Chương 1 KHÁI LƯỢC VỀ TƯ DUY NGHỆ VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA LÊ LỰU Hòa trong công cuộc đổi mới đất nước, văn học thời kì đổi mới cũng đã đổi thay rất nhiều, vấn đề tư duy nghệ thuật đặc biệt được chú trọng, đặc biệt là nghệ thuật tiểu thuyết. Đất nước hòa bình, cuộc sống trở lại với quy luật bình thường, con người lại trở về với muôn mặt của đời sống thường nhật, phải đối diện với bao nhiêu vấn đề trong một giai đoạn có nhiều biến động. Một hệ lụy kéo theo là tiểu thuyết thời kì này có những chuyển biến phong phú, đa dạng, làm nóng lại không khí có phần lặng lẽ của giai đoạn trước. Con đường đổi mới này dẫu có nhiều thử thách, dẫu chưa thật hoàn thiện nhưng nó đã phần nào định hình.
Trên con đường ấy, có thể nói Lê Lựu là một trong những tác giả đặt những bước chân ghi dấu ấn trong lòng người đọc. Trong từng tác phẩm của ông đã thể hiện sự đổi mới của mình ở nhiều góc độ. Chính sự đổi mới ấy đã góp phần đem đến cho văn học những hình tượng mới lạ về người lính trong chiến tranh, người lính trong đời thường và những hiện tượng nóng bỏng đang được quan tâm trong thời kì này.1 Khái lược về tư duy nghệ thuật 1.1 Tư duy nghệ thuật là gì? Khởi nguyên của sự phát triển xã hội chính là tư duy. Tư duy có hai cách thể hiện đó là tư duy bằng hình tượng và tư duy bằng ngôn ngữ.
Tư duy bằng hình tượng gồm có tư duy bằng hình ảnh, âm thanh hay còn gọi là tưởng tượng. Tư duy bằng ngôn ngữ là tư duy bằng hệ thống từ ngữ biểu hiện thành các phân đoạn. Trong tư duy hình tượng, các phần tử xuất hiện trong quá trình tư duy là các hình ảnh, còn ngôn ngữ là các lời văn. Các họa sỹ tưởng tượng về bố cục, các hình ảnh, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com màu sắc cho một bức tranh sẽ vẽ.
Nhà văn thì tưởng tượng về các khung cảnh mà nhân vật hoạt động, suy nghĩ về lời thoại của nhân vật. Để phân loại, tư duy có nhiều hình thức tồn tại trong đó có tư duy nghệ thuật là một hình thức tồn tại tương đối độc lập phục vụ nghệ thuật và nó hội tụ cả hai yếu tố đó là tư duy bằng hình tượng và tư duy bằng ngôn ngữ. Tư duy nghệ thuật là một quá trình phản ánh tích cực thế giới khách quan trong não bộ con người, nó là một phương tiện cơ bản của nhận thức nhằm đáp ứng các yêu cầu của hoạt động thực tiễn của con người. Tư duy nghệ thuật là tư duy được thể hiện và được thực hiện trong quá trình sáng tạo, cảm thụ nghệ thuật.
Sáng tạo và cảm thụ nghệ thuật là hình thái đặc trưng và là hình thái cao nhất của hoạt động thẩm mỹ, trong sáng tạo và cảm thụ bao hàm cả đánh giá giá trị. Chủ thể của tư duy nghệ thuật trước hết là các nghệ sĩ, những người sáng tạo ra các tác phẩm nghệ thuật. Nhưng nghệ sĩ chỉ sáng tạo tác phẩm, công chúng độc giả mới là người làm cho tác phẩm tồn tại, có đời sống thực sự. Như vậy, chủ thể của tư duy nghệ thuật bao hàm cả công chúng nghệ thuật – những người cảm thụ, thưởng thức nghệ thuật.
Tư duy nghệ thuật là tư duy tìm kiếm mọi hình thức thể hiện của nội dung các sự vật, sự việc, các vấn đề, nói chung là nội dung của các đối tượng tư duy và tìm những cách thể hiện rõ nhất, đặc trưng nhất, đầy đủ nhất, ấn tượng nhất của các nội dung đó. Nếu nói chức năng của khoa học là tìm kiếm các yếu tố, các mối quan hệ của đối tượng thì có thể nói khoa học đi tìm nội dung của các đối tượng đó, còn nghệ thuật lại tìm kiếm các hình thức thể hiện của các đối tượng đó. Sự tiến triển của lịch sử đã làm cho nghệ thuật chỉ tập trung vào chức năng tìm kiếm cách thể hiện ấn tượng nhất, nghĩa là thể hiện cái đẹp. Hai thủ pháp chính để nghệ thuật thể hiện cái đẹp là đặt cái đẹp lên vị trí cao nhất và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đặt cái đẹp vào vị trí tương phản với cái xấu.
Nếu không tìm được nội dung nghệ thuật thì chẳng có gì để thể hiện, ngược lại nếu khoa học không biết cách để thể hiện những cái mà khoa học tìm ra thì chẳng ai có thể biết hoặc hiểu đó là cái gì và nó như thế nào. Tư duy bằng hình tượng là kiểu tư duy đặc thù của nghệ thuật. Mục đích của tư duy nghệ thuật là tìm đến bản chất của sự vật, hiện tượng để nắm bắt những quy luật đời sống khách quan. Thông thường chính tư duy nghệ thuật đã giúp cho người nghệ sĩ có quan niệm nghệ thuật riêng biệt về thế giới.
Từ đó người nghệ sĩ mới có cái nhìn khách quan để đánh giá và nhìn nhận vấn đề một cách trung thực nhất. Tuy nói nghệ thuật là hư cấu, nhưng là hư cấu trên nền tảng và chất liệu của cái có thật, chính vậy mà tư duy nghệ thuật đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình hư cấu đó. Như vậy trong quá trình sáng tạo và hoàn thiện tác phẩm tư duy nghệ thuật đóng một vai trò vô cùng quan trọng, nó giúp người nghệ sĩ bước đến cái đích mà họ đang muốn đến và giúp người đọc cảm thụ, cảm nhận được ý đồ của người nghệ sĩ và như vậy là người nghệ sĩ đã thành công. Từ đó cho thấy tư duy nghệ thuật không những góp phần hoàn thiện thế giới nghệ thuật của tác phẩm mà còn khẳng định tài năng của người nghệ sĩ.2 Tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết Trong các loại hình tư duy nghệ thuật thì tư duy trong văn chương là gần với đặc trưng tư duy chung của con người hơn cả, nó tương đồng với tư duy khoa học ở chỗ đều có các loại hình tư duy trừu tượng.
Và tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết là một khái niệm khá mới được giới phê bình, nghiên cứu văn học luôn quan tâm và tìm hiểu. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tư duy sáng tạo văn học nghệ thuật nói chung và tư duy sáng tạo tiểu thuyết nói riêng không chỉ đơn giản miêu tả sự vận động không ngừng của toàn bộ thế giới nội tâm đa chiều kích của con người, mà còn từ nhiều góc cạnh sâu xa đã đưa ra và nâng chúng lên một tầm cao mới với một cái nhìn hoàn toàn khác trước. Để có được một tác phẩm nghệ thuật được công chúng độc giả đón nhận không phải là chuyện đơn giản, tư duy sáng tạo nghệ thuật là tư duy khá phức tạp, nó đòi hỏi phải có tài năng cộng với quá trình lao động lâu dài được tích lũy từ cuộc sống. Tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết là một khái niệm được dùng nhiều trong phê bình và nghiên cứu văn học.
Tiểu thuyết vốn là một thể loại có dung lượng khá lớn vì thế mà quá trình tư duy của người nghệ sĩ dành cho nó cũng đòi hỏi khá nhiều công sức mới có thể hoàn thành được ý đồ của người sáng tạo. Để nắm bắt được vấn đề tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết trước hết cần phải xem xét khái niệm về tiểu thuyết. Tiểu thuyết là một thể loại thuộc phương thức tự sự. Mặc dù ra đời muộn song tiểu thuyết lại được xem là “máy cái của văn học” bởi nó luôn giữ vị trí then chốt trong đời sống văn học.
Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học, các tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đã định nghĩa: Tiểu thuyết là một “tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian. Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” [53; 328]. Từ định nghĩa trên đã cho thấy tầm quan trong của thể loại tiểu thuyết, nó đã làm được cái việc mà các thể loại khác không làm được. Định nghĩa của các tác giả trong cuốn Lý luận văn học có lẽ mang tính chất tổng quát hơn cả về thể loại này: “Tiểu thuyết là một thể loại lớn nằm trong phương thức tự sự có khả năng phản ánh hiện thực đời LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com sống một cách bao quát ở mọi giới hạn không gian và thời gian , khả năng khám phá một cách sâu sắc những vấn đề thuộc thân phận con người thông qua những tính cách đa dạng, phức tạp và khả năng tái hiện những bức tranh mang tính tổng thể rộng lớn về đời sống xã hội”[14].
Từ những định nghĩa trên về tiểu thuyết cho thấy tiểu thuyết đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong nền văn học, nó góp phần làm cho nền văn học trở nên phong phú đồng thời làm cho nền văn học vận động theo chiều hướng tích cực đi lên. Tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết đóng vai trò chủ đạo hình thành nên tác phẩm, một tác phẩm nghệ thuật hoàn thiện đòi hỏi phải có sự tư duy sáng tạo nhưng không thể thiếu được yếu tố nghệ thuật trong đó. Một nhà văn phải suy nghĩ trăn trở rất nhiều để có được một tác phẩm nghệ thuật, đặc biệt đối với tiểu thuyết một thể loại có dung lượng khá lớn chính vì vậy mà việc đòi hỏi nhà văn phải lao động nhiều hơn cũng là điều tất nhiên. Quá trình tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết là một quá trình cần có thời gian và sự trải nghiệm mà như tư duy nghệ thuật đã đề cập đến.
Tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết luôn hướng tới cái đẹp, tư duy về cái đẹp, cổ vũ cho cái đẹp, giúp con người từ đó hoàn thiện mình hơn. Hình tượng nghệ thuật chính là sự phản ánh, sự kết tinh, sự thăng hoa và tôn vinh cái đẹp trong đời sống hiện thực. Khi sáng tạo hình tượng nghệ thuật, người nghệ sĩ dựa trên cơ sở khẳng định cái đẹp và phê phán cái xấu. Cái đẹp là trung tâm của quan hệ thẩm mỹ, quan hệ nghệ thuật giữa con người và hiện thực.
Vì thế năng lực tư duy đóng vai trò vô cùng quan trọng trong lao động nghệ thuật. Trong tiểu thuyết, tư duy nghệ thuật góp phần tạo nên sự hài hòa giữa con người với con người, giữa cá nhân với xã hội, con người với tự nhiên.