CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ VAI TRÒ CỦA LỰC LƯỢNG CẢNH SÁT NHÂN DÂN TRONG PHÒNG NGỪA TÌNH HÌNH TỘI PHẠM VỀ MA TÚY 1. Nhận thức về phòng ngừa tình hình tội phạm về ma túy 1. Khái niệm, đặc điểm, yêu cầu và ý nghĩa của phòng ngừa tình hình tội phạm về ma túy 1. Khái niệm phòng ngừa tình hình các tội phạm về ma túy Lý luận về phòng ngừa tội phạm nói chung và tội phạm về ma túy nói riêng là một trong những nội dung quan trọng và chiếm một vị trí đặc biệt của lý luận tội phạm học.
Nghiên cứu về phòng ngừa tội phạm chính là nghiên cứu những cơ sở, nền tảng, nguyên nhân và điều kiện hình thành tội phạm. Do vậy, nghiên cứu về phòng ngừa tội phạm về ma túy chính là nghiên cứu những nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh, hình thành tội phạm về ma túy để từ đó đề ra những giải pháp triệt tiêu những nguyên nhân, điều kiện đó góp phần làm giảm tội phạm về ma túy, tiến tới thủ tiêu chúng. Có thể hiểu khái quát nguyên nhân và điều kiện của các tội phạm về ma túy như sau: Nguyên nhân và điều kiện của các tội phạm về ma túy là sự tác động qua lại lẫn nhau giữa các hiện tượng xã hội làm phát sinh các tội phạm về ma túy và sự tác động qua lại lẫn nhau giữa các đặc điểm nhân thân người phạm tội về ma túy với môi trường sống dẫn đến sự phát sinh tội phạm cụ thể trong nhóm tội phạm về ma túy. Một khi đã nắm bắt được nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm về ma túy thì bước tiếp theo là tìm cách hạn chế, triệt tiêu chúng.
Và cả quá trình hạn chế, triệt tiêu này còn được gọi là hoạt động phòng ngừa tội phạm. Và để hoạt động phòng ngừa gội phạm nói chung, tội phạm về ma túy nói riêng trở thành một loain hoạt động xã hội có định hướng, có tổ chức, nhà làm luật đã sớm điều chỉnh hoạt động này bằng các quh phạm pháp luật tương ứng. Ở Việt Nam từ trước cho đến nay đã có nhiều văn bản pháp lý quy định viêc xử lý, ngăn chặn và phòng ngừa tội 6 phạm về ma túy, cụ thể: Căn cứ pháp lý của việc xử lý các hành vi phạm tội về ma túy là những quy phạm pháp luật hình sự được quy định trong BLHS với tính chất là cơ sở pháp lý cho toàn bộ quá trình xác định dấu hiệu của hành vi nguy hiểm cho xã hội là tội phạm về ma túy. Các văn bản dưới luật chỉ là văn bản làm nhiệm vụ hướng dẫn, giải thích BLHS để đảm bảo cho việc áp dụng quy định pháp luật được đúng đắn, chính xác và hiệu quả trong thực tiễn.
Những văn bản pháp luật liên quan đến hoạt động đấu tranh và phòng ngừa tội phạm về ma túy, bên canh Bộ luật TTHS quy định trình tự, thủ tục điều tra, truy tố, xét xử tội phạm về ma túy, còn có thể kể đến Thông tư số 17/2007/TTLT- BCA-VKSNDTC-TANDTC-BTP ngày 24/12/2007 của Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ tư pháp hướng dẫn áp dụng một số quy định tại Chương XVIII “Các tội phạm về ma túy” của BLHS năm 1999 và Công văn số 234 ngày 17/9/2014 của Tòa án nhân dân tối cao qui định việc giám định hàm lượng ma túy. Quy định tội phạm về ma túy : Ngày 21/12/1999, Quốc hội thông qua BLHS, trong đó chương XVIII quy định các tội phạm về ma túy gồm 10 điều luật. Đến ngày 19/6/2009 tại kỳ họp thứ 5, Quốc hội Khóa XII đã thông qua luật sửa đổi, bổ sung một số điều BLHS năm 1999 và trong lần sửa đổi này đã “phi hình sự hóa” đối với hành vi sử dụng trái phép chất ma túy và bỏ hình phạt tử hình đối với một số tội như: Tội tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy. [32] Ngày 27/11/2015, tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XII đã thông qua BLHS năm 2015 và đến ngày 20/6/2017, Quốc hội thông qua Luật sửa đổi bổ sung một số điều BLHS năm 2015, đã bỏ hình phạt tử hình đối với tội tàng trữ trái phép chất ma túy và tội chiếm đoạt chất ma túy; tách Điều 194 BLHS năm 1999 thành 4 tội danh độc lập cho phù hợp với thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm về ma túy.
Như vậy, phòng ngừa tình hình các tội phạm nói chung, tội phạm về ma túy nói riêng không chỉ là nhiệm vụ của một hay một nhóm cơ quan nào mà phải có sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, của toàn xã hội. Điều này là hoàn toàn phù hợp với quan điểm thể hiện trong nhiều văn kiện của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Tình hình về tội phạm nói chung và tình hình các loại tội phạm về ma túy nói riêng chính là phạm trù cơ bản của tội phạm học. Tình hình tội phạm về ma túy có tất cả dấu hiệu của tình hình các tội phạm nó chung.
Và với tính cách là một hiện tượng xã hội, chúng có sự thống nhất biện chứng. Nghiên cứu tình hình tội phạm về ma túy thể hiện qua các dấu hiệu về không gian và thời gian của tình hình các tội phạm, xác định rõ quy mô của hiện tượng trên địa bàn một đơn vị hành chính nhất định và giới hạn trong một thời gian nhất định. Tình hình tội phạm về ma túy là một hình thức biểu hiện cụ thể, riêng, đặc trưng của một nhóm tội phạm được quy định trong BLHS. Chỉ có thể đánh giá đúng tình hình tội phạm về ma túy trên cơ sở nắm vững các thông số phản ánh về tình trạng, cơ cấu và tính chất của tình hình các tội phạm về ma túy trong sự vận động theo thời gian ở một địa bàn hành chính - lãnh thổ nhất định.
Và như vậy, Tình hình tội phạm về ma túy là một hiện tượng xã hội, pháp lý - hình sự, bị tác động và thay đổi về mặt lịch sử, mang tính giai cấp, bao gồm tổng thể các tội phạm về ma túy thực hiện trên một địa bàn nhất định và được xác định trong khoảng thời gian nhất định [48]. Khái niệm này trước hết phản ánh hiện thực của đời sống xã hội đặc thù của một khu vực, địa bàn, đồng thời chỉ ra những mâu thuẫn tồn tại trong hiện thực của hiện tượng xã hội, pháp lý tiêu cực,. gắn kết thực trạng các tội phạm về ma túy. Để phòng ngừa hiện tượng xã hội tiêu cực này, như đã nêu, dĩ nhiên là phải thấy được nguyên nhân gốc rễ của nó và tìm giải pháp phòng ngừa tích cực.
Trên cơ sở tổng hợp các quan điểm khoa học, các văn bản pháp lý cũng như những phân tích, đánh giá của nhiều tác giả về tình hình tội phạm về ma túy, đấu tranh, phòng ngừa loại tội phạm này, tác giả rút ra khái niệm phòng ngừa tình hình tội phạm về ma túy như sau: Phòng ngừa tình hình tội phạm về ma túy là hoạt động của các cơ quan, tổ chức, cá nhân bằng việc sử dụng đồng bộ các biện pháp khác nhau nhằm loại 8 bỏ những nguyên nhân và điều kiện làm phát sinh tội phạm về ma túy, đồng thời cải tạo, giáo dục người phạm tội thành người có ích cho xã hội, góp phần giữ vững trật tự, an toàn xã hội, xây dựng xã hội không còn tội phạm. Đặc điểm phòng ngừa tình hình tội phạm về ma túy - Nghiên cứu đặc điểm phòng ngừa tội phạm về ma túy là quá trình chúng ta đi nghiên cứu những nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tội phạm về ma túy và biện pháp tác động vào nguyên nhân, điều kiện đó nhằm ngăn ngừa trước không cho tội phạm xảy ra. Các biện pháp để phòng ngừa tội phạm về ma túy như đảm bảo đời sống vật chất, tinh thần cho người dân để con người không thực hiện hành vi phạm tội do thiếu thốn vật chất hay do hạn chế nhận thức, đó là các biện pháp về kinh tế, văn hóa, xã hội, tâm lý, giáo dục.thực hiện tốt công tác cai nghiện, xử lý người nghiện và công tác sau sai nghiện, tạo công ăn việc làm cho họ. Về bản chất các biện pháp này không mang tính cưỡng chế bắt buộc nên có thể được xây dựng và triển khai bởi nhiều chủ thể khác nhau, tuy nhiên phải tuân thủ theo các nguyên tắc của phòng ngừa tội phạm.
- Phòng ngừa tội phạm mang tính cưỡng chế nhà nước nhằm kịp thời phát hiện, xử lý tội phạm đã xảy ra, tiếp tục phòng ngừa tội phạm tiềm năng. Các biện pháp này được thực hiện từ giai đoạn phát hiện, điều tra của cơ quan công an, đến giai đoạn truy tố, xét xử của VKS và Tòa án và cả cơ quan thi hành án hình sự. Hoạt động phòng ngừa này còn được gọi là phòng ngừa nghiệp vụ. Yêu cầu của phòng ngừa tình hình tội phạm về ma túy - Phòng ngừa tình hình tội phạm về ma túy là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và mọi công dân.
Phải dựa vào sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước, có sự tham gia của các cấp, các ngành, phát huy tinh chủ động của hệ thống chính trị và trách nhiệm của toàn dân. Tinh thần chủ động trong phòng ngừa tội phạm về ma túy đã được thể hiện tại các văn kiện Đại hội Đảng, các Nghị quyết của Bộ Chính trị và đặc biệt tại Chi thị số 21 ngày 26 tháng 3 năm 2008 của Bộ Chính trị : Tiếp tục tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo công tác phòng chống và kiểm soát ma túy trong tinh hinh mới; Chiến lược quốc gia phòng chống và kiểm soát ma túy ở Việt Nam đến năm 2020 và định hưởng đến năm 2030 do Thủ tướng Chính phủ phê 9 duyệt ngày 27 tháng 6 năm 2011; các kế hoạch, chương trình hành động cụ thể về ma túy liên tục được xây dựng và triển khai thực hiện, các tổng kết trên phạm vi toàn quốc. [9] - Phòng ngừa tình hình tội phạm về ma túy đòi hỏi phải nghiên cứu, xác định rõ các nguyên nhân, điều kiện của tình hình các tội phạm về ma túy. Để phòng ngừa có hiệu quả các tội phạm về ma túy đỏi hỏi các cơ quan chức năng phải xác định chính xác những nguyên nhân, điều kiện của tội phạm ma túy xây dựng chiến lược phòng ngừa phù hợp.
Những nguyên nhân, điều kiện của tội phạm về ma túy hiện nay, cũng như các loại tội phạm khác, bao gồm: Sự tác động bởi mặt trái của nền kinh tế thị trường.
