phần mở đầu, kết luận và danh mục các tài liệu tham khảo, luận văn chia làm 3 chương: Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về giám sát của cộng đồng đối với sự tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trường Chƣơng 2: Thực trạng giám sát của cộng đồng đối với sự tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay Chƣơng 3: Các quan điểm và giải pháp cơ bản tăng cường vai trò của cộng đồng trong việc giám sát sự tuân thủ pháp luật về bảo vệ môi trường ở nước ta hiện nay. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ GIÁM SÁT CỦA CỘNG ĐỒNG ĐỐI VỚI SỰ TUÂN THỦ PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG 1. NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ MÔI TRƢỜNG 1.
Khái niệm về môi trƣờng Ngay từ khi mới ra đời, con người đã sống chung với môi trường và luôn tìm cách sống thân thiện với môi trường. Sự tồn tại và phát triển của loài người là cả một quá trình đấu tranh và chế ngự thiên nhiên. Ngày nay, để đạt được sự phát triển bền vững, thịnh vượng, con người nhận thấy không có cách nào khác ngoài việc phải hoà hợp với môi trường sống, tôn trọng thiên nhiên. Trên bình diện quốc tế, đã có nhiều nhà khoa học đưa ra các quan điểm về môi trường.
Theo Masn và Langenhim, 1957 “môi trường là tổng hợp các yếu tố tồn tại xung quanh sinh vật và ảnh hưởng đến sinh vật”. Ví dụ: một bông hoa mọc trong vườn chịu tác động của các điều kiện nhất định như: nhiệt độ, ánh sáng, đất, các khoáng chất trong đất, không khí … Nghĩa là toàn bộ những vật chất có khả năng gây ảnh hưởng trong quá trình hình thành tạo nên bông hoa, kể cả những thú rừng, những cây cối bên cạnh. Các điều kiện môi trường đã quyết định sự phát triển của sinh vật. Một số tác giả khác như Joe Whiteney, 1993 định nghĩa môi trường đơn giản hơn: “Môi trường là tất cả những gì ngoài cơ thể, có liên quan mật thiết và có ảnh hưởng đến sự tồn tại của con người như: đất, nước, không khí, ánh sáng mặt trời, rừng, biển, tầng ozon, sự đa dạng của các loài”.
Các tác giả Trung Quốc như Lương Tử Dung và Vũ Trung Ging thì cho rằng: “Môi 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trường là hoàn cảnh sống sinh vật, kể cả con người, mà sinh vật và con người đó không thể tách riêng ra khỏi điều kiện sống của nó”. Nhà bác học Anhstanh thì cho rằng, “Môi trường là tất cả những gì ngoài tôi ra”. Theo từ điển bách khoa Larouse thì môi trường được mở rộng hơn: “là tất cả những gì bao quanh chúng ta hoặc sinh vật. Nói cụ thể hơn, đó là các yếu tố tự nhiên và nhân tạo diễn ra trong không gian cụ thể, nơi đó có thể có sự sống hoặc không có sự sống.
Các yếu tố đều chịu ảnh hưởng sâu sắc của những định luật vật lý, mang tính tổng quát hoặc chi tiết như luật hấp dẫn vũ trụ, năng lượng phát xạ, bảo tồn vật chất. Trong đó, hiện tượng hoá học và sinh học là những đặc thù của môi trường bao gồm tất cả những nhân tố tác động qua lại trực tiếp hoặc gián tiếp với sinh vật và quần xã sinh vật”. [39] Chương trình môi trường của Liên hợp quốc (UNEP) định nghĩa: “Môi trường là tập hợp các yếu tố vật lý, hoá học, sinh học, kinh tế xã hội, tác động lên từng cá thể hay cả cộng đồng”. Theo từ điển môi trường “Dictionary of Environment” của Gurdey Rejm, 1981 và cuốn Encyclopedia of Environment science and Engineering” của Sybil và các cộng sự khác thì “Môi trường là hoàn cảnh vật lý, hoá học và sinh học bao quanh sinh vật, đó gọi là môi trường bên ngoài.
Còn các điều kiện, hoàn cảnh vật lý, hoá học, sinh học trong cơ thể gọi là môi trường bên trong. Dịch bào bao quanh tế bào thì dịch bào là môi trường của tế bào cơ thể”. [36], [37] Đối với con người, môi trường chứa đựng nội dung rộng hơn. Theo định nghĩa của UNESCO (1981) thì môi trường của con người bao gồm toàn bộ các hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con người tạo ra, những cái hữu hình (tập quán, niềm tin .), trong đó con người sống và lao động, họ khai thác các tài nguyên thiên nhiên và nhân tạo nhằm thoả mãn những nhu cầu của mình.
Như vậy, môi trường sống đối với con người không chỉ là nơi tồn 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tại, sinh trưởng và phát triển cho một thực thể sinh vật và con người mà còn là “khung cảnh của cuộc sống, của lao động và sự vui chơi giải trí của con người”. [32] Ở Việt Nam, cũng đã có nhiều nhà khoa học đưa ra các quan điểm về môi trường. Còn theo Hoàng Đức Nhuận (2000), môi trường bao gồm tất cả những gì bao quanh sinh vật, tất cả các yếu tố vô sinh và hữu sinh có tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên sự sống, phát triển và sinh sản của sinh vật. Với quan điểm này, thì môi trường có 4 thành phần chính tác động qua lại lẫn nhau, đó là: - Môi trường tự nhiên, bao gồm: nước, không khí, đất đai, ánh sáng và các sinh vật.
- Môi trường kiến tạo, gồm những cảnh quan được thay đổi do con người. - Môi trường không gian, gồm những yếu tố về địa điểm, khoảng cách, mật độ, phương hướng và sự thay đổi trong môi trường. - Môi trường văn hoá - xã hội, bao gồm: các cá nhân và các nhóm, công nghệ, tôn giáo, các định chế, kinh tế học, thẩm mỹ học, dân só học và các hoạt động khác của con người. [9, tr 5] Xem xét, khái niệm môi trường dưới góc độ của từng đối tượng cụ thể, Vũ Trung Tạng (2000) cho rằng: “môi trường” là một phần của ngoại cảnh, bao gồm các hiện tượng và các thực thể của tự nhiên,.
mà ở đó, cá thể, quần thể, loài,. có quan hệ trực tiếp hoặc gián tiếp bằng các phản ứng thích nghi của mình. Từ định nghĩa này, ta có thể phân biệt được đâu là môi trường của loài này mà không phải là môi trường của loài khác. Ví dụ như mặt biển là 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com môi trường của sinh vật mặt nước, song không là môi trường của những loài sống ở đáy sâu hàng nghìn mét và ngược lại.
[9, tr 5] Mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau về môi trường nhưng tựu trung lại, người ta đã thống nhất với nhau định nghĩa: “Môi trường là các yếu tố vật chất tự nhiên và nhân tạo lý học, hoá học, sinh học cùng tồn tại trong một không gian bao quanh con người. Các yếu tố đó có quan hệ mật thiết, tương tác lẫn nhau và tác động lên các cá thể sinh vật hay con người để cùng tồn tại và phát triển. Tổng hoà của các chiều hướng phát triển của cá thể sinh vật của hệ sinh thái và của xã hội con người”. Trong khoa học pháp lý, khái niệm môi trường được hiểu như là mối liên hệ giữa con người và tự nhiên, trong đó môi trường được hiểu như là những yếu tố, hoàn cảnh và điều kiện tự nhiên bao quanh con người.
Điều 1, Luật Bảo vệ môi trường được Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam thông qua ngày 27/12/1993 định nghĩa môi trường “bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại và phát triển của con người và của thiên nhiên” [3]. Khái niệm này gần như được giữ nguyên trong Luật Bảo vệ môi trường 2005 vừa được Quốc hội khoá XI thông qua ngày 29 tháng 11 năm 2005, cụ thể như sau: “Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và sinh vật” [4]. Theo cách định nghĩa này, con người trở thành trung tâm trong mối quan hệ với tự nhiên và dĩ nhiên mối quan hệ giữa con người với nhau tạo thành trung tâm đó chứ không phải là mối liên hệ giữa các thành phần khác của môi trường. Môi trường được tạo thành bởi vô số các yếu tố vật chất.
Trong số đó những yếu tố vật chất tự nhiên như đất, nước, không khí, ánh sáng, âm thanh, 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các hệ thực vật, hệ động vật có ý nghĩa đặc biệt và quan trọng hơn cả. Những yếu tố này được coi là những yếu tố cơ bản của môi trường. Chúng được hình thành và phát triển theo những quy luật tự nhiên vốn có và nằm ngoài khả năng quyết định của con người. Con người chỉ có thể tác động tới chúng ở trong chừng mực nhất định.
Bên cạnh những yếu tố vật chất tự nhiên, môi trường còn bao gồm cả những yếu tố nhân tạo. Những yếu tố này do con người tạo ra nhằm tác động tới các yếu tố thiên nhiên để phục vụ cho nhu cầu của bản thân mình như hệ thống đê điều, các công trình nghệ thuật, các công trình văn hoá kiến trúc mà con người từ thế hệ này sang thế hệ khác dựng nên. Ngày nay, khi mà hiểm hoạ về sự tồn vong của loài người đã quá nhỡn tiền, khi mà điều kiện sinh thái bị huỷ hoại, đất đai bị suy thoái, rừng rậm biến thành đồi trọc, thiếu nước ngọt, không khí bị ô nhiễm đến ngạt thở, thiên tai xảy ra thường xuyên, bệnh môi trường cướp đi sinh mạng của hàng triệu người, … thì vấn đề môi trường mới thực sự trở nên cấp thiết và trở thành mối quan tâm của toàn nhân loại. Vai trò của môi trƣờng đối với con ngƣời Như đã trình bày ở phần trên, mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm môi trường, nhưng tất cả vẫn đều thống nhất với nhau ở một điểm, đó là vai trò quan trọng và không thể thiếu của môi trường đối với con người.
Điều đó đã được GS.TS Lê Văn Khoa chỉ ra như sau: [9, tr 8] - Môi trường là không gian sinh sống cho con người và thế giới sinh vật. Không gian này nhằm phục vụ cho các nhu cầu thiết yếu của con người như: nhà ở, giao thông, sản xuất, vui chơi giải trí v. Ngày nay, khi mà dân số thế giới đang gia tăng một cách nhanh chóng thì không gian sống của con người đang ngày càng bị thu hẹp. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.