra, còn nhiều giáo trình nghiệp vụ, hoạt động của Ngân hàng Trung ƣơng của các trƣờng Đại học, Học viện trong nƣớc. Cụ thể: PGS.TS Đinh Xuân Hạng và TS Nghiêm Văn Bảy (2015) [14]; PGS.TS Nguyễn Thị Mùi (2006) [20]; PGS.TS Nguyễn Đăng Dờn (2011) [10]; PGS.TS Nguyễn Duệ (2003) [11]; David Cox (1977) [6]; PGS.TS Lê Văn Tế (2003) [24]; TS Tô Ngọc Hƣng (2000) [16]; PGS.TS Mai Văn Ban (2008) [5]; PGS.TS Lê Thị Mận (2012) [19]… Các giáo trình này trình bày rõ các khái niệm, quá trình hình thành, phát triển của NHTW, các nghiệp vụ, chức năng vai trò, trách nhiệm của NHTW.
Các công trình trên thiên về lý thuyết nên chƣa mang tính thực tiễn, chƣa có các phân tích, đánh giá thực trạng của các NHTW. Tuy nhiên, đây là cơ sở lý luận rất quan trọng và cần thiết phục vụ, hỗ trợ cho nghiên cứu của NCS. Nghiên cứu về vai trò của ngân hàng Trung ương đến phát triển kinh tế Gerald Epstein (2005) [76] trong tham luận “Central Banks as Agents of Economic Development” (Các ngân hàng Trung ƣơng nhƣ là tác nhân phát triển kinh tế) tại Hội thảo của WIDER: "Tổ chức và Phát triển Kinh tế - Lý thuyết, lịch sử và kinh nghiệm đương đại”, Working paper series, Viện nghiên cứu Chính trị - Đại học Massachusetts đã điểm lại chặng đƣờng phát triển của một số Ngân hàng Trung ƣơng lớn trên thế giới. Với câu hỏi nghiên cứu: “Vai trò của Ngân hàng Trung ương liệu có giống như là một tác nhân để phát triển kinh tế?”, tác giả đã đƣa ra các luận điểm, luận cứ rất cụ thể từ lý thuyết đến thực tiễn mà các Ngân hàng Trung ƣơng Hoa Kỳ, Anh, Châu Âu,… đã thực hiện nhƣ: Tài trợ cho Nhà nƣớc, quản lý tỷ giá hối đoái, ban hành các chính sách quan trọng của các Chính phủ,… Không chỉ thế, Gerald Epstein còn đi sâu nghiên cứu các trƣờng hợp của Ngân hàng Trung ƣơng Anh và Hoa Kỳ (FED).
Cụ thể, Luân Đôn vào cuối thể kỷ 19 đƣợc biết đến nhƣ là một trung tâm tài chính của thể giới, độc quyền về vốn, tuy nhiên thời hoàng kim của các tiêu chuẩn vàng cổ điển bị chi phối bởi các thị trƣờng quốc tế và trong việc tài trợ thƣơng mại, trƣớc lo ngại đó dƣới sự nỗ lực và hỗ trợ từ Ngân hàng Trung ƣơng Anh nhằm duy trì và phát triển các tiêu chuẩn vàng, duy trì khả năng chuyển đổi của đồng bảng Anh vào vàng, coi đây không chỉ là một chính sách vĩ mô quan trọng mà nó còn là chính sách ngành, một chính sách đƣợc thiết kế để hỗ trợ khả năng cạnh tranh quốc tế của các tổ chức tài chính. Tại Hoa Kỳ, FED ra đời nhằm tăng cƣờng khả năng cho vay của quốc gia, ngăn chặn sự thất thoát theo chu kỳ dự trữ của các ngân hàng trong khu vực và những cuộc khủng hoảng tài chính, nâng cao khả năng cạnh tranh với Ngân hàng Anh trong thị trƣờng tài chính quốc tế. Tác giả đã đƣa ra các ví dụ chứng mình sự thành công của FED nhƣ cách thức mà FED đã hỗ trợ về lĩnh vực tài chính cho Hoa Kỳ, cứu trợ khủng khoảng nợ LDC, thúc đẩy IMF đƣa ra các chính sách điều chỉnh cơ cấu để bảo lãnh phát hành trên thị trƣờng chứng khoán. Từ khi thành lập, FED đã tích cực tham gia vào phát triển ngành tài chính, góp phần nâng cao vai trò kinh tế và chính trị của Hoa Kỳ trong nền kinh tế thế giới.
Nhƣ vậy, có thể khẳng định rõ vai trò quan trọng của NHTW đối với phát triển kinh tế của mỗi quốc gia. Crowe, Christopher and Ellen E. Meade (2007) [58] trong tác phẩm “The Evolution of Central Bank Governance around the World” (Sự tiến triển vai trò quản lý của Ngân hàng Trung ƣơng trên toàn thế giới), Tạp chí Triển vọng Kinh tế, tập 21, 10 luan an Số 4, tr. 69–90, đã nghiên cứu về sự tiến triển của vai trò quản lý và điều hành của NHTW, một số mô hình tổ chức của NHTW.
Tuy nhiên, bài viết chỉ mang tính chất sơ lƣợc, chƣa cụ thể. Bài viết nghiên cứu về tác động của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu trong lĩnh vực giám sát tài chính; mô tả và đánh giá các vấn đề liên quan đến vai trò của các Ngân hàng Trung ƣơng, ƣu và khuyết điểm của việc giám sát tài chính của Ngân hàng Trung ƣơng. Khi cuộc khủng hoảng nổ ra, NHTW đƣa ra các chính sách tiền tệ nhằm ổn định tài chính quốc gia, phải bơm tiền để cứu nền kinh tế, điều này khẳng định vai trò cần thiết của NHTW. Lê Vinh Danh (1997), (2005), (2009,) [4][5][6] tập trung nghiên cứu về sự điều tiết vĩ mô của Ngân hàng Trung ƣơng tới các hoạt động ở các nƣớc Hoa Kỳ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Pháp, Anh.
Bằng một phong cách tiếp cận riêng, tác giả đã trình bày khá sinh động, có tính chất phổ thông hóa lịch sử quá trình phát sinh, phát triển cũng nhƣ chức năng, vai trò của tiền tệ và hoạt động ngân hàng cùng những kinh nghiệm quản lý, điều tiết của một số ngân hàng lớn của các nƣớc trên thế giới. Tác giả rút ra rằng: “Kinh nghiệm ở tất cả các nước phát triển cho thấy những cải cách về hệ thống tài chính - tiền tệ - ngân hàng luôn luôn có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc thúc đẩy kinh tế tăng trưởng nhanh và ổn định. Bài học ở nhiều nước đang phát triển cũng cho thấy kết quả như vậy. Nơi nào, ở đâu, hoạt động ngân hàng - tiền tệ được hoàn thiện nhanh, nơi đó luôn luôn có tốc độ tăng trưỏng kinh tế cao và ổn định.