Phương Pháp Biện Chứng Duy Vật Trong Sự Nghiệp Công Nghiệp Hóa Và Hiện Đại Hóa Việt Nam

Khóa luận phân tích phương pháp biện chứng duy vật và ứng dụng của Đảng Cộng sản Việt Nam trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Giáo Dục Chính Trị
• Đề tài: Vận Dụng Phương Pháp Biện Chứng Duy Vật Trong Công Nghiệp Hóa Và Hiện Đại Hóa Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn tốt nghiệp
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: PHƯƠNG PHÁP BIỆN CHỨNG DUY VẬT- MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG
• 1.1. Phép biện chứng duy vật với tính cách là một hệ thống
• 1.2. Nội dung cơ bản của phương pháp biện chứng duy vật
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP BIỆN CHỨNG DUY VẬT TRONG SỰ NGHIỆP CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA HIỆN NAY
• 2.1. Phương pháp biện chứng duy vật với sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước
• 2.2. Thực trạng và một số giải pháp của sự vận dụng phương pháp biện chứng duy vật trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vận Dụng Phương Pháp Biện Chứng Duy Vật

Phương pháp biện chứng duy vật là một trong những nội dung cốt lõi của triết học Mác-Lênin. Nó không chỉ là lý thuyết mà còn là phương pháp luận quan trọng trong việc nhận thức và cải tạo thế giới. Trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa Việt Nam, việc áp dụng phương pháp này trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Phương pháp này giúp xác định các mâu thuẫn trong xã hội và tìm ra giải pháp hiệu quả để thúc đẩy sự phát triển bền vững.

1.1. Khái Niệm Về Phương Pháp Biện Chứng Duy Vật

Phương pháp biện chứng duy vật được hiểu là hệ thống các nguyên tắc và quy luật phản ánh sự vận động và phát triển của thế giới. Nó nhấn mạnh mối liên hệ giữa các sự vật và hiện tượng, từ đó giúp con người nhận thức và cải tạo thực tiễn.

1.2. Lịch Sử Hình Thành Phương Pháp Biện Chứng

Phương pháp biện chứng có nguồn gốc từ triết học cổ đại, nhưng được phát triển mạnh mẽ trong triết học Mác-Lênin. Sự phát triển này đã tạo ra một công cụ mạnh mẽ để phân tích và giải quyết các vấn đề xã hội trong bối cảnh hiện đại.

II. Thách Thức Trong Việc Vận Dụng Phương Pháp Biện Chứng Duy Vật

Việc áp dụng phương pháp biện chứng duy vật trong công nghiệp hóa và hiện đại hóa Việt Nam gặp nhiều thách thức. Những mâu thuẫn trong xã hội, kinh tế và chính trị cần được nhận diện và giải quyết một cách hiệu quả. Sự phức tạp của thực tiễn đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện và linh hoạt.

2.1. Mâu Thuẫn Giữa Phát Triển Kinh Tế Và Bảo Vệ Môi Trường

Trong quá trình công nghiệp hóa, việc phát triển kinh tế thường đi kèm với những tác động tiêu cực đến môi trường. Cần có những giải pháp hợp lý để cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường.

2.2. Thách Thức Trong Quản Lý Công Nghiệp

Quản lý công nghiệp trong bối cảnh hiện đại đòi hỏi sự linh hoạt và sáng tạo. Các nhà quản lý cần áp dụng phương pháp biện chứng để nhận diện và giải quyết các vấn đề phát sinh trong quá trình sản xuất.

III. Phương Pháp Biện Chứng Duy Vật Trong Giải Quyết Vấn Đề Kinh Tế

Phương pháp biện chứng duy vật có thể được áp dụng để giải quyết các vấn đề kinh tế trong quá trình hiện đại hóa. Việc nhận diện các mâu thuẫn trong nền kinh tế sẽ giúp đưa ra các chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy sự phát triển bền vững.

3.1. Ứng Dụng Phương Pháp Biện Chứng Trong Phân Tích Kinh Tế

Phân tích kinh tế dựa trên phương pháp biện chứng giúp nhận diện các yếu tố tác động đến sự phát triển. Điều này giúp đưa ra các quyết định chính xác hơn trong quản lý kinh tế.

3.2. Giải Pháp Đối Phó Với Khủng Hoảng Kinh Tế

Trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế, việc áp dụng phương pháp biện chứng duy vật giúp tìm ra các giải pháp hiệu quả để khôi phục và phát triển nền kinh tế.

IV. Ứng Dụng Phương Pháp Biện Chứng Duy Vật Trong Giáo Dục

Giáo dục là một lĩnh vực quan trọng trong việc áp dụng phương pháp biện chứng duy vật. Việc giáo dục không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề.

4.1. Phát Triển Tư Duy Phê Phán Trong Giáo Dục

Phương pháp biện chứng giúp học sinh phát triển tư duy phê phán, từ đó có khả năng phân tích và đánh giá thông tin một cách chính xác.

4.2. Ứng Dụng Phương Pháp Biện Chứng Trong Giảng Dạy

Giảng dạy theo phương pháp biện chứng giúp học sinh hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa các kiến thức, từ đó tạo ra một nền tảng vững chắc cho việc học tập và nghiên cứu.

V. Kết Luận Về Vận Dụng Phương Pháp Biện Chứng Duy Vật

Việc vận dụng phương pháp biện chứng duy vật trong công nghiệp hóa và hiện đại hóa Việt Nam là cần thiết và cấp bách. Nó không chỉ giúp nhận diện và giải quyết các mâu thuẫn trong xã hội mà còn thúc đẩy sự phát triển bền vững. Tương lai của đất nước phụ thuộc vào khả năng áp dụng hiệu quả phương pháp này trong mọi lĩnh vực.

5.1. Tương Lai Của Phương Pháp Biện Chứng Duy Vật

Phương pháp biện chứng duy vật sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng phát triển của Việt Nam trong tương lai.

5.2. Khuyến Nghị Để Tăng Cường Vận Dụng Phương Pháp

Cần có các chính sách và chương trình đào tạo nhằm nâng cao nhận thức và khả năng vận dụng phương pháp biện chứng trong các lĩnh vực khác nhau.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Từ năm 1986, Việt Nam bước vào thời kỳ Đổi mới với xuất phát điểm là một nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu, nơi hơn 80% dân số sống ở nông thôn và lao động nông nghiệp chiếm trên 70% lực lượng lao động xã hội. Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra không chỉ là cần làm gì mà còn là làm như thế nào — tức là phương pháp luận nào đủ sức chỉ đạo toàn bộ quá trình cải biến xã hội diện rộng.

Luận văn tốt nghiệp Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh, chuyên ngành Giáo dục Chính trị, nghiên cứu hệ thống nội dung lý luận của phương pháp biện chứng duy vật và phân tích cụ thể sự vận dụng phương pháp này của Đảng Cộng sản Việt Nam trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Nghiên cứu bao quát đầy đủ các lĩnh vực kinh tế, chính trị – xã hội, văn hóa, khoa học – công nghệ và giáo dục – đào tạo, đặt trong khung thời gian từ trước Đại hội VI (1986) đến những năm cuối thế kỷ XX.

Ý nghĩa của đề tài thể hiện ở hai bình diện. Về lý luận, công trình làm rõ phép biện chứng duy vật không chỉ là triết học mà còn là phương pháp luận phổ biến — "vũ khí sắc bén nhất" — xuyên suốt và chỉ đạo mọi phương pháp khoa học khác. Về thực tiễn, nghiên cứu chỉ ra rằng những sai lầm trước thời kỳ Đổi mới — từ việc ưu tiên đơn phương công nghiệp nặng đến việc áp dụng rập khuôn mô hình Liên Xô cũ — đều bắt nguồn từ sự vi phạm các nguyên tắc cơ bản của phương pháp biện chứng duy vật, và chính việc quay lại vận dụng sáng tạo phương pháp này từ năm 1986 đã tạo ra bước ngoặt phát triển.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Phép biện chứng duy vật của chủ nghĩa Mác – Lênin là nền tảng lý thuyết cốt lõi. Mác và Ăngghen kế thừa "hạt nhân hợp lý" từ phép biện chứng duy tâm của Hêghen — người đầu tiên trình bày có hệ thống các quy luật biện chứng — nhưng "dựng lại" phép biện chứng ấy trên nền tảng duy vật, gắn sự vận động không phải với "ý niệm tuyệt đối" mà với hiện thực vật chất khách quan. Lênin gọi phép biện chứng duy vật là "linh hồn của chủ nghĩa Mác".

Hệ thống lý thuyết được xây dựng xung quanh hai nguyên lý (mối liên hệ phổ biến và sự phát triển), ba quy luật cơ bản (thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập; chuyển hóa từ lượng thành chất; phủ định của phủ định) và sáu cặp phạm trù (cái chung – cái riêng; nguyên nhân – kết quả; tất nhiên – ngẫu nhiên; nội dung – hình thức; bản chất – hiện tượng; khả năng – hiện thực).

Khung lý thuyết thứ hai là lý luận về phương pháp và phương pháp luận. Nghiên cứu phân biệt rõ phương pháp riêng (áp dụng trong một bộ môn khoa học), phương pháp chung (áp dụng trong nhiều ngành) và phương pháp phổ biến — tức phương pháp biện chứng duy vật — có khả năng thâm nhập và định hướng toàn bộ hệ thống phương pháp còn lại. Năm nguyên tắc phương pháp luận được ứng dụng xuyên suốt gồm: tính toàn diện, lịch sử – cụ thể, phát triển, tính khách quan, và thống nhất giữa phân tích và tổng hợp.

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp chủ yếu của luận văn là phương pháp biện chứng duy vật, được hiểu vừa như đối tượng nghiên cứu vừa như công cụ nhận thức. Mọi lĩnh vực của đời sống xã hội được đặt trong mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau, không xem xét cô lập từng mảng riêng rẽ.

Bổ trợ cho phương pháp chính là phương pháp phân tích – tổng hợp: phân tích từng lĩnh vực (kinh tế, chính trị, văn hóa, khoa học – công nghệ, giáo dục – đào tạo) rồi tổng hợp để rút ra nhận định khái quát về tính hệ thống của sự vận dụng.

Nguồn dữ liệu được khai thác từ các văn kiện Đại hội Đảng (Đại hội VI, VII, VIII), Nghị quyết số 10 của Bộ Chính trị, các công trình khoa học đã công bố trong nước (Nguyễn Thế Nghĩa, 1991, 1997, 1998; Hồng Vinh, 1998) và quốc tế (A. Septulin, 1989), cùng hệ thống số liệu thống kê nông nghiệp theo từng giai đoạn phát triển 1976 – 1995. Phạm vi thời gian chính tập trung vào giai đoạn 1976 – 1996, với trọng điểm là hai thời kỳ: trước Đổi mới (1976 – 1985) và sau Đổi mới (1986 – 1995).

---

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phát hiện 1: Sự vi phạm nguyên tắc biện chứng trước Đổi mới gây hệ quả nghiêm trọng. Giai đoạn 1976 – 1980, đường lối ưu tiên đơn phương công nghiệp nặng đã vi phạm nguyên tắc tính toàn diện và nguyên tắc lịch sử – cụ thể. Kết quả là sản lượng lương thực chỉ tăng bình quân 1,65%/năm, năng suất lúa chỉ đạt 20,2 tạ/ha, lương thực bình quân đầu người chỉ đạt 254 kg/năm. Kim ngạch xuất khẩu toàn ngành nông nghiệp năm 1980 chỉ chiếm 34,2% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước, trong khi hằng năm Nhà nước phải nhập khẩu hơn 1,1 triệu tấn lương thực.

Phát hiện 2: Vận dụng sáng tạo phương pháp biện chứng duy vật từ 1986 tạo bước ngoặt kinh tế rõ rệt. Giai đoạn 1989 – 1995 (sau Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị), tốc độ tăng trưởng nông nghiệp đạt bình quân 4,3%/năm, sản lượng lương thực bình quân đạt 24,07 triệu tấn/năm — mỗi năm tăng gần 1 triệu tấn. Đặc biệt, Việt Nam bắt đầu xuất khẩu từ 1,5 đến 2 triệu tấn gạo mỗi năm, từ một nước nhập khẩu lương thực trở thành nước xuất khẩu. Nông nghiệp đóng góp trên 30% GDP trong tổng sản phẩm quốc dân vào cuối giai đoạn này.

Phát hiện 3: Phát triển công nghiệp toàn diện theo hướng biện chứng tạo tốc độ tăng trưởng cao. Giai đoạn 1991 – 1996, toàn ngành công nghiệp đạt tốc độ tăng trưởng bình quân 13,7%/năm, trong đó công nghiệp trung ương đạt 16,13%/năm. Giá trị xuất khẩu hàng công nghiệp tăng 25,95%. Một số ngành đạt mức tăng trưởng bình quân đặc biệt cao: thép 25,83%/năm, dệt may 26,3%/năm, da giày 21%/năm, hóa chất phân bón 20,1%/năm. Những con số này có thể được minh họa hiệu quả qua biểu đồ cột so sánh tốc độ tăng trưởng theo ngành, hoặc biểu đồ đường thể hiện xu hướng tăng trưởng theo thời gian 1976 – 1996.

Phát hiện 4: Giáo dục – đào tạo ghi nhận bước tiến lịch sử nhờ chính sách toàn diện. Trong hơn 50 năm kể từ 1945, tỷ lệ mù chữ giảm từ 95% xuống còn khoảng 10% — tức gần 90% dân số biết chữ. Đây là minh chứng tiêu biểu cho nguyên tắc phát triển trong lĩnh vực giáo dục, thể hiện kết quả của chính sách "giáo dục là quốc sách hàng đầu" được Đại hội VIII khẳng định. Đảng đánh giá riêng ngành nông nghiệp, ước tính 1/3 giá trị gia tăng là do khoa học – công nghệ đóng góp.

Thảo luận kết quả

Những phát hiện trên lý giải nguyên nhân thất bại trước Đổi mới và thành công sau Đổi mới từ một góc nhìn phương pháp luận nhất quán. Trước 1986, đường lối "ưu tiên công nghiệp nặng" không xuất phát từ thực tế lịch sử cụ thể của Việt Nam — một nước nông nghiệp nghèo, ruộng đất manh mún, trình độ khoa học kỹ thuật thấp — mà mô phỏng rập khuôn mô hình Liên Xô cũ, vi phạm nguyên tắc lịch sử – cụ thể.

So sánh với kinh nghiệm của các nước trong khu vực, bài học chung là không có nước nào phát triển bền vững nếu bỏ qua giai đoạn phát triển nông thôn. Đây chính là biểu hiện của quy luật lượng – chất: chỉ khi có sự tích lũy vật chất đủ lớn (nông nghiệp ổn định, lương thực bảo đảm) thì bước nhảy vọt lên công nghiệp hóa mới thực sự bền vững.

---

Đề xuất và khuyến nghị

Luận văn đưa ra hệ thống giải pháp cụ thể trên cơ sở phân tích thực trạng từng lĩnh vực:

1. Xây dựng chiến lược nông nghiệp toàn diện theo hướng biện chứng. Cơ quan quản lý nông nghiệp cần ban hành chính sách đảm bảo thị trường tiêu thụ cho nông sản trong vòng 3 – 5 năm, nhằm chấm dứt tình trạng ứ đọng sản phẩm khiến nông dân lâm vào nguy cơ phá sản. Song song đó, thực hiện tích tụ ruộng đất hợp lý để khắc phục tình trạng manh mún — điều kiện tiên quyết để cơ giới hóa nông nghiệp đạt hiệu quả. Mục tiêu là nâng tỷ trọng sản lượng nông nghiệp ứng dụng khoa học kỹ thuật lên ít nhất 50% trong vòng một thập kỷ.

2. Ưu tiên phát triển công nghiệp mũi nhọn dựa trên nguyên tắc lịch sử – cụ thể. Bộ Công Thương cần xác định 3 – 5 ngành công nghiệp mũi nhọn phù hợp tiềm năng nội sinh của đất nước thay vì học theo mô hình nước ngoài. Đặc biệt cần phát triển năng lực chế biến sâu để chuyển từ xuất khẩu thô — hiệu quả thấp — sang xuất khẩu có giá trị gia tăng cao, hướng đến tăng giá trị xuất khẩu công nghiệp thêm ít nhất 30% trong giai đoạn tiếp theo.

3. Hiện đại hóa hệ thống chính trị đồng bộ với phát triển kinh tế. Các cơ quan Nhà nước cần thực hiện cải cách hành chính, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, phổ biến pháp luật đến mọi tầng lớp nhân dân. Đồng thời kiên quyết đấu tranh chống tham nhũng, quan liêu — những biểu hiện chủ quan duy ý chí vi phạm nguyên tắc tính khách quan. Tiến độ đề xuất là hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật điều chỉnh kinh tế thị trường trong vòng 5 năm.

4. Phát triển giáo dục – đào tạo gắn với chiến lược nguồn nhân lực. Bộ Giáo dục và Đào tạo cần tăng tỷ trọng ngân sách đầu tư cho giáo dục, đa dạng hóa các loại hình đào tạo nhằm nâng mặt bằng dân trí, đặc biệt ở khu vực nông thôn. Chiến lược "dạy người" song song với "dạy chữ" và "dạy nghề" cần trở thành tiêu chí đánh giá chất lượng giáo dục, tránh khuynh hướng "thương mại hóa" giáo dục. Mục tiêu là cung cấp đội ngũ nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa theo lộ trình đến năm 2020.

---

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Sinh viên và học viên ngành Giáo dục Chính trị, Triết học, Khoa học Xã hội là nhóm đối tượng trực tiếp nhất. Luận văn cung cấp một mô hình trình bày hệ thống từ lý luận đến thực tiễn: từ lịch sử hình thành phép biện chứng (cổ đại Hy Lạp, triết học cổ điển Đức, chủ nghĩa Mác – Lênin) đến vận dụng cụ thể trong từng lĩnh vực. Đây là tài liệu tham khảo hữu ích cho các bài tập học phần Triết học Mác – Lênin, đặc biệt phần phương pháp luận.

Cán bộ hoạch định chính sách và quản lý nhà nước — đặc biệt tại các Bộ Kế hoạch, Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp — có thể sử dụng khung phân tích của luận văn để nhìn lại lịch sử chính sách: tại sao một số quyết sách thành công, tại sao một số khác thất bại. Nguyên tắc lịch sử – cụ thể và nguyên tắc tính toàn diện là hai công cụ tư duy thực tiễn có giá trị cao trong thiết kế chính sách.

Nhà nghiên cứu triết học ứng dụng và lịch sử tư tưởng Việt Nam sẽ tìm thấy trong luận văn cách tiếp cận liên kết giữa triết học hàn lâm và phân tích kinh tế – xã hội cụ thể. Đặc biệt, phần đối chiếu trước – sau Đổi mới cung cấp dữ liệu lịch sử cho các nghiên cứu về tư tưởng chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Giáo viên phổ thông và trung học chuyên nghiệp giảng dạy môn Giáo dục công dân có thể khai thác luận văn như tài liệu mở rộng, đặc biệt phần minh họa bằng số liệu cụ thể (tốc độ tăng trưởng nông nghiệp, kim ngạch xuất khẩu) giúp bài giảng về lý luận Mác – Lênin trở nên sinh động và thuyết phục hơn.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp biện chứng duy vật khác gì so với phép biện chứng của Hêghen?

Hêghen xây dựng phép biện chứng duy tâm: sự vận động là của "ý niệm tuyệt đối", còn thế giới tự nhiên và xã hội chỉ là "biểu hiện bên ngoài của tư duy". Mác dựng lại phép biện chứng ấy trên nền tảng duy vật: ý niệm không phải "vị thần sáng tạo ra hiện thực" mà chỉ là "vật chất được đem chuyển vào trong đầu con người". Sự khác biệt này quyết định toàn bộ ý nghĩa thực tiễn của phương pháp.

2. Tại sao việc ưu tiên công nghiệp nặng trước Đổi mới lại dẫn đến thất bại?

Đường lối ưu tiên công nghiệp nặng giai đoạn 1976 – 1985 vi phạm đồng thời hai nguyên tắc biện chứng: nguyên tắc tính toàn diện (bỏ qua nông nghiệp, bỏ qua công nghiệp nhẹ) và nguyên tắc lịch sử – cụ thể (áp dụng mô hình Liên Xô vào điều kiện Việt Nam hoàn toàn khác biệt). Kết quả cụ thể: nợ nước ngoài chồng chất, thiếu đói triền miên ở nhiều vùng, phải nhập khẩu hơn 1,1 triệu tấn lương thực mỗi năm.

3. Quy luật lượng – chất có ý nghĩa gì trong thực tiễn công nghiệp hóa?

Trong thực tế, quy luật này đòi hỏi công nghiệp hóa phải được chuẩn bị đủ "lượng" (tích lũy vật chất, nâng cao năng lực sản xuất, đào tạo nhân lực) trước khi thực hiện "bước nhảy" lên trình độ cao hơn. Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn: "Nếu muốn công nghiệp hóa gấp thì là chủ quan. Cho nên trong kế hoạch phải tăng tiến nông nghiệp." Đây chính là biểu hiện ứng dụng quy luật lượng – chất vào hoạch định chiến lược phát triển.

4. Văn hóa đóng vai trò gì trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa?

Văn hóa không phải là lĩnh vực thứ yếu hay hệ quả của kinh tế — đó là quan niệm phiến diện. Theo quan điểm biện chứng, văn hóa vừa là "kết quả của kinh tế, đồng thời là động lực của sự phát triển kinh tế" (Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII). Trong thực tế, một nền văn hóa lành mạnh tạo môi trường xã hội ổn định, nuôi dưỡng đạo đức nghề nghiệp và tinh thần sáng tạo — những yếu tố không thể thiếu trong sản xuất công nghiệp hiện đại.

5. Làm thế nào để tránh rơi vào chủ quan duy ý chí khi vận dụng phương pháp biện chứng?

Nguyên tắc tính khách quan yêu cầu khi giải quyết vấn đề phải "xuất phát từ chính bản thân đối tượng, từ những thuộc tính và mối liên hệ vốn có của nó". Trong thực tiễn, điều này có nghĩa là phải điều tra, khảo sát thực tế trước khi ra quyết sách; không áp đặt mong muốn chủ quan lên hiện thực; và sẵn sàng điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi. Kinh nghiệm Đổi mới 1986 cho thấy chính sự nhận thức thẳng thắn về sai lầm là bước đầu tiên của vận dụng đúng nguyên tắc này.

---

Kết luận

• Phép biện chứng duy vật là hình thức phát triển cao nhất trong lịch sử biện chứng, thống nhất hữu cơ giữa thế giới quan duy vật và phương pháp biện chứng, tạo thành công cụ nhận thức và cải tạo thế giới có hiệu lực nhất.
• Hệ thống nguyên tắc của phương pháp biện chứng duy vật — toàn diện, lịch sử – cụ thể, phát triển, khách quan, thống nhất phân tích – tổng hợp — không tồn tại cô lập mà tác động qua lại để tạo thành một chỉnh thể phương pháp luận phổ biến.
• Thực tiễn Việt Nam trước và sau Đổi mới là minh chứng sắc nét nhất cho hệ quả của việc vi phạm và vận dụng đúng đắn các nguyên tắc biện chứng: sản lượng lương thực từ 254 kg/người/năm (1976 – 1980) tăng lên mức xuất khẩu 1,5 – 2 triệu tấn gạo/năm (1989 – 1995).
• Những thực trạng còn tồn tại — ruộng đất manh mún, công nghiệp gia công, trình độ công nghệ lạc hậu, phân hóa giàu nghèo — đòi hỏi tiếp tục vận dụng sáng tạo, không rập khuôn.
• Bước tiếp theo là triển khai đồng bộ bốn nhóm giải pháp đã đề xuất trong vòng 5 – 10 năm, lấy phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao làm khâu đột phá.

Đối với bất kỳ ai quan tâm đến nền tảng triết học của đường lối phát triển Việt Nam, đây là tài liệu cung cấp cả khung lý luận hệ thống lẫn dữ liệu thực tiễn cụ thể để hiểu vì sao phương pháp luận không phải là chuyện "trừu tượng" — mà là yếu tố quyết định thành bại của cả một giai đoạn lịch sử.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận còn bao gồm 2 chương với 4 tiết. 1 CHUONG PHUONG PHAP BIEN CHUNG DUY VAT- MOT SỐ VẤN ĐỀ LY LUẬN CHUNG. PHÉP BIEN CHUNG DUY VAT VỚI TÍNH CÁCH LA MỘT HỆ THỐNG.1, Lịch sử hình thành và phát triển của phép biện chứng. Phép hiện chứng ra đời từ thời kỳ cổ đại mà điển hình là phép biện chứng cổ đại Hy Lap.

Theo phép biện chứng ấy, thế giới là một chỉnh thể thống nhất bao gỗm các bộ phận có mỗi liên hệ tác động qua lại lẫn nhau, Các sự vật, hiện tượng trong thé giới ấy không ngừng vận động và phát triển. Song phép biện chứng thời cổ đại con mang tinh chất phát, ngây tha, vì nó chỉ mới có thể dựa trên sự quan sất cảm tinh với kinh nghiệm thông thường của con người. Đánh giá quan điểm biện chứng chất phát thời cổ đại, Ph. Angghen cho rằng: “trong quan điểm đó chúng ta thấy một bức tranh về sự ching chit vô tin của những mối quan hệ và những sự tác động qua lại, sự vận động và phát triển” ¡22,35|.

Phép biện chứng ấy có giới hạn là chưa làm rõ được cái gì đang liên he; cũng như những quy luật nội tại của sự vận động và phát triển. VỀ sau, con người đi sâu hơn về nhận thức thé giới. Không thỏa mãn với cách nhìn chung tổng quát vé thế giới, người ta đã tích thế giới ra từng mặt, từng bộ phận để nghiên cứu, Và sự ra đời của triết học cổ điển Đức đã kế thừa và tiếp tục phát triển phép biện chứng cổ đại. Nếu phép biện chứng trong triết học cổ đại chủ yếu được nghiên cứu trên cơ sử kinh nghiệm hằng ngày, thì phương pháp tư duy hiện chứng trong chủ nghĩa duy tâm Đức đã trả thành một lý luận được xây dung một cách có hệ thông.

Cúc nhà triết học duy tâm Đức đã áp dung một cách có ý thức phép biện chứng vào cúc lĩnh vực khác nhau của hiện thực. Phép biện chứng cổ điển Đức là hình thức cao hơn phép biện chứng cổ đại, bởi vì nó đã thoát khỏi tinh tự phái, ngây thơ. Nhưng nó chưa phải là đỉnh cao của phép hiện chứng, mà chỉ dừng lai ở phép biện chứng duy tâm, Nhà biện chứng kiệt xuất nhất thữi kỳ này là nhà triết học duy tâm vĩ đại người Đức G. Héghen đã trình bay những quy luật co bản của phép biện chứng.

nhưng không phải là những quy luật của các quá trình tự nhiễn và xã hội, mà là những quy luật của tứ duy “thuần túy”, tách rồi khỏi mọi nội dung cẩm tinh, Theo Héghen, giới tự nhiên và xã hội loài người chỉ là sự tổn tại khác nhu của "ý niệm tuyệt đối”, do xự thụ hóa của ý niệm mà thành ”. biện chứng vcủu ¥ niệm quy định tính hiện chứng của các sự vật và hiện tượng” [22,40-41] Phép biện chứng của Héghen là phép hiện chứng duy tâm, vì nó chỉ nói đến sự vận động và phát triển của các ý niệm mã thôi. Mặc dù vậy, Héghen đã có công lao to lđn trong việc trình hày có hệ thống những qui luật của phép biện chứng, đồng thời còn xem nó là một quan điểm nhất định vẻ thé giới, là phương pháp nhân thức. Đánh giá phép biện chứng của Héghen, Mác viết: “Tinh chất thin bi mà phép biện chứng đã mắc phải ở trong tay Héghen tuyệt nhiên không ngăn cản Héghen trở thành người dau tiên trình bày một cách bao quất và có ý thức những hình thái vận động chung của phép biện chứng ấy.

Ở Héghen, phép biện chứng bị lận ngược đầu xuống đất chỉ cần dựng nó lại là sẽ phat hiện được cái hat nhãn hợp lý của nó ở đăng sau lớp vỏ than bí”[2, 35] Kế thừa có chọn lục những hạt nhân hợp lý nhất của các nhà biện chứng trước đó, Mác và Angghen đã sáng lập ra một hình thức cao nhất của phép biện chứng- phép biện chứng duy vật. Phép biện chứng duy vật có sự thống nhất hữu cơ giữa thế giới quan duy vật và phương pháp biện chứng, nó đã khái quất một cách đúng din những quy luật vận động va phát triển chung nhất của thế giới. Sự thống nhất này không thể tách rời và hơn nữa, ở mỗi luận điểm của chủ nghĩa Mác vừa là duy vật vữa là biện chứng, do vậy phép biện chứng của triết học Mác, không chỉ là lý thuyết, mà trước hết là một quá trình khách quan không phụ thuộc vào ý thức và ý chi con người, quá trình vốn có bên trong của hiện thực vật chất đó là quá trình của sự vận động, biến đổi, phát triển do sự đấu tranh của các mặt đối lập, quá trình chuyển hóa những biến đổi tiệm tiến thành nhảy vot, chất lượng, phủ định và phủ định cái phủ định. Đó là quả trình lich sử phát triển tự nhiên và xã hội, mã từ đó tạo nên sự phát triển của tinh thần, ý thức, tư duy với tính cách là thuộc tinh của vật chất có tổ chức cao được phan ánh trong khoa học, trong nhận thức nói chung,.

Lénin đã gọi phép hiện chứng duy vật là linh hỗn của chủ nghĩa Mic. Sự ra đời của phép biện chứng duy vật là một hước nguặt trong sự phát triển của phép biện chứng. Nội dung của phép hiện chứng duy vat Phép biện chứng duy vật thừa nhận các sự vật và hiện tượng trong thế giới hiện thực không tổn tai một cách cô lập, mà giữa chúng có mối liên hệ rằng bude lẫn nhau, tắc động qua lại với nhau, luôn vận động và phat triển. Do vậy, phép biện chứng duy vật có nội dung hết sức phong phú, nó được tạo thành tử một loạt những phạm trù, những quy luật, những nguyễn lý được khái quát từ hiện thực, phù hợp với hiện thực và có khả năng phản ánh đúng sự liên hệ, sự vận động và sự phát triển của tự nhiên, xã hội và tư duy.

Trong nội dung của phép hiện chứng, bao trùm lên cả là nguyên lý về mối liên hệ phổ biến và nguyên lý về sự phát triển. Đó là hai nguyên lý chung nhất của phép hiện chứng duy vật. Điều đó khẳng định rằng phép biện chứng là khoa học về mối liên hệ phổ hiển và vẻ sự phát triển, Angghen định nghĩa: “Phép biện chứng chẳng qua chỉ là môn khoa học về những luật phổ biển của sự vận động và sự nhát triển cla tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy*(22. Với tính cách là học thuyết vẻ mỗi liên hệ phổ biến và về sự phat triển, phép hiện chứng duy vật vach ra những quy luật chung nhất về sự vận động va phát triển của thể giới, No giúp cho chúng ta phản ánh, nhận thức được đúng din những kết cấu, thuộc tính, quy luật của thé giới khách quan.

Các nguyên lý mang tính phổ quát nhất. vì nó là đối tương nghiên cứu của phép biện chứng duy vật, là cơ sở là tiền để để nghiên cứu các vấn để khác. các cập nham trù thực chất chỉ là sự cụ thể hóa của các nguyên lý. Nguyễn lý cử bản dau tiên được thể hiện trong phép biện chứng duy vật là nguyên lý về mdi liên hệ nhổ biển.

Nguyên lý này khẳng định rằng, các sự vật và hiện tượng trên thế giới liên hệ với nhau một cách phổ biến, chúng tác động qua lại lẫn nhau, ảnh hưởng lẫn nhau và chuyển hóa cho nhau chứ không có cái gì tốn tại riêng rẽ đơn độc. Cu sở của sự liên hệ qua lại giữa các sự vật, hiện tượng là tính thông nhất vật chất của thế giới. Theo quan điểm này, các sự vật, hiện tượng trên thể giới dù có da dạng, có khác nhau di chăng nữa thì chúng cũng chỉ là những dạng tản tai khác nhau của một thể giới duy nhất là thể giới vật chat. Trong thể giới vat chất đó có vô vàn những mỗi liên hệ và chúng có biểu hiện da dang giữ những vai tro, vị trí khúc nhau trong sự vận động, biến hoa muốn màu muốn vẻ của thé giới.

Lênin chỉ rõ “Muốn thực sự hiểu được sự vật cần phải nhìn bao quái và nghiên cứu tất cả các mat, tất cả các sự liên hệ và “sự trung gian” của sự vật dé. Chúng ta không thể làm được điều đó một cách hoàn toàn day đủ nhưng sự cần thiết phải xem xét tất cả moi mal sẽ để phòng cho chúng ta khỏi nhạm những sai lắm và sự cứng nhấc” [20,115-116]. Quan điểm duy vật biên chứng không chỉ khẳng định tính phổ biến, tính đa dang của sự liên hệ giữa các sự vật hiện tượng, mà cùn nêu rõ tính khách quan của mối liên hệ phổ biến. Đó là những mũi liên hệ hiện thực của bản thân thế giới vật chất, là cái vn có của các sự vặt, hiện tượng, nó bất nguồn từ tinh thông nhất vật chất của thé giới biểu hiện trong quá trình tự nhiên, xã hội và tư duy.

Trên cơ sử nghiên cứu mỗi liên hệ nhổ biến của các sự vật và hiện tượng, cú thể rút ra phương pháp để xem xét và giải quyết các vấn để trong thực tiễn. Các sự vật và hiện tượng trên thé giới đều có liên hệ tác động qua lại lẫn nhau, nên khi xem xét phải có nguyên tắc tính toàn diện và nguyên tắc lịch sử cụ thể nghĩa là phải đặt sự vật hiện tượng trong mỗi liên hệ giữa các sự vật, hiện tượng khác, phải xem tất cả các mặt, các yếu tế, nhải chú ý đúng mức đến hoàn cảnh lịch sư” cụ thể đã làm phát sinh vấn để mà có cách giải quyết thích hợp. Gần lién với nguyên lý về mỗi liên hệ phổ biến là nguyên lý về sự nhát triển. Hai nguyên lý này thống nhất với nhau, vì chính sư liên hệ phổ biến tức sự tác động qua lại giữa cúc sự vặt và hiện tượng tạo ra sự vin động và phát 10) triển của sự vật và hiện luting ñ Theo quan điểm duy vai biện chứng, mọi sự vật, hiện tượng trên thế giới đều vận động, biến đổi và chu yến hóa từ dạng này sang dạng khác.

Sự biến đổi của các sự vật, hiện tượng là võ cùng tận và có những khuynh hướng khác nhau, Nó diễn ra không ngững trong tự nhiên, xã hội và tư duy, mà nguỗn gốc của nó là sự đấu tranh của các mat đối lập trong bản thân sự vật, hiện tượng. Đặc điểm của sự phát triển là có tính chất tiến lên, có tính kế thừa giữa cái cũ và cái mới, có sự lặp lại dường như cái cũ nhưng trên cd sở cao hơn.