Vai Trò Của Viện Kiểm Sát Nhân Dân Trong Tố Tụng Hành Chính Tại Quảng Nam

Luận văn thạc sĩ phân tích vai trò của viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hành chính tại tỉnh Quảng Nam, từ thực tiễn và kết quả nghiên cứu.

• Tác giả: Hồ Thanh Vấn
• Người hướng dẫn: PGS.TS Vũ Văn Nhiêm
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Vai Trò Của Viện Kiểm Sát Nhân Dân Trong Tố Tụng Hành Chính Từ Thực Tiễn Tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH
• 1.1. Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hành chính
• 1.2. Vai trò của VKSND trong thụ lý giải quyết vụ án hành chính
• 1.3. Vai trò của VKSND trong giai đoạn đối thoại vụ án hành chính
• 1.4. Vai trò của VKSND trong giai đoạn xét xử vụ án hành chính
• 1.5. Vai trò của VKSND trong giai đoạn kiến nghị, kháng nghị vụ án hành chính
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VIỆC THỰC HIỆN CHỨC NĂNG, NHIỆM VỤ CỦA VKSND TRONG TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH TỪ THỰC TIỄN TỈNH QUẢNG NAM
• 2.1. Thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân từ thực tiễn tỉnh Quảng Nam trong giai đoạn thụ lý vụ án hành chính
• 2.2. Thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân từ thực tiễn tỉnh Quảng Nam trong giai đoạn đối thoại
• 2.3. Thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân từ thực tiễn tỉnh Quảng Nam trong giai đoạn xét xử vụ án hành chính
• 2.4. Thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Viện kiểm sát nhân dân từ thực tiễn tỉnh Quảng Nam trong giai đoạn kiến nghị, kháng nghị vụ án hành chính
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG VAI TRÒ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH
• 3.1. Phương hướng nâng cao chất lượng vai trò của VKSND trong tố tụng hành chính
• 3.2. Giải pháp nâng cao chất lượng vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hành chính
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Vai Trò VKSND trong Tố Tụng Hành Chính ở Quảng Nam

Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân (VKSND) trong tố tụng hành chính là yếu tố then chốt để bảo vệ pháp chế và quyền lợi của công dân. VKSND thực hiện quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, đảm bảo tính hợp pháp của các hành vi, quyết định trong quá trình giải quyết khiếu kiện hành chính. Theo Hiến pháp 2013, nguyên tắc tranh tụng trong xét xử được bảo đảm, đòi hỏi VKSND phải tăng cường kiểm sát, góp phần giải quyết vụ án khách quan, chính xác, kịp thời. VKSND có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Phạm vi công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính của Viện kiểm sát là bắt đầu từ khi Tòa án thông báo trả lại đơn khởi kiện vụ án hành chính hoặc từ khi Tòa án thông báo thụ lý vụ án hành chính đến khi bản án, quyết định giải quyết vụ án hành chính của Tòa án có hiệu lực pháp luật mà không có kháng nghị, không có yêu cầu, kiến nghị, đề nghị xem xét lại theo quy định.

1.1. Chức Năng Kiểm Sát Hoạt Động Tư Pháp của VKSND

Chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp của VKSND là kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động tư pháp, bao gồm cả việc giải quyết vụ án hành chính. Nhiệm vụ này xuất phát từ tư cách chủ thể của VKSND trong quan hệ xã hội và được pháp luật quy định. VKSND có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người và chế độ xã hội chủ nghĩa. Theo Khoản 1 Điều 4 Luật Tổ chức VKSND quy định: “Kiểm sát hoạt động tư pháp là hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động tư pháp, trong việc giải quyết vụ án hành chính”.

1.2. Nhiệm Vụ Bảo Vệ Pháp Luật và Quyền Lợi Hợp Pháp

Nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của VKSND là bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. VKSND cùng với các cơ quan tư pháp khác bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất, góp phần bảo vệ công lý, giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, tạo môi trường ổn định cho sự phát triển kinh tế, hội nhập quốc tế, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

II. Thực Trạng Thực Hiện Chức Năng VKSND tại Quảng Nam Phân Tích

Thực tiễn thực hiện chức năng, nhiệm vụ của VKSND trong tố tụng hành chính tại Quảng Nam cho thấy nhiều điểm đáng lưu ý. VKSND tham gia vào quá trình giải quyết vụ án từ giai đoạn thụ lý, đối thoại đến xét xử và thi hành án. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những khó khăn, vướng mắc trong việc áp dụng pháp luật, thu thập chứng cứ và đánh giá chứng cứ. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa VKSND, Tòa án và các cơ quan liên quan để nâng cao hiệu quả công tác kiểm sát. Đối tượng kiểm sát của VKSND trong tố tụng hành chính là việc tuân theo pháp luật của Tòa án, người tiến hành tố tụng của Tòa án, người tham gia tố tụng và cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong quá trình giải quyết vụ án hành chính. Mục tiêu của hoạt động kiểm sát việc giải quyết vụ án hành chính là bảo đảm việc giải quyết vụ án hành chính kịp thời, đúng pháp luật, qua đó, góp phần bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất.

2.1. Giai Đoạn Thụ Lý và Giải Quyết Vụ Án Hành Chính

Trong giai đoạn thụ lý và giải quyết vụ án hành chính, VKSND kiểm sát việc trả lại đơn khởi kiện, thụ lý vụ án, nghiên cứu hồ sơ vụ án, xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ. VKSND tham gia phiên tòa, phiên họp và phát biểu ý kiến về việc giải quyết vụ án. VKSND kiểm sát bản án, quyết định của Tòa án, yêu cầu, kiến nghị Tòa án thực hiện hoạt động tố tụng. VKSND đề nghị với Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền kháng nghị bản án, quyết định của Tòa án có vi phạm pháp luật.

2.2. Vai Trò của Kiểm Sát Viên trong Tố Tụng Hành Chính

Kiểm sát viên (KSV) đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện chức năng kiểm sát của VKSND. KSV được phân công thực hiện kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tố tụng hành chính. KSV có nhiệm vụ kiểm sát việc trả lại đơn khởi kiện; kiểm sát việc thụ lý, giải quyết vụ án; nghiên cứu hồ sơ vụ án; xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ; tham gia phiên tòa, phiên họp và phát biểu ý kiến của Viện kiểm sát về việc giải quyết vụ án; kiểm sát bản án, quyết định của Tòa án; yêu cầu, kiến nghị Tòa án thực hiện hoạt động tố tụng; đề nghị với Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền kháng nghị bản án, quyết định của Tòa án có vi phạm pháp luật; kiểm sát hoạt động tố tụng của người tham gia tố tụng; yêu cầu, kiến nghị cơ quan, tổ chức có thẩm quyền xử lý nghiêm minh người tham gia tố tụng vi phạm pháp luật; thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn khác theo quy định của Luật này.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả VKSND trong Tố Tụng Hành Chính

Để nâng cao hiệu quả hoạt động của VKSND trong tố tụng hành chính, cần có những giải pháp đồng bộ về thể chế, tổ chức và con người. Cần hoàn thiện pháp luật về tố tụng hành chính, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho Kiểm sát viên, đồng thời tăng cường cơ sở vật chất, kỹ thuật phục vụ công tác kiểm sát. Cần tăng cường sự phối hợp giữa VKSND, Tòa án và các cơ quan liên quan trong quá trình giải quyết vụ án. Với việc quy định cụ thể, chi tiết về nhiệm vụ và quyền hạn của KSV giúp cho họ thuận lợi hơn trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Nhiệm vụ của KSV được quy định trong các Điều 4, 5; Điểm e Khoản 2 Điều 6; Điều 27 Luật Tổ chức VKSND năm 2014; các Điều 25, 43 Luật TTHC 2015 và Thông tư liên tịch 03/2016/TTLT- VKSNDTC-TANDTC[36]

3.1. Hoàn Thiện Pháp Luật về Tố Tụng Hành Chính

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật về tố tụng hành chính để đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất và khả thi. Cần quy định rõ hơn về thẩm quyền, trình tự, thủ tục giải quyết khiếu kiện hành chính, đặc biệt là các quy định liên quan đến thu thập, đánh giá chứng cứ, đối thoại hành chính và thi hành án hành chính.

3.2. Nâng Cao Năng Lực cho Kiểm Sát Viên tại Quảng Nam

Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ cho Kiểm sát viên về pháp luật hành chính, pháp luật tố tụng hành chính, kỹ năng kiểm sát và kỹ năng giải quyết vụ án hành chính. Cần tạo điều kiện cho KSV tham gia các khóa đào tạo, hội thảo, tập huấn để cập nhật kiến thức mới và trao đổi kinh nghiệm.

3.3. Tăng Cường Phối Hợp Giữa VKSND và Tòa Án

Cần tăng cường sự phối hợp giữa VKSND và Tòa án trong quá trình giải quyết vụ án hành chính. Cần xây dựng quy chế phối hợp cụ thể về trao đổi thông tin, cung cấp tài liệu, tham gia phiên tòa, phiên họp và giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình tố tụng. Cần tổ chức các cuộc họp định kỳ hoặc đột xuất để đánh giá tình hình và giải quyết các khó khăn, vướng mắc.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Kinh Nghiệm VKSND Quảng Nam

Nghiên cứu kinh nghiệm thực tiễn của VKSND Quảng Nam trong tố tụng hành chính là cơ sở quan trọng để đánh giá hiệu quả hoạt động và đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng công tác kiểm sát. Cần phân tích các vụ án cụ thể, rút ra những bài học kinh nghiệm về áp dụng pháp luật, thu thập chứng cứ, đối thoại hành chính và giải quyết vụ án. Cần đánh giá những thành công, hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế để có giải pháp khắc phục. Phạm vi công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính của Viện kiểm sát là bắt đầu từ khi Tòa án thông báo trả lại đơn khởi kiện vụ án hành chính hoặc từ khi Tòa án thông báo thụ lý vụ án hành chính đến khi bản án, quyết định giải quyết vụ án hành chính của Tòa án có hiệu lực pháp luật mà không có kháng nghị, không có yêu cầu, kiến nghị, đề nghị xem xét lại theo quy định.

4.1. Phân Tích Vụ Án Hành Chính Điển Hình tại Quảng Nam

Phân tích các vụ án hành chính điển hình tại Quảng Nam để rút ra những bài học kinh nghiệm về áp dụng pháp luật, thu thập chứng cứ, đối thoại hành chính và giải quyết vụ án. Cần xem xét các vụ án liên quan đến quyết định hành chính, hành vi hành chính của UBND tỉnh Quảng Nam, các cơ quan hành chính nhà nước và công chức.

4.2. Đánh Giá Hiệu Quả Công Tác Kiểm Sát tại Địa Phương

Đánh giá hiệu quả công tác kiểm sát của VKSND Quảng Nam trong tố tụng hành chính dựa trên các tiêu chí cụ thể như số lượng vụ án được kiểm sát, số lượng kháng nghị, kiến nghị được chấp nhận, tỷ lệ giải quyết vụ án đúng pháp luật và mức độ bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

V. Kết Luận Tầm Quan Trọng của VKSND trong Tố Tụng Hành Chính

Vai trò của VKSND trong tố tụng hành chính là vô cùng quan trọng để bảo vệ pháp chế, quyền lợi của công dân và đảm bảo tính khách quan, công bằng trong giải quyết khiếu kiện hành chính. Việc nâng cao hiệu quả hoạt động của VKSND là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện nay. Cần có sự quan tâm, đầu tư của Nhà nước và sự nỗ lực của toàn ngành Kiểm sát để VKSND thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình. Theo quy định tại Khoản 1 Điều 36 Luật TTHC năm 2015 thì VKSND là cơ quan tiến hành tố tụng hành chính cùng với Tòa án nhân dân. Việc giữ nguyên quy định này là hợp lý bởi lẽ trong tố tụng hành chính, VKSND nhân danh quyền lực Nhà nước thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, cụ thể là kiểm sát tính hợp pháp về các quyết định và hành vi của người tiến hành tố tụng và hành vi của người tham gia tố tụng, bảo đảm mọi vi phạm pháp luật trong tố tụng hành chính phải được phát hiện và xử lý kịp thời, nghiêm minh giúp cho việc giải quyết vụ án hành chính được đúng đắn và khách quan.

5.1. Đề Xuất Hoàn Thiện Thể Chế và Nâng Cao Năng Lực

Đề xuất các giải pháp cụ thể để hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực cho VKSND trong tố tụng hành chính, bao gồm sửa đổi, bổ sung pháp luật, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng và đầu tư cơ sở vật chất, kỹ thuật.

5.2. Định Hướng Phát Triển VKSND trong Tương Lai

Xác định định hướng phát triển của VKSND trong tố tụng hành chính trong tương lai, phù hợp với yêu cầu cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế. Cần xây dựng VKSND ngày càng vững mạnh, đáp ứng yêu cầu bảo vệ pháp chế và quyền lợi của công dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo số liệu thống kê từ hệ thống tư pháp, các khiếu kiện hành chính tại Việt Nam luôn có tính chất phức tạp, trong đó tranh chấp liên quan đến công tác quản lý đất đai thường chiếm trên 80% tổng số vụ án được thụ lý tại Tòa án các cấp. Tại tỉnh Quảng Nam, trong thời gian từ ngày 01/7/2015 đến ngày 30/6/2018, Viện kiểm sát nhân dân hai cấp đã thụ lý kiểm sát 374 vụ án hành chính, phản ánh sức ép lớn trong việc kiểm soát tính hợp pháp của các quyết định quản lý công quyền tại địa phương.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn xuất phát từ yêu cầu thể chế hóa quan điểm của Đảng tại Nghị quyết 49/NQ-TW về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020: bảo đảm sự bình đẳng thực chất giữa công dân và cơ quan nhà nước trước Tòa án. Trong bối cảnh Luật Tố tụng hành chính năm 2015 có hiệu lực với nhiều chế định mới, việc nhận thức và áp dụng các quy định về phạm vi, quyền hạn và nghĩa vụ của Viện kiểm sát nhân dân vẫn còn nhiều khoảng trống và cách hiểu chưa thống nhất.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận về chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp trong tố tụng hành chính; phân tích toàn diện thực tiễn thi hành quyền năng kiểm sát từ giai đoạn tiếp nhận, thụ lý, đối thoại, xét xử cho đến kiến nghị, kháng nghị tại Tòa án nhân dân hai cấp tỉnh Quảng Nam; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng cao chất lượng hoạt động của Kiểm sát viên.

Phạm vi nghiên cứu giới hạn trên địa bàn tỉnh Quảng Nam trong mốc thời gian hơn 3 năm thi hành Luật Tố tụng hành chính năm 2015. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn, hỗ trợ nâng tỷ lệ đối thoại thành công lên trên 55% và xác lập các tiêu chí chuẩn mực nhằm giảm thiểu tỷ lệ bản án bị hủy, sửa do lỗi tố tụng xuống dưới 3%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Khung lý thuyết của đề tài được xây dựng dựa trên hai học thuyết pháp lý nền tảng: Lý thuyết phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực nhà nước trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (được quy định tại Điều 107 Hiến pháp năm 2013) và Lý thuyết bảo vệ quyền con người, quyền công dân thông qua quyền tiếp cận công lý bình đẳng.

Mô hình nghiên cứu vận hành theo cơ chế kiểm soát quyền lực tư pháp độc lập, trong đó Viện kiểm sát nhân dân thực hiện chức năng kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi và quyết định tố tụng của Tòa án, người tiến hành tố tụng và người tham gia tố tụng theo Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân năm 2014 và Luật Tố tụng hành chính năm 2015.

Bốn khái niệm then chốt được phân tích chuyên sâu gồm:

• Kiểm sát hoạt động tư pháp trong tố tụng hành chính: Hoạt động của Viện kiểm sát nhằm bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất.
• Đối tượng khởi kiện vụ án hành chính: Các quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính mang tính quyền lực nhà nước làm xâm phạm trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức.
• Nguyên tắc tranh tụng trong tố tụng hành chính: Cơ chế quy định tại Điều 18 và Điều 175 Luật Tố tụng hành chính năm 2015, bảo đảm quyền bình đẳng thu thập chứng cứ, đối đáp công khai tại phiên tòa.
• Thẩm quyền yêu cầu và kiến nghị của Viện kiểm sát: Quyền năng pháp lý độc lập theo Thông tư liên tịch 03/2016/TTLT-VKSNDTC-TANDTC nhằm khắc phục các thiếu sót trong quá trình Tòa án giải quyết vụ án.

Phương pháp nghiên cứu

• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Luận văn khảo sát toàn bộ tổng thể mẫu gồm 374 vụ án hành chính (310 vụ án sơ thẩm và 64 vụ án phúc thẩm) được Viện kiểm sát nhân dân hai cấp tỉnh Quảng Nam thụ lý kiểm sát trong giai đoạn từ ngày 01/7/2015 đến 30/6/2018. Phương pháp chọn mẫu toàn bộ được áp dụng nhằm bảo đảm độ tin cậy tuyệt đối, tránh sai lệch thống kê và phản ánh trọn vẹn 100% các tình huống thực tiễn phát sinh khi áp dụng luật mới.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp bao gồm 372 bản án và quyết định giải quyết vụ án, hồ sơ của 169 phiên tòa xét xử có Kiểm sát viên tham gia, 8 bản kháng nghị và 5 văn bản kiến nghị khắc phục vi phạm. Dữ liệu thứ cấp gồm các báo cáo tổng kết công tác ngành Kiểm sát và Tòa án tỉnh Quảng Nam cùng hơn 40 văn bản quy phạm pháp luật liên quan.
• Phương pháp phân tích: Nghiên cứu kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phân tích tổng hợp quy phạm pháp luật và phân tích tình huống thực tiễn (case study). Lý do lựa chọn hệ phương pháp này là nhằm liên kết chặt chẽ giữa các quy định pháp lý định tính với các kết quả định lượng thực tế, làm rõ căn nguyên của các sai phạm tố tụng một cách khách quan, khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Tỷ lệ khiếu kiện đất đai chiếm vị trí tuyệt đối: Trong tổng số 374 vụ án hành chính được thụ lý kiểm sát, có tới 330 vụ khiếu kiện liên quan trực tiếp đến lĩnh vực quản lý nhà nước về đất đai, chiếm tỷ lệ 88,23%. Các tranh chấp tập trung vào việc thu hồi đất, bồi thường hỗ trợ tái định cư và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.
• Hiệu quả kiểm sát bảo vệ quyền lợi công dân tại phiên tòa: Trong 122 vụ án sơ thẩm về đất đai được phối hợp giải quyết, Tòa án đã đưa ra xét xử 75 vụ. Kết quả cho thấy Tòa án chấp nhận yêu cầu khởi kiện của người dân, tuyên hủy một phần hoặc toàn bộ quyết định hành chính trong 26 vụ (chiếm 34,67%); số vụ không chấp nhận yêu cầu khởi kiện và giữ nguyên quyết định hành chính là 49 vụ (chiếm 65,33%).
• Nâng cao quyền yêu cầu và phát hiện vi phạm tư pháp: Kiểm sát viên đã ban hành 164 văn bản yêu cầu Tòa án xác minh, thu thập thêm tài liệu chứng cứ. Thông qua kiểm sát 372 bản án và quyết định, Viện kiểm sát đã phát hiện 8 bản án có vi phạm nghiêm trọng, ban hành 8 kháng nghị (5 kháng nghị phúc thẩm, 3 kháng nghị giám đốc thẩm) và 5 kiến nghị yêu cầu Tòa án chấn chỉnh sai phạm.
• Bước đột phá từ mô hình đối thoại: Thực hiện thí điểm Trung tâm hòa giải, đối thoại tại Tòa án nhân dân tỉnh Quảng Nam và 9 Tòa án cấp huyện, các đơn vị đã tổ chức đối thoại thành công 20 trên tổng số 36 vụ việc được đưa vào quy trình hòa giải, đạt tỷ lệ thành công ấn tượng 55,6%.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính dẫn đến các sai phạm bị kháng nghị là do Thẩm phán cấp sơ thẩm xác định sai tư cách tham gia tố tụng, thụ lý sai thẩm quyền hoặc thu thập chứng cứ chưa toàn diện. Điển hình như vụ án hành chính sơ thẩm tại huyện Núi Thành năm 2016, Tòa án cấp huyện vẫn xét xử vụ kiện liên quan đến Văn phòng Đăng ký quyền sử dụng đất dù cơ quan này đã sáp nhập thành Chi nhánh trực thuộc Sở Tài nguyên và Môi trường theo Quyết định 3515/QĐ-UBND của Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam. Sai phạm về thẩm quyền này đã được Viện kiểm sát phát hiện kịp thời, dẫn đến việc Tòa án cấp phúc thẩm tuyên hủy toàn bộ bản án sơ thẩm.

So với các báo cáo chuyên đề tại một số tỉnh lân cận, tỷ lệ khiếu kiện đất đai tại Quảng Nam cao hơn khoảng 8% do tốc độ đô thị hóa nhanh chóng. Dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu loại án (88,23% án đất đai so với 11,77% các lĩnh vực khác) và bảng ma trận thống kê 8 dạng vi phạm phổ biến để giúp các cơ quan tố tụng nhận diện điểm nghẽn nghiệp vụ.

Đề xuất và khuyến nghị

• Hoàn thiện quy định pháp luật về chuyển giao hồ sơ tố tụng: Quốc hội cần sửa đổi Điều 123 và Điều 126 Luật Tố tụng hành chính năm 2015, bổ sung nghĩa vụ bắt buộc của Tòa án phải gửi bản sao đơn khởi kiện và tài liệu chứng cứ cho Viện kiểm sát cùng cấp ngay khi thụ lý hoặc trả lại đơn. Thời hạn thực hiện là 3 ngày làm việc, hướng tới mục tiêu 100% thông báo thụ lý được kiểm sát nội dung trong giai đoạn 2026-2028 do Ủy ban Thường vụ Quốc hội chủ trì.
• Thiết lập quy chế kiểm sát đối thoại tiền tố tụng: Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn cơ chế Kiểm sát viên tiếp cận biên bản đối thoại. Mục tiêu duy trì tỷ lệ đối thoại thành công ổn định trên 60% tại 100% Tòa án cấp huyện, hoàn thành việc ban hành quy chế trước quý IV năm 2027.
• Tăng cường quyền chủ động xác minh chứng cứ của Kiểm sát viên: Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh ban hành quy trình chuẩn hóa việc áp dụng Khoản 6 Điều 84 Luật Tố tụng hành chính, giao trách nhiệm cho Lãnh đạo Viện chỉ đạo thu thập chứng cứ trong 100% các vụ án khiếu kiện bồi thường đất đai phức tạp, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ từ 10 ngày xuống còn 7 ngày làm việc.
• Nâng cao chất lượng tranh tụng của Kiểm sát viên tại phiên tòa: Các cơ sở đào tạo ngành Kiểm sát tổ chức tập huấn kỹ năng đối đáp và phân tích chứng cứ cho 100% Kiểm sát viên được phân công làm án hành chính. Mục tiêu giảm tỷ lệ bản án bị cấp trên hủy, sửa có trách nhiệm của Kiểm sát viên xuống dưới 2% vào cuối năm 2028.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Kiểm sát viên và Kiểm tra viên ngành Kiểm sát: Tiếp cận nguồn tài liệu thực chứng toàn diện về 8 dạng sai phạm tố tụng thường gặp, từ đó nâng cao kỹ năng kiểm sát bản án và kỹ thuật soạn thảo kháng nghị, kiến nghị chính xác.
• Thẩm phán và Thư ký Tòa án: Tham khảo các phân tích chuyên sâu về xác định thẩm quyền, đối tượng khởi kiện và kinh nghiệm triển khai mô hình đối thoại hành chính đạt tỷ lệ thành công 55,6% để tối ưu hóa quy trình xét xử sơ thẩm.
• Luật sư và Chuyên viên tư vấn pháp lý: Nắm vững các tiêu chuẩn đánh giá chứng cứ và quan điểm nghiệp vụ của cơ quan kiểm sát, hỗ trợ xây dựng chiến lược tranh tụng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho khách hàng trong các vụ án đất đai.
• Giảng viên, Học viên cao học và Sinh viên luật: Khai thác hệ thống lý luận về phân công, kiểm soát quyền lực tư pháp và bộ dữ liệu thực tế 374 vụ án làm nền tảng phát triển các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về tư pháp hành chính.

Câu hỏi thường gặp

• Chức năng chính của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hành chính là gì? Viện kiểm sát nhân dân thực hiện kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hành chính nhằm bảo đảm Tòa án giải quyết đúng đắn, khách quan và kịp thời. Thực tiễn tại Quảng Nam cho thấy Viện kiểm sát đã kiểm sát 372 bản án, quyết định và ban hành 8 kháng nghị bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật.

• Vì sao khiếu kiện về đất đai luôn chiếm tỷ lệ cao trong các vụ án hành chính? Các quyết định hành chính về đất đai liên quan trực tiếp đến quyền lợi kinh tế cốt lõi của công dân như thu hồi đất, định giá bồi thường và cấp quyền sử dụng. Số liệu tại Quảng Nam phản ánh khiếu kiện đất đai chiếm tới 330 trên 374 vụ án (đạt 88,23%), đòi hỏi cơ chế kiểm soát tư pháp hết sức chặt chẽ.

• Viện kiểm sát thực hiện quyền kiểm sát việc Tòa án trả lại đơn khởi kiện ra sao? Căn cứ Điều 124 Luật Tố tụng hành chính, trong thời hạn 7 ngày làm việc kể từ ngày nhận văn bản trả lại đơn, Viện kiểm sát có quyền kiến nghị Tòa án xem xét lại. Kiểm sát viên phải đối chiếu căn cứ pháp luật để bảo đảm công dân không bị tước bỏ quyền khởi kiện hợp pháp một cách vô căn cứ.

• Ý nghĩa của hoạt động đối thoại trong giải quyết vụ án hành chính là gì? Đối thoại tạo cơ hội cho các bên đương sự tự thương lượng, giúp cơ quan hành chính kịp thời sửa đổi hoặc hủy bỏ quyết định chưa phù hợp mà không cần mở phiên tòa. Thực tế tại Quảng Nam đã chứng minh 20 trên 36 vụ việc đối thoại thành công (đạt 55,6%), tiết kiệm chi phí xã hội và ổn định trật tự địa phương.

• Kiểm sát viên có được quyền tự mình thu thập tài liệu chứng cứ không? Theo Khoản 6 Điều 84 Luật Tố tụng hành chính năm 2015, Kiểm sát viên có quyền tự mình xác minh, thu thập tài liệu chứng cứ để bảo đảm căn cứ kháng nghị. Tại Quảng Nam, Viện kiểm sát đã đưa ra 164 yêu cầu xác minh nhằm làm sáng tỏ toàn diện các tình tiết vụ án.

Kết luận

• Công trình khẳng định vai trò trụ cột của Viện kiểm sát nhân dân trong việc kiểm soát quyền lực hành chính và bảo đảm công lý cho người dân thông qua 374 vụ án thực tế tại Quảng Nam.
• Đóng góp khoa học then chốt là hệ thống hóa lý luận kiểm sát tư pháp theo Luật Tố tụng hành chính năm 2015 và bóc tách cụ thể 8 nhóm vi phạm tố tụng thường xảy ra tại cơ sở.
• Các chỉ số thực chứng như tỷ lệ hủy quyết định hành chính trái luật đạt 34,67% và tỷ lệ đối thoại thành công 55,6% là cơ sở vững chắc để nhân rộng các mô hình cải cách tư pháp.
• Kế hoạch giai đoạn 2026-2028 đặt trọng tâm vào việc sửa đổi các quy định chuyển giao chứng cứ và tăng cường tập huấn năng lực tranh tụng cho đội ngũ Kiểm sát viên.
• Các nhà nghiên cứu, cán bộ tư pháp và bạn đọc quan tâm có thể khai thác chi tiết công trình luận văn này để nâng cao chất lượng thực tiễn xét xử và đóng góp vào sự nghiệp hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG TỐ TỤNG HÀNH CHÍNH 1. Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong tố tụng hành chính Vai trò thường là tính từ chỉ tính chất của sự vật, sự việc, hiện tượng, dùng để nói về vị trí, chức năng, nhiệm vụ, mục đích của sự vật, sự việc, hiện tượng trong một hoàn cảnh, bối cảnh và mối quan hệ nào đó. Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân được xác định trong quan điểm, chủ trương của Đảng tại Nghị quyết số 08-NQ/TW [4] ngày 02-01-2002, Nghị Quyết 49/NQ-TW [5] ngày 02-6-2005 đã đặt ra đó là: “Đổi mới mạnh mẽ thủ tục giải quyết các khiếu kiện hành chính tại Tòa án; tạo điều kiện thuận lợi cho người dân tham gia tố tụng, đảm bảo sự bình đẳng giữa công dân và cơ quan công quyền trước Tòa án”. Được cụ thể hoá trong Hiến pháp, Luật Tổ chức VKSND thông qua các nguyên tắc tổ chức hoạt động của Bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam nói chung, nguyên tắc tổ chức, hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân nói riêng.

Tại Khoản 1 Điều 107 Hiến pháp 2013 quy định: “ VKSND thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp”. Đây là nhiệm vụ mà Hiến pháp quy định đối với ngành KSND trong hệ thống chính trị, hệ thống bộ máy nhà nước. Luật Tổ chức VKSND năm 2014, đã cụ thể hóa Điều 107 Hiến pháp về chức năng, nhiệm vụ của Ngành: “ VKSND là cơ quan thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. VKSND có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất”.

Tại Khoản 1 Điều 4 Luật Tổ chức VKSND quy định: “ Kiểm sát hoạt động tư pháp là hoạt động của Viện kiểm sát nhân dân để kiểm sát tính hợp pháp của các hành vi, quyết định của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong hoạt động tư pháp, trong việc giải quyết vụ án hành chính ”. Theo từ điển Tiếng Việt, nhiệm vụ được hiểu là “Công việc phải làm vì một 5 mục đích và trong thời gian nhất định”. Như vậy, nhiệm vụ nói chung là công việc mang tính bắt buộc đối với một chủ thể phải thực hiện. Nhiệm vụ của một chủ thể xuất phát từ tư cách chủ thể trong quan hệ xã hội mà chủ thể đó tham gia và được pháp luật quy định.

Có thể thấy, nhiệm vụ quan trọng hàng đầu và xuyên suốt mà Đảng, Nhà nước, Nhân dân giao cho Viện kiểm sát nhân dân là bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ Nhân dân và chế độ. Ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, bộ máy nhà nước được tổ chức theo nguyên tắc tập trung dân chủ. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp. Viện kiểm sát nhân dân tối cao, các Viện kiểm sát nhân dân địa phương, các Viện kiểm sát quân sự là các cơ quan thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Hệ thống Viện kiểm sát nhân dân là một hệ thống thống nhất, bao gồm VKSND tối cao, các VKSND địa phương, các Viện kiểm sát quân sự. VKSND do Viện trưởng lãnh đạo. Viện trưởng cấp dưới chịu sự lãnh đạo của Viện trưởng cấp trên; Viện trưởng VKSND các địa phương, Viện trưởng Viện kiểm sát quân sự các cấp chịu sự lãnh đạo thống nhất của Viện trưởng VKSND tối cao. Viện kiểm sát nhân dân cùng với các cơ quan tư pháp khác là công cụ hữu hiệu bảo vệ pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất, góp phần bảo vệ công lý, giữ vững an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội, tạo môi trường ổn định cho sự phát triển kinh tế, hội nhập quốc tế, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Phạm vi công tác kiểm sát việc giải quyết các vụ án hành chính của Viện kiểm sát là bắt đầu từ khi Tòa án thông báo trả lại đơn khởi kiện vụ án hành chính hoặc từ khi Tòa án thông báo thụ lý vụ án hành chính đến khi bản án, quyết định giải quyết vụ án hành chính của Tòa án có hiệu lực pháp luật mà không có kháng nghị, không có yêu cầu, kiến nghị, đề nghị xem xét lại theo quy định. Đối tượng kiểm sát của VKSND trong tố tụng hành chính là việc tuân theo pháp luật của Tòa án, người tiến hành tố tụng của Tòa án, người tham gia tố tụng và 6 cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan trong quá trình giải quyết vụ án hành chính. Mục tiêu của hoạt động kiểm sát việc giải quyết vụ án hành chính là bảo đảm việc giải quyết vụ án hành chính kịp thời, đúng pháp luật, qua đó, góp phần bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Theo quy định tại Khoản 1 Điều 36 Luật TTHC năm 2015 thì VKSND là cơ quan tiến hành tố tụng hành chính cùng với Tòa án nhân dân.

Việc giữ nguyên quy định này là hợp lý bởi lẽ trong tố tụng hành chính, VKSND nhân danh quyền lực Nhà nước thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, cụ thể là kiểm sát tính hợp pháp về các quyết định và hành vi của người tiến hành tố tụng và hành vi của người tham gia tố tụng, bảo đảm mọi vi phạm pháp luật trong tố tụng hành chính phải được phát hiện và xử lý kịp thời, nghiêm minh giúp cho việc giải quyết vụ án hành chính được đúng đắn và khách quan. Ngoài ra, theo Khoản 2 Điều 36 Luật TTHC năm 2015 quy định Viện trưởng Viện kiểm sát, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên là những người tiến hành tố tụng hành chính cùng với Chánh án Tòa án, Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thẩm tra viên, Thư ký Tòa án. Như vậy, Luật TTHC năm 2015 đã bổ sung thêm Kiểm tra viên là người tiến hành tố tụng hành chính, thể hiện sự đồng bộ, phù hợp với quy định của Luật Tổ chức VKSND năm 2014 và kế thừa các quy định trước đây “Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hành chính nhằm bảo đảm cho việc giải quyết vụ án hành chính kịp thời, đúng pháp luật”. So với Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án hành chính năm 1996 (được sửa đổi, bổ sung các năm 1998, 2006, Luật TTHC 2010), vai trò của Viện kiểm sát trong tố tụng hành chính theo Luật TTHC 2015 có một số nội dung thay đổi, bổ sung đó là: Không quy định quyền khởi tố vụ án hành chính của Viện kiểm sát đối với các quyết định hành chính, hành vi hành chính liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự; thay vào đó, Khoản 3 Điều 23 Luật TTHC quy định “Đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, nếu họ không có người khởi kiện thì Viện kiểm sát có quyền kiến nghị Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn (sau đây gọi chung là Ủy 7 ban nhân dân cấp xã) nơi người đó cư trú cử người giám hộ đứng ra khởi kiện vụ án hành chính để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho người đó”.

Đối với nhiệm vụ và quyền hạn của KSV, nếu như Điều 40 Luật TTHC năm 2010 trước đây chỉ quy định một cách chung chung thì Điều 43 Luật TTHC năm 2015 đã có sự liệt kê các nhiệm vụ, quyền hạn rõ ràng và chi tiết hơn. Theo đó, khi được Viện trưởng phân công thực hiện kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tố tụng hành chính nhằm bảo đảm cho việc giải quyết vụ án hành chính đúng pháp luật, KSV có những nhiệm vụ, quyền hạn đó là: Kiểm sát việc trả lại đơn khởi kiện; kiểm sát việc thụ lý, giải quyết vụ án; nghiên cứu hồ sơ vụ án; xác minh, thu thập tài liệu, chứng cứ theo quy định tại Khoản 6 Điều 84 của Luật này; tham gia phiên tòa, phiên họp và phát biểu ý kiến của Viện kiểm sát về việc giải quyết vụ án; kiểm sát bản án, quyết định của Tòa án; yêu cầu, kiến nghị Tòa án thực hiện hoạt động tố tụng; đề nghị với Viện trưởng Viện kiểm sát có thẩm quyền kháng nghị bản án, quyết định của Tòa án có vi phạm pháp luật; kiểm sát hoạt động tố tụng của người tham gia tố tụng; yêu cầu, kiến nghị cơ quan, tổ chức có thẩm quyền xử lý nghiêm minh người tham gia tố tụng vi phạm pháp luật; thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn khác theo quy định của Luật này. Kiểm sát viên tham gia phiên tòa không chỉ phát biểu quan điểm của VKSND về việc tuân theo pháp luật tố tụng của Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân, Thư ký phiên tòa và của người tham gia tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án mà còn phát biểu cả về nội dung, đường lối giải quyết vụ án đảm bảo giải quyết vụ án được nghiêm minh, chính xác, đúng quy định pháp luật. Với việc quy định cụ thể, chi tiết về nhiệm vụ và quyền hạn của KSV giúp cho họ thuận lợi hơn trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.