CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Những năm qua, vấn đề công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và vai trò của Nhà nước đối với công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam đã thu hút sự quan tâm của nhiều cá nhân và tập thể với nhiều công trình nghiên cứu. Những công trình này đã được nghiên cứu từ nhiều giác độ: kinh tế chính trị, triết học, kinh tế học, lịch sử các học thuyết kinh tế, chính trị học, giáo dục học, xã hội học. Liên quan đến đề tài luận án, từ nhiều công trình nghiên cứu, có thể khái quát một số nội dung chủ yếu sau: 1.1 Các công trình nghiên cứu có liên quan đến công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam Xung quanh vấn đề công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam đã nhiều tác giả đã quan tâm, nghiên cứu, đi sâu phân tích tính tất yếu, nội dung, đặc điểm, thực chất, mô hình, phương thức thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam; đánh giá những kết quả đạt được cũng như những hạn chế còn tồn tại trong nhận thức của Đảng cộng sản Việt Nam. Trong những công trình nghiên cứu của mình, mỗi tác giả, đều có cách tiếp cận riêng và bàn luận một cách đa chiều, thể hiện cách nhìn đa dạng, phong phú về những vấn đề của công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
Có thể kể đến các công trình nghiên cứu là: “Suy nghĩ về công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của Ngô Đình Giao (chủ biên) [46] đã đề cập đến một số vấn đề cấp thiết, quan điểm và việc lựa chọn phương hướng tạo nền tảng cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam; các bước và các quá trình của khuynh hướng này. Đồng thời, tác giả cũng đưa ra và luận giải một số biện pháp chủ yếu nhằm phát triển công nghiệp, tạo vốn, quản lý, tổ chức trong việc thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa các ngành kinh tế công nghiệp, nông nghiệp, xây dựng. Tác giả Trần Đình Thiên trong tác phẩm "Công nghiệp hóa ở Việt Nam- phác thảo và lộ trình" [115] đã đưa ra quan niệm của mình về công nghiệp hóa “là quá trình cải biến nền kinh tế nông nghiệp dựa trên nền tảng kỹ thuật thủ công, mang tính hiện vật, tự cung - tự cấp thành nền kinh tế công nghiệp - 9 thị trường”. Đồng thời, tác giả cũng chỉ ra rằng, trong xu hướng toàn cầu hóa kinh tế, để vượt qua tình trạng chậm phát triển, công nghiệp hóa ở Việt Nam không thể thực hiện tuần tự như các nước đi trước mà phải thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ: chuyển nền kinh tế nông nghiệp sang nền công nghiệp hiện đại; phát triển kinh tế thị trường và tham gia vào quá trình toàn cầu hóa.
Trong tác phẩm “Công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam” do Nguyễn Trọng Chuẩn, Nguyễn Thế Nghĩa, Đặng Hữu Toàn (chủ biên) [15] đã tập hợp nhiều bài viết của các tác giả và được nghiên cứu ở nhiều góc độ tiếp cận khác nhau về công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam. Các bài viết đều nhấn mạnh đến việc Công nghiệp hóa ở Việt Nam cần ứng dụng công nghệ mới, tiên tiến trong điều kiện phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ trên thế giới để rút ngắn so với các nước đi trước, trong đó nguồn lực con người là quan trọng nhất và phải được đặt vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển. Đồng thời, các tác giả còn đưa ra những giải pháp thúc đẩy quá trình này, đặc biệt trong thời kỳ hội nhập quốc tế. Tác giả Đỗ Hoài Nam trong cuốn sách “Mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa theo định hướng xã hội chủ nghĩa: con đường và bước đi” [93] đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn của mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Việt Nam, phân tích quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong thực tiễn đổi mới của Việt Nam, xác định những nét chính của mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong giai đoạn hội nhập của Việt Nam.
Tác giả Ngô Quang Minh với bài: “Quá trình nhận thức của Đảng về mô hình, mục tiêu, con đường và bước đi công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta” [91] đã có cái nhìn khá mới mẻ khi cho rằng, nội dung công nghiệp hóa, hiện đại hóa rất rộng, bao gồm cả chuyển dịch cơ cấu kinh tế và áp dụng rộng rãi những tiến bộ khoa học - kỹ thuật, công nghệ mới, hiện đại vào các ngành kinh tế, là thay đổi cả cách thức tổ chức sản xuất của nền kinh tế. Cũng bàn về mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Việt Nam, tác giả Ngô Tuấn Nghĩa có bài “Mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Việt Nam sau gần 30 năm đổi mới - Thành tựu, hạn chế và một số giải pháp tiếp tục hoàn thiện” [95]. Tác giả cho rằng, công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Việt Nam trong thời kỳ đổi mới đã được tiến hành song song 10 với quá trình dịch chuyển cơ chế từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế đã đưa lại kết quả đặc biệt ấn tượng cho nền kinh tế Việt Nam. Những thành tựu về kiến tạo mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Việt Nam sau gần 30 năm đổi mới là: (1) tư duy lý luận về công nghiệp hóa, hiện đại hóa; (2) phương thức và chủ thể thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa; (3) mô hình tăng trưởng; (4) cách thức huy động nguồn lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa; (5) quan hệ giữa tổ chức thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa với giải quyết các vấn đề an sinh xã hội và môi trường.
Tuy vậy, xét về tổng thể, mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Việt Nam đang bộc lộ một số hạn chế cần sớm khắc phục nhằm đưa việt Nam trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại. Đó là: (1) tư duy công nghiệp hóa, hiện đại hóa còn nặng về phát triển khu công nghiệp, chưa chú trọng tới chuyển đổi căn bản trong cách nghĩ và tác phong của người dân theo hướng công nghiệp, đặc biệt là trong thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn; mô hình công nghiệp hóa, hiện đại hóa chưa bắt kịp những thay đổi của môi trường kinh tế thế giới; chính sách công nghiệp quốc gia chưa được định hình cụ thể; các ngành công nghiệp ưu tiên và công nghiệp hỗ trợ chưa phát triển; sự phát triển của công nghiệp còn mang tính phong trào, manh mún; (2) sự gắn kết giữa công nghiệp hóa với hiện đại hóa chưa được chú trọng đúng mức; (3) phương thức thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn triển khai còn chậm, hiệu quả thấp, thiếu liên kết với công nghiệp, giữa sản xuất với thị trường. Từ kinh nghiệm của các quốc gia trong khu vực và trên thế giới, nhiều tác giả khẳng định: Việt Nam cần tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa để trở thành một nước công nghiệp có cơ sở vật chất - kĩ thuật hiện đại, thoát khỏi tình trạng một nước nông nghiệp nghèo nàn, lạc hậu. Việt Nam có thể học hỏi kinh nghiệm từ các nước đã và đang tiến hành thành công sự nghiệp công nghiệp hóa những bài học kinh nghiệm quý báu về mô hình, bước đi, phương thức giải quyết một cách hữu hiệu những vấn đề nảy sinh trong quá trình đó.
Hướng nghiên cứu này được thể hiện trong các tác phẩm: “Công nghiệp hóa và hiện đại hóa ở Việt Nam và 11 các nước trong khu vực” do Phạm Khiêm Ích và Nguyễn Đình Phan (chủ biên) [65] với nhiều bài viết của các tác giả về công nghiệp hóa và kinh nghiệm của các nước trong khu vực. Các tác giả đều khẳng định: công nghiệp hóa là con đường chủ đạo để phát triển đất nước mặc dù bối cảnh quốc tế và Việt Nam đã có nhiều thay đổi so với thời kỳ Đảng ta đưa ra quyết định tiến hành công nghiệp hóa (năm 1960). Từ kinh nghiệm của các quốc gia trong khu vực và trên thế giới, nhiều tác giả khẳng định rằng, mặc dù các nước này tiến hành công nghiệp hóa khác nhau về thời điểm, nhịp độ.nhưng đều giống nhau là lựa chọn con đường công nghiệp hóa để phát triển. Các tác giả cũng đưa ra định nghĩa về công nghiệp hóa “là một quá trình lịch sử tất yếu nhằm tạo nên những chuyển biến căn bản về kinh tế - xã hội của đất nước trên cơ sở khai thác có hiệu quả các nguồn lực và lợi thế trong nước, mở rộng quan hệ quốc tế, xây dựng cơ cấu kinh tế nhiều ngành với trình độ khoa học – công nghệ ngày càng hiện đại” [65; tr.
Cũng bàn về vấn đề này, tác giả Lê Bàn Thạch và Trần Thị Tri trong tác phẩm “Công nghiệp hóa ở NIEs Đông Á và bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam” [109] đã nêu đặc điểm, bước đi, thành tựu, bài học kinh nghiệm của các nước Singapo, Hàn Quốc, Đài Loan, Hồng Kông trong quá trình thực hiện công nghiệp hóa và rút ra bài học kinh nghiệm có thể vận dụng trong chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam. Tác giả Trần Văn Thọ cũng đề cập đến công nghiệp hóa ở Đông Á trong tác phẩm: “Biến động kinh tế Đông Á và con đường công nghiệp hóa của Việt Nam” [116]. Trên cơ sở phân tích những thay đổi trong phân công lao động tại vùng Đông Á, tác giả đã chỉ ra những cơ hội và thách thức đối với Việt Nam, lợi thế so sánh của Việt Nam. Để đối phó hữu hiệu với các thách thức và phát huy các cơ hội ở vùng Đông Á, theo tác giả, Việt Nam cần tận dụng ngoại lực để củng cố nội lực, nhấn mạnh vai trò của tổ chức trong nỗ lực khám phá và tiếp cận thị trường thế giới, phát huy vai trò của doanh nghiệp và vai trò của thông tin, tri thức trong việc phát triển nông thôn.
Cũng có cái nhìn tương tự như vậy, các tác giả Ngô Đăng Thành, Trần Quang Tuyến, Mai Thị Thanh Xuân trong tác phẩm "Các mô hình công nghiệp hóa trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam" [112] đã tập 12 trung làm rõ những vấn đề lý luận chung về công nghiệp hóa, phân tích các mô hình công nghiệp hóa trên thế giới, từ đó chỉ ra những điểm hợp lý và bất hợp lý ở mỗi mô hình.