Tiểu Thuyết Việt Nam Thời Kỳ Đổi Mới Nhìn Từ Đặc Trưng Phản Ánh Nghệ Thuật

Phản ánh nghệ thuật là vấn đề cốt lõi của mỹ học và lý luận văn học. 173 trang · Học viện Khoa học xã hội · 2020.

• Tác giả: Đặng Ngọc Khương
• Người hướng dẫn: PTS. Trương Đăng Dung
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Tiểu Thuyết Việt Nam Thời Kỳ Đổi Mới: Đặc Trưng Phản Ánh Nghệ Thuật
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới của luận án
• 0.6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
• 0.7. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Về đặc trưng của phản ánh nghệ thuật
• 1.2. Quan niệm về phản ánh nghệ thuật trong mỹ học và lý luận văn học nước ngoài
• 1.3. Vấn đề đặc trưng phản ánh nghệ thuật ở Việt Nam
• 1.4. Về tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 1.5. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHẢN ÁNH NGHỆ THUẬT VÀ SỰ VẬN ĐỘNG CỦA TƯ DUY TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986
• 2.1. Khả năng của tiểu thuyết trong phản ánh nghệ thuật
• 2.2. Khái niệm phản ánh và mô phỏng
• 2.3. Tính ưu trội của thể loại tiểu thuyết trong phản ánh
• 2.4. Những thay đổi trong tư duy tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 2.5. Tư duy tiểu thuyết Việt Nam trước 1986
• 2.6. Sự thay đổi tư duy tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: Ý THỨC VỀ THỰC TẠI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986
• 3.1. Những khám phá về thực tại đời sống trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 3.2. Thực tại phi lý, bất định
• 3.3. Thực tại như trò chơi
• 3.4. Thực tại như là quá trình
• 3.5. Những khám phá về bản thể tồn tại trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 3.6. Con người cô đơn, bất an
• 3.7. Con người bản năng, vô thức
• 3.8. Con người tâm linh
• 3.9. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: Ý THỨC KIẾN TẠO BIỂU TƯỢNG TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986
• 4.1. Khái quát chung về tính ký hiệu của tác phẩm và biểu tượng trong văn học. Tính ký hiệu của tác phẩm văn học. Biểu tượng trong tác phẩm văn học
• 4.2. Các lớp biểu tượng trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 4.3. Nhan đề mang tính biểu tượng
• 4.4. Nhân vật mang tính biểu tượng
• 4.5. Không – thời gian mang tính biểu tượng
• 4.6. Từ ngữ, hình ảnh biểu tượng
• 4.7. Tiểu kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tiểu Thuyết Việt Nam Thời Đổi Mới 1986

Phản ánh nghệ thuật là vấn đề cốt lõi của mỹ học và lý luận văn học. Từ khi nghệ thuật ra đời, vấn đề này luôn thu hút sự quan tâm. Hiểu rõ đặc trưng của phản ánh nghệ thuật giúp khẳng định sự tồn tại của nghệ thuật trong xã hội. Đồng thời, nó giúp người làm nghệ thuật có hướng đi đúng đắn, phù hợp với hiện thực. Phản ánh nghệ thuật cũng là căn cứ để đánh giá thành tựu và hạn chế của từng giai đoạn văn học. Trong đó, tiểu thuyết đóng vai trò quan trọng. Bakhtin từng nói: “Tiểu thuyết có thể làm cứ liệu để ước đoán những tiền đồ phát triển xa xăm và to lớn của văn học”. Với tính chất tổng hợp cao, tiểu thuyết có khả năng bao quát hiện thực rộng lớn và đi sâu khám phá đời tư, tâm hồn con người. Từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI (1986), sự nghiệp đổi mới đã ảnh hưởng đến tư tưởng, tình cảm và tư duy sáng tạo của văn nghệ sĩ. Sự thay đổi trong quan niệm về giá trị và bản chất nghệ thuật tạo nên những chuyển biến của văn học, đặc biệt là tiểu thuyết. Tiểu thuyết trở thành thể loại tiên phong trong tiến trình cách tân, đổi mới. Thế hệ nhà văn trưởng thành trong chiến tranh như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Lê Lựu là những người mở đường. Tiếp nối, thế hệ nhà văn sau Đổi mới như Nguyễn Khắc Trường, Bảo Ninh, Dương Hướng, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Việt Hà, Tạ Duy Anh, Võ Thị Hảo, Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương, Đoàn Minh Phượng, Thuận, Nguyễn Danh Lam, Nguyễn Đình Tú đã trở thành lực lượng sáng tác trụ cột. Một số cây bút thuộc thế hệ trước tái xuất như Nguyễn Xuân Khánh, Châu Diên, Bùi Ngọc Tấn, và một số cây bút đến muộn như Mạc Can, Đỗ Phấn cũng đã trình làng nhiều tác phẩm ấn tượng. Tất cả góp phần tạo nên diện mạo mới của nền văn học nước nhà.

1.1. Tính Cấp Thiết Của Nghiên Cứu Phản Ánh Nghệ Thuật

Nghiên cứu phản ánh nghệ thuật là cần thiết vì nó giúp hiểu rõ hơn mối quan hệ giữa văn học và hiện thực. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới, khi các nhà văn tìm kiếm những phương thức mới để phản ánh xã hội đang thay đổi. Nghiên cứu này cũng giúp đánh giá thành tựu và hạn chế của từng giai đoạn văn học, từ đó định hướng cho sự phát triển của văn học trong tương lai. Việc giảng dạy văn học hiện đại trong các trường học cũng đòi hỏi những nghiên cứu cập nhật về các hiện tượng văn học nổi bật và các quy luật chung liên quan đến tư duy sáng tạo.

1.2. Mục Tiêu Và Phạm Vi Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Đổi Mới

Luận án tập trung nghiên cứu sự vận động của tư duy tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 đến nay từ góc nhìn đặc trưng phản ánh nghệ thuật. Phạm vi lý thuyết: Vận dụng chủ yếu các quan điểm của các nhà mỹ học marxist hiện đại như Lukács, Caudwell, Goldman, Fischer. Bên cạnh đó, sử dụng quan điểm của các nhà triết học, ngôn ngữ học hiện đại để làm cơ sở cho các diễn giải. Phạm vi tác phẩm khảo sát: Tập trung khảo sát tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1986 đến nay. Tuy nhiên, chỉ lựa chọn, đi sâu khảo sát, phân tích những tiểu thuyết tiêu biểu, đã được các nhà nghiên cứu, phê bình đánh giá cao và tạo được hiệu ứng trong dư luận. Trong số những tác phẩm được cho là tiêu biểu, tập trung hơn vào những tiểu thuyết có khuynh hướng cách tân, thể nghiệm.

II. Vấn Đề Thách Thức Trong Phản Ánh Hiện Thực Đổi Mới

Trước những thành tựu mà văn học Đổi mới đạt được, đặc biệt là ở thể loại tiểu thuyết, đã có rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, khám phá ở nhiều khía cạnh khác nhau. Ở đây chúng tôi muốn phân tích, đánh giá những thành tựu đó ở phương diện đặc trưng phản ánh nghệ thuật để xem sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 vừa biểu hiện, vừa vượt lên những giới hạn của lý thuyết phản ánh như thế nào. Từ đó góp phần làm sáng tỏ hơn mối quan hệ giữa văn học và hiện thực, nhà văn với đời sống. Tìm hiểu sự đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 nhìn từ đặc trưng phản ánh nghệ thuật còn là dịp để nhìn nhận lại phần nào diện mạo của nền văn học Việt Nam nói chung và diện mạo của thể loại tiểu thuyết nói riêng sau hơn 30 năm đổi mới đất nước, từ đó thấy rõ hơn sự vận động của tư duy tiểu thuyết và những chuyển biến trong tư duy lý luận về mối quan hệ giữa văn học và thực tại. Mặt khác, hiện nay ở đại học cũng như ở các trường phổ thông trung học, việc giảng dạy thời sự văn học ngày càng được quan tâm với những yêu cầu cập nhật hơn. Vì thế, luận án là một nổ lực góp phần giải quyết yêu cầu đó bằng việc khảo sát các hiện tượng văn học nổi bật, các quy luật chung liên quan đến tư duy sáng tạo cũng như sự tiếp nhận của công chúng. Từ những vấn đề lý luận và thực tiễn trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: Tiểu thuyết Việt Nam thời kì Đổi mới nhìn từ đặc trưng phản ánh nghệ thuật.

2.1. Giới Hạn Của Lý Thuyết Phản Ánh Truyền Thống

Lý thuyết phản ánh truyền thống đôi khi không đủ để giải thích sự phức tạp của tiểu thuyết Việt Nam sau 1986. Các nhà văn không chỉ đơn thuần phản ánh hiện thực mà còn sáng tạo ra những thế giới riêng, những biểu tượng và ẩn dụ để diễn tả những trải nghiệm và cảm xúc của con người. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận mới, linh hoạt hơn để hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa văn học và hiện thực.

2.2. Sự Vận Động Của Tư Duy Tiểu Thuyết Đương Đại

Tư duy tiểu thuyết Việt Nam đã có những chuyển biến đáng kể sau Đổi mới. Các nhà văn không còn bị ràng buộc bởi những quy tắc và khuôn mẫu truyền thống mà tự do khám phá những chủ đề mới, những phong cách viết mới. Sự vận động này đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải liên tục cập nhật kiến thức và phương pháp để theo kịp sự phát triển của văn học.

2.3. Yêu Cầu Cập Nhật Trong Giảng Dạy Văn Học Đổi Mới

Việc giảng dạy văn học hiện đại trong các trường học cần được cập nhật để phản ánh những thay đổi trong văn học Việt Nam. Sinh viên và học sinh cần được tiếp cận với những tác phẩm mới, những lý thuyết mới để hiểu rõ hơn về sự phát triển của văn học và vai trò của nó trong xã hội.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Đặc Trưng Phản Ánh Nghệ Thuật Hiệu Quả

Để thực hiện luận án, chúng tôi sử dụng kết hợp các phương pháp: Phương pháp loại hình; Phương pháp hệ thống; Phương pháp văn hóa - lịch sử; Phương pháp so sánh. - Phương pháp loại hình chú ý đến quan hệ cộng đồng giá trị, giúp nắm bắt đối tượng nghiên cứu trong mối quan hệ tổng thể, bao quát, xác định quy luật phát triển của các sự vật, hiện tượng. Phương pháp này được chúng tôi sử dụng trong luận án nhằm nhận diện, phân loại tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 theo các mô hình hiện thực tiêu biểu. - Phương pháp hệ thống chú ý đến những biểu hiện đa dạng và thống nhất của mối quan hệ giữa văn học và hiện thực qua tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986. - Phương pháp văn hóa - lịch sử dùng để khảo sát quá trình hình thành của lý thuyết phản ánh (điều kiện triết học, kinh tế - xã hội, văn hóa - nghệ thuật) và nghiên cứu đặc thù lịch sử, văn hóa, văn học dân tộc trong tiểu thuyết theo lý thuyết phán ánh. - Phương pháp so sánh dùng để so sánh quan điểm giữa các nhà mỹ học Mác - xít về đặc trưng phản ánh nghệ thuật; nghiên cứu những tương đồng và khác biệt trong tư duy nghệ thuật của các tác giả tiêu biểu cùng giai đoạn và với các giai đoạn trước 1986. - Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng một số thao tác như: tổng hợp, thống kê, hệ thống hóa, khái quát hóa… kết hợp, hỗ trợ cho các phương pháp nghiên cứu nêu trên.

3.1. Phương Pháp Loại Hình Trong Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Việt Nam

Phương pháp loại hình giúp phân loại tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 theo các mô hình hiện thực tiêu biểu. Điều này cho phép các nhà nghiên cứu xác định những đặc điểm chung và riêng của từng loại hình tiểu thuyết, từ đó hiểu rõ hơn về sự phát triển của thể loại này.

3.2. Phương Pháp Hệ Thống Và Mối Quan Hệ Văn Học Hiện Thực

Phương pháp hệ thống giúp các nhà nghiên cứu chú ý đến những biểu hiện đa dạng và thống nhất của mối quan hệ giữa văn học và hiện thực. Điều này cho phép họ hiểu rõ hơn về cách các nhà văn phản ánh xã hội và con người trong tác phẩm của mình.

3.3. Phương Pháp Văn Hóa Lịch Sử Và Lý Thuyết Phản Ánh

Phương pháp văn hóa - lịch sử giúp các nhà nghiên cứu khảo sát quá trình hình thành của lý thuyết phản ánh và nghiên cứu đặc thù lịch sử, văn hóa, văn học dân tộc trong tiểu thuyết theo lý thuyết phản ánh. Điều này cho phép họ hiểu rõ hơn về bối cảnh xã hội và văn hóa đã ảnh hưởng đến sự phát triển của văn học.

IV. Ứng Dụng Đánh Giá Đổi Mới Nghệ Thuật Tiểu Thuyết Sau 1986

Về lý luận, luận án tiếp cận tiểu thuyết Việt Nam thời kì Đổi mới từ lý thuyết phản ánh, một lý thuyết đã có khoảng thời gian dài khảo chứng ở Việt Nam. Dù có nhiều quan điểm khác nhau, nhưng lý thuyết phản ánh luôn cho thấy tính quy luật đặc thù của sáng tạo nghệ thuật. Với những kiến giải của luận án, chúng tôi mong góp thêm những hiểu biết về phản ánh nghệ thuật, từ đó chỉ ra mối quan hệ giữa quy luật phản ánh và ý thức sáng tạo của nhà văn. - Về thực tiễn, luận án là sự bàn thêm, bàn sâu để nhận diện rõ hơn sự vận động cũng như đặc điểm loại hình của tiểu thuyết Việt Nam thời kì Đổi mới. Với những phân tích cụ thể, luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho dạy học Ngữ văn trong các trường Đại học, Cao đẳng hay những nghiên cứu cụ thể về tiểu thuyết Việt Nam thời kì Đổi mới.

4.1. Đóng Góp Về Lý Luận Mối Quan Hệ Giữa Phản Ánh Và Sáng Tạo

Luận án góp phần làm sáng tỏ hơn mối quan hệ giữa quy luật phản ánh và ý thức sáng tạo của nhà văn. Điều này giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về cách các nhà văn sử dụng lý thuyết phản ánh để tạo ra những tác phẩm độc đáo và sáng tạo.

4.2. Đóng Góp Về Thực Tiễn Tài Liệu Tham Khảo Cho Nghiên Cứu Văn Học

Luận án có thể làm tài liệu tham khảo cho dạy học Ngữ văn trong các trường Đại học, Cao đẳng hay những nghiên cứu cụ thể về tiểu thuyết Việt Nam thời kì Đổi mới. Điều này giúp các nhà nghiên cứu và sinh viên có thêm nguồn tài liệu để tìm hiểu về sự phát triển của văn học Việt Nam.

4.3. Ý Nghĩa Lý Luận Và Thực Tiễn Của Luận Án

Về lý luận, luận án không chỉ góp phần làm sáng tỏ hơn bản chất của đặc trưng phản ánh nghệ thuật mà còn hướng tới một cái nhìn có tính chất động về nội hàm các khái niệm quen thuộc như: khái niệm hiện thực, khái niệm phản ánh/mô phỏng. Về thực tiễn, kết quả luận án hướng tới sẽ góp phần phác thảo rõ nét hơn bức tranh nhiều gam màu của tiểu thuyết Việt Nam đương đại, khẳng định những thành tựu bước đầu của quá trình đổi mới, cách tân thể loại như một quy luật tất yếu và phù hợp.

V. Kết Luận Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Tiểu Thuyết Đổi Mới

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án - Về lý luận, luận án không chỉ góp phần làm sáng tỏ hơn bản chất của đặc trưng phản ánh nghệ thuật mà còn hướng tới một cái nhìn có tính chất động về nội hàm các khái niệm quen thuộc như: khái niệm hiện thực, khái niệm phản ánh/mô phỏng. - Về thực tiễn, kết quả luận án hướng tới sẽ góp phần phác thảo rõ nét hơn bức tranh nhiều gam màu của tiểu thuyết Việt Nam đương đại, khẳng định những thành tựu bước đầu của quá trình đổi mới, cách tân thể loại như một quy luật tất yếu và phù hợp.

5.1. Tổng Kết Về Đặc Trưng Phản Ánh Nghệ Thuật

Luận án đã làm sáng tỏ hơn bản chất của đặc trưng phản ánh nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ Đổi mới. Điều này giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về cách các nhà văn phản ánh xã hội và con người trong tác phẩm của mình.

5.2. Triển Vọng Nghiên Cứu Tiểu Thuyết Việt Nam Đương Đại

Luận án mở ra những hướng nghiên cứu mới về tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Các nhà nghiên cứu có thể tiếp tục khám phá những chủ đề mới, những phong cách viết mới và những mối quan hệ giữa văn học và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ ngữ văn chuyên ngành Lý luận văn học (mã số 9 22 01 20) của nghiên cứu sinh Đặng Ngọc Khương với đề tài "Tiểu thuyết Việt Nam thời kì Đổi mới nhìn từ đặc trưng phản ánh nghệ thuật" được thực hiện tại Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (năm 2020), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Trương Đăng Dung và TS Đỗ Hải Ninh.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Phản ánh nghệ thuật là một trong những vấn đề trung tâm của mỹ học và lý luận văn học từ thời cổ đại đến nay. Việc nhận thức đúng đặc trưng phản ánh nghệ thuật có ý nghĩa khẳng định vị trí của nghệ thuật trong đời sống xã hội, hỗ trợ xác lập mối quan hệ giữa nhà văn và hiện thực khách quan, đồng thời là cơ sở đánh giá thành tựu văn học qua từng thời kỳ. Trong hệ thống thể loại văn học, tiểu thuyết giữ vị trí trung tâm, có khả năng bao quát bức tranh đời sống xã hội rộng lớn và đi sâu khám phá các bình diện tâm hồn, đời tư cá nhân.

Từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI (1986), công cuộc Đổi mới toàn diện đã tác động trực tiếp đến tư duy sáng tạo của đội ngũ nhà văn Việt Nam. Quá trình vận động của tiểu thuyết sau năm 1986 có sự tham gia của nhiều thế hệ: thế hệ nhà văn trưởng thành trong chiến tranh (Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Lê Lựu...), thế hệ xuất hiện sau Đổi mới (Nguyễn Khắc Trường, Bảo Ninh, Dương Hướng, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Việt Hà, Tạ Duy Anh, Võ Thị Hảo, Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương, Đoàn Minh Phượng, Thuận, Nguyễn Danh Lam, Nguyễn Đình Tú...), các cây bút tái xuất (Nguyễn Xuân Khánh, Châu Diên, Bùi Ngọc Tấn) và các tác giả xuất hiện muộn (Mạc Can, Đỗ Phấn). Khoảng trống nghiên cứu được luận án xác định là: khảo sát, phân tích các thành tựu của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 dưới góc độ đặc trưng phản ánh nghệ thuật nhằm chỉ ra cách thể loại này biểu hiện và vượt qua những giới hạn của lý thuyết phản ánh truyền thống, từ đó làm sáng tỏ sự vận động của tư duy tiểu thuyết và mối quan hệ giữa văn học với hiện thực trong bối cảnh đương đại. Bên cạnh đó, luận án đáp ứng yêu cầu cập nhật tri thức phục vụ giảng dạy thời sự văn học ở bậc đại học và trung học phổ thông.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là làm sáng tỏ sự thay đổi trong nhận thức về phản ánh hiện thực dẫn đến sự thay đổi trong nghệ thuật tiểu thuyết; từ đó nhận diện những đặc điểm mang tính quy luật của phản ánh nghệ thuật thời kỳ Đổi mới và làm rõ mối quan hệ giữa văn học với hiện thực. Để đạt mục tiêu này, luận án xác định 3 nhiệm vụ cụ thể:

1. Nghiên cứu, hệ thống hóa lý luận phản ánh, chỉ ra những đặc điểm nổi bật của lý thuyết phản ánh nghệ thuật và việc vận dụng lý thuyết này trong bối cảnh hiện đại.
2. Soi chiếu vào các hiện tượng văn học cụ thể nhằm làm nổi bật các phương thức phản ánh nghệ thuật gắn liền với quan điểm nghệ thuật của từng tác giả.
3. Đánh giá những đặc điểm phản ánh mang tính quy luật cùng sự vận động, đổi mới về mặt thể loại của tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ Đổi mới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Sự vận động của tư duy tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ Đổi mới từ góc nhìn đặc trưng phản ánh nghệ thuật.
• Phạm vi lý thuyết: Tập trung vào quan điểm của các nhà mỹ học marxist hiện đại (G. Lukács, Ch. Caudwell, L. Goldmann, E. Fischer, P. Macherey, R. Garaudy) kết hợp với các lý thuyết triết học, ngôn ngữ học, ký hiệu học và thi pháp học hiện đại (F. de Saussure, M. Bakhtin, J. Kristeva, R. Barthes, chủ nghĩa hậu hiện đại).
• Phạm vi văn bản khảo sát: Các tiểu thuyết tiêu biểu của văn học Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2020, được giới phê bình ghi nhận, tạo hiệu ứng xã hội, ưu tiên các tác phẩm có khuynh hướng tìm tòi, thể nghiệm và cách tân hình thức nghệ thuật.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành tổng thuật hai nhánh tư liệu nghiên cứu lớn gắn liền với đề tài: lý thuyết phản ánh nghệ thuật trong và ngoài nước, và tình hình nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986.

Nhánh nghiên cứu	Các tác giả, công trình tiêu biểu được trích xuất	Nội dung, luận điểm chính được văn bản ghi nhận
Mỹ học và lý luận phương Tây cổ điển đến cận - hiện đại	- Platon, Aristote (Poetics) - Erich Auerbach (Mimésis, 1946) - Antoine Compagnon - M. Abrams (Gương và Đèn) - Karl Marx, Friedrich Engels - V.I. Lenin (Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán)	- Mimesis khởi nguyên từ Aristote với nghĩa mô phỏng hành động, mô phỏng cái khả nhiên chứ không đơn thuần là sao chép. - Lenin khẳng định phản ánh là thuộc tính của vật chất; tuy nhiên áp dụng vào nghệ thuật còn bộc lộ hạn chế do chưa chú trọng đúng mức tính năng động của chủ thể và hoạt động ký hiệu. - M. Abrams chia 4 khuynh hướng nghiên cứu: thuyết bắt chước, thuyết giáo huấn, thuyết biểu hiện, thuyết khách quan.
Mỹ học Marxist hiện đại và triết học ngôn ngữ thế kỷ XX	- Gyorgy Lukács (Nghệ thuật và chân lý khách quan 1943, Đặc trưng của cái thẩm mĩ 1965) - Christopher Caudwell (Ảo ảnh và hiện thực) - Pierre Macherey, Lucien Goldmann (Chúa trời ẩn náu) - Roger Garaudy, Ernst Fischer - F. de Saussure, M. Bakhtin, J. Kristeva, R. Barthes, S. Rubinstein	- Lukács phát triển phạm trù "cái toàn cục", xem phản ánh nghệ thuật hướng tới hiện thực khách quan. - Caudwell phân biệt "hiện thực bên trong" (nghệ thuật) và "hiện thực bên ngoài" (khoa học), coi nghệ thuật tạo ra ảo ảnh của hiện thực. - Macherey xem nhà văn là người "sản xuất ra hiện thực"; Goldmann đề xuất khái niệm "cái nhìn thế giới". - Fischer mở rộng "chiều kích thứ tư" của hiện thực; Saussure và các nhà hậu cấu trúc luận định hình bước chuyển ngôn ngữ: tác phẩm là hệ thống ký hiệu, văn bản quy chiếu liên văn bản.
Lý luận và phê bình phản ánh nghệ thuật ở Việt Nam	- Phan Kế Bính (Việt Hán văn khảo) - Tranh luận 1935–1939: Thiếu Sơn, Hoài Thanh vs Hải Triều, Bùi Công Trừng - Nhóm Hà Minh Đức, Hoàng Xuân Nhị (1976) - Nguyễn Minh Châu (1978), Hoàng Ngọc Hiến (1979) - Tranh luận Đổi mới: Lê Ngọc Trà (1988, 2016), Lại Nguyên Ân, Trần Đình Sử, Nguyễn Đăng Điệp, Cao Thị Hồng, Trần Thiện Khanh	- Tranh luận 1935–1939 đặt nền móng đối thoại giữa tính thẩm mỹ tự trị và chức năng xã hội của văn học. - Giai đoạn 1978–1979: Nguyễn Minh Châu và Hoàng Ngọc Hiến chỉ ra sự chi phối của khuynh hướng miêu tả "cái phải tồn tại" lấn át "cái đang tồn tại". - Giai đoạn 1988–1989: Lê Ngọc Trà nêu luận điểm "Phản ánh là thuộc tính chứ không phải nhiệm vụ của văn học", văn học là sự "nghiền ngẫm về hiện thực". - Trần Đình Sử phân tích 4 hạn chế lịch sử trong phản ánh luận của Lenin, khẳng định vai trò kiến tạo ký hiệu của ý thức con người.
Nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam sau 1986	- Phùng Văn Tửu, Đặng Anh Đào, La Khắc Hòa, Trịnh Bá Đĩnh, Nguyễn Văn Dân, Đỗ Lai Thúy, Trương Đăng Dung, Lộc Phương Thủy, Đào Tuấn Ảnh, Lê Huy Bắc - Nguyễn Thị Bích Thu, Nguyễn Thị Bình, Nguyễn Ngọc Thiện, Ngô Văn Giá, Lý Hoài Thu, Phạm Xuân Thạch	- Giới thiệu các hệ thống lý thuyết văn học phương Tây hiện đại vào Việt Nam. - Đánh giá các chuyển biến trong tư duy tự sự, sự thay đổi cấu trúc cốt truyện, nhân vật và sự xuất hiện của cảm quan hiện thực mới trong tiểu thuyết đương đại.

Vị trí và khoảng trống luận án giải quyết

Kế thừa các thành tựu lý thuyết phản ánh của mỹ học marxist và các lý thuyết văn học hiện đại, luận án định vị mình ở điểm giao thoa giữa lý luận văn học và thực tiễn phân tích tác phẩm: xem xét phản ánh nghệ thuật không phải như một công thức sao chép tĩnh tại, mà như một quá trình kiến tạo thẩm mỹ chủ động. Luận án giải quyết khoảng trống trong việc tổng kết một cách hệ thống mô hình vận động của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986 qua các cấp độ: nhận thức về thực tại, khám phá bản thể con người và hệ thống các lớp biểu tượng nghệ thuật.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng khung phân tích dựa trên sự tích hợp các hệ thống khái niệm và lý thuyết sau:

1. Lý thuyết phản ánh nghệ thuật và mô phỏng (Mimesis): Luận án phân tích khái niệm mimesis từ quan điểm của Aristote (mô phỏng hành động, mô phỏng cái khả nhiên), đối chiếu với quan niệm phản ánh luận duy vật của Karl Marx, Friedrich Engels, V.I. Lenin, và các kiến giải bổ sung của G. Lukács, Ch. Caudwell, Ernst Fischer, Pierre Macherey, Trần Đình Sử, Lê Ngọc Trà. Khung lý thuyết này phân định rõ phản ánh nghệ thuật với phản ánh khoa học và sao chép tự nhiên.
2. Lý thuyết thể loại tiểu thuyết của M. Bakhtin: Vận dụng hệ thống quan điểm của Bakhtin về tiểu thuyết như một thể loại đang vận động, chưa hoàn kết; đặc trưng đa thanh, đa ngữ; sự triệt tiêu khoảng cách sử thi để đưa hình tượng nghệ thuật vào khu vực tiếp xúc trực tiếp với hiện tại chưa xong xuôi; chức năng của tiếng cười trong việc giải phóng nhận thức. Kết hợp quan niệm của Milan Kundera về khả năng điều hợp của tiểu thuyết đối với thơ và triết học.
3. Ký hiệu học và lý thuyết biểu tượng: Sử dụng nguyên lý ký hiệu học ngôn ngữ của F. de Saussure (mối quan hệ giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt), các quan điểm hậu cấu trúc luận về tính liên văn bản (J. Kristeva, R. Barthes) và lý thuyết biểu tượng nghệ thuật để khảo sát cơ chế kiến tạo nghĩa của văn bản tiểu thuyết.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án thuộc loại hình nghiên cứu định tính trong ngành Lý luận văn học, phối hợp các phương pháp chuyên ngành:

• Phương pháp loại hình: Sử dụng để nhận diện, phân loại và mô hình hóa các khuynh hướng nhận thức thực tại, các kiểu nhân vật và các mô hình tiểu thuyết tiêu biểu sau năm 1986.
• Phương pháp hệ thống: Khảo sát mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành tác phẩm (nhan đề, nhân vật, không - thời gian, biểu tượng ngôn từ) trong tính chỉnh thể của văn bản nghệ thuật và trong toàn bộ tiến trình tiểu thuyết Đổi mới.
• Phương pháp văn hóa – lịch sử: Đặt lý thuyết phản ánh và các hiện tượng tiểu thuyết vào bối cảnh văn hóa, kinh tế, xã hội của Việt Nam từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI để giải thích nguyên nhân chuyển biến của tư duy nghệ thuật.
• Phương pháp so sánh: So sánh quan niệm giữa các nhà mỹ học marxist; đối chiếu tư duy tiểu thuyết trước năm 1986 (giai đoạn 1945–1975) với tư duy tiểu thuyết sau năm 1986; so sánh các phong cách sáng tác của các tác giả cùng thời kỳ.
• Các thao tác bổ trợ: Khái quát hóa, hệ thống hóa, phân tích văn bản nghệ thuật.

Nguồn tư liệu và ngữ cảnh khảo sát

Nguồn tư liệu bao gồm các chuyên luận lý thuyết mỹ học, triết học và lý luận văn học kinh điển cùng hệ thống văn bản tiểu thuyết của các nhà văn Việt Nam tiêu biểu thời kỳ Đổi mới được xuất bản từ năm 1986 đến 2020.

---

Nội dung chính theo từng chương

Cấu trúc nội dung của luận án gồm 4 chương chính như sau:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này tổng kết và hệ thống hóa toàn bộ lịch sử vấn đề nghiên cứu ở hai mảng lớn:

• Lý luận về đặc trưng phản ánh nghệ thuật: Trình bày diễn tiến quan niệm từ thời cổ đại phương Tây (mimesis của Platon và Aristote) đến sự hình thành phản ánh luận marxist qua Marx, Engels, Lenin. Phân tích các bước chuyển trong mỹ học marxist thế kỷ XX với G. Lukács (chủ nghĩa hiện thực và phạm trù cái toàn cục), Ch. Caudwell (sự hợp nhất hiện thực bên trong và bên ngoài), P. Macherey, L. Goldmann, R. Garaudy, E. Fischer (chiều kích thứ tư của hiện thực). Đồng thời, trình bày tác động của cuộc cách mạng ngôn ngữ học (Saussure), chủ nghĩa cấu trúc, hậu cấu trúc và cảm quan hậu hiện đại (cắt rời trần thuật, hiện thực thậm phồn) đối với lý thuyết phản ánh.
• Vấn đề phản ánh nghệ thuật và nghiên cứu tiểu thuyết tại Việt Nam: Khảo sát các mốc tranh luận mỹ học từ Phan Kế Bính, cuộc tranh luận "Nghệ thuật vị nghệ thuật" và "Nghệ thuật vị nhân sinh" (1935–1939), các công trình lý luận giai đoạn 1976–1979 (Hà Minh Đức, Nguyễn Minh Châu, Hoàng Ngọc Hiến), cuộc thảo luận về văn học và hiện thực năm 1988–1989 do Lê Ngọc Trà khởi xướng, cùng các bài viết gần đây của Trần Đình Sử, Nguyễn Đăng Điệp, Lê Ngọc Trà, Cao Thị Hồng, Trần Thiện Khanh. Điểm qua các công trình nghiên cứu tiểu thuyết sau năm 1986 của giới nghiên cứu phê bình trong nước.

Chương 2: Phản ánh nghệ thuật và sự vận động của tư duy tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Chương 2 thiết lập cơ sở lý luận về thể loại và làm rõ sự chuyển dịch hệ hình tư duy tiểu thuyết:

• Khả năng của tiểu thuyết trong phản ánh nghệ thuật:
  • Phân tích ranh giới và mối liên hệ giữa hai khái niệm "phản ánh" và "mô phỏng". Khẳng định mimesis không phải là sao chép cơ học thế giới bên ngoài mà là phương thức kiến tạo thế giới nghệ thuật dựa trên cái khả nhiên. Tiếp thu quan điểm của S. Rubinstein và Trần Đình Sử về cơ chế phản ánh là sự phản xạ bản thể luận và hoạt động kiến tạo ký hiệu của não bộ, bác bỏ quan niệm giản đơn xem ý thức như "máy ảnh" chụp lại hiện thực.
  • Phân tích tính ưu trội của thể loại tiểu thuyết dựa trên lý thuyết của M. Bakhtin: tính chất thể loại chưa hoàn định, tính ba chiều gắn với ý thức đa ngữ, sự thay đổi tọa độ thời gian (đưa hình tượng tiếp xúc tối đa với hiện tại chưa hoàn thành) và vai trò của tiếng cười trong việc kéo gần và phân tích đối tượng một cách tự do. Vận dụng nhận định của Milan Kundera về năng lực điều hợp thơ ca và triết học của tiểu thuyết.
• Những thay đổi trong tư duy tiểu thuyết Việt Nam sau 1986:
  • Tư duy tiểu thuyết trước 1986: Gắn liền với mô hình đại tự sự, phản ánh hiện thực cách mạng dưới góc độ cộng đồng và tính giai cấp, nhấn mạnh "cái phải tồn tại" mang tính lý tưởng hóa, sử dụng khoảng cách sử thi để ca ngợi quá khứ anh hùng.
  • Sự thay đổi sau 1986: Chuyển từ mô hình đại tự sự sang tiểu tự sự; từ bỏ tham vọng phản ánh bao quát toàn cảnh theo kiểu biên niên sử để chuyển sang khai thác số phận cá nhân, đời tư thế sự; cấu trúc truyện phi tuyến tính, đa điểm nhìn, tiếp cận hiện thực ở thì hiện tại chưa xong xuôi.

Chương 3: Ý thức về thực tại trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Chương 3 đi sâu khảo sát các bình diện nội dung nhận thức mới về đời sống và con người trong văn bản tiểu thuyết:

• Những khám phá về thực tại đời sống:
  • Thực tại phi lý, bất định: Tiểu thuyết không còn nhìn cuộc sống như một chuỗi nguyên nhân - kết quả tất định, hợp lý mà nhìn nhận những biến cố ngẫu nhiên, sự đảo lộn của các giá trị, những phương diện phi lý và bất an của đời sống hiện đại.
  • Thực tại như trò chơi: Tác giả sử dụng các kỹ thuật giễu nhại, lắp ghép, xóa nhòa ranh giới giữa hư cấu và phi hư cấu, xem sáng tạo nghệ thuật và việc trần thuật như một trò chơi cấu trúc và diễn ngôn.
  • Thực tại như là quá trình: Hiện thực không phải là cái đã định hình, hoàn tất mà luôn ở trạng thái đang vận động, biến đổi, đòi hỏi sự đối thoại và đồng sáng tạo từ phía người tiếp nhận.
• Những khám phá về bản thể tồn tại:
  • Con người cô đơn, bất an: Miêu tả thân phận cá nhân lạc lõng, hoang mang trong môi trường sống biến động, mất mát chỗ dựa tinh thần.
  • Con người bản năng, vô thức: Khám phá các tầng sâu tâm lý vô thức, những ham muốn tự nhiên, khát vọng nhục cảm của con người vốn bị khuất lấp trong các giai đoạn văn học trước.
  • Con người tâm linh: Thể hiện chiều kích đời sống tâm linh, tín ngưỡng, cảm thức tôn giáo và mối liên hệ bí ẩn giữa con người với cội nguồn văn hóa, lịch sử và thế giới siêu thực.

Chương 4: Ý thức kiến tạo biểu tượng trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986

Chương 4 tập trung phân tích phương thức biểu đạt nghệ thuật thông qua hệ thống ký hiệu và biểu tượng:

• Khái quát về tính ký hiệu và biểu tượng trong văn học: Trình bày nguyên lý cấu tạo ký hiệu ngôn ngữ theo F. de Saussure và sự chuyển hóa từ ký hiệu sang biểu tượng thẩm mỹ nhiều tầng nghĩa trong sáng tác văn học.
• Các lớp biểu tượng cụ thể trong tiểu thuyết sau 1986:
  • Nhan đề mang tính biểu tượng: Khảo sát các nhan đề tiểu thuyết không chỉ mang chức năng định danh mà còn chứa đựng tính khái quát triết mỹ, báo hiệu mô hình hiện thực của tác phẩm.
  • Nhân vật mang tính biểu tượng: Nhân vật không thuần túy là đại diện giai cấp hay tính cách điển hình truyền thống, mà trở thành biểu tượng cho những trạng thái nhân sinh, bi kịch tồn tại hoặc các giá trị văn hóa.
  • Không – thời gian mang tính biểu tượng: Sự đan xen giữa không gian thực và ảo, không gian tâm tưởng; thời gian đồng hiện, phi tuyến tính, mang ý nghĩa tượng trưng cho sự dồn nén của ký ức và tâm lý.
  • Từ ngữ, hình ảnh biểu tượng: Việc lặp lại các hình ảnh, từ ngữ mang tính ám gợi (màu sắc, đồ vật, âm thanh, hành động) tạo nên mạng lưới ngữ nghĩa biểu tượng xuyên suốt cấu trúc văn bản.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

1. Luận án làm rõ và hệ thống hóa lý thuyết phản ánh nghệ thuật từ góc nhìn hiện đại, chỉ ra rằng phản ánh trong nghệ thuật không đồng nhất với việc sao chép hiện thực khách quan mà là hành vi kiến tạo mang tính chủ thể, sử dụng hệ thống ký hiệu thẩm mỹ để tái hiện "cái khả nhiên" và "hiện thực bên trong".
2. Luận án cung cấp cái nhìn mang tính chất vận động (tính "động") về nội hàm của các khái niệm lý luận quen thuộc: khái niệm hiện thực, khái niệm phản ánh, và khái niệm mô phỏng (mimesis).
3. Làm sáng tỏ mối quan hệ giữa quy luật phản ánh nghệ thuật với ý thức tự do sáng tạo của nhà văn, khẳng định vai trò quyết định của tư duy thể loại đối với phương thức biểu hiện hiện thực.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Phác thảo diện mạo và đặc điểm loại hình của tiểu thuyết Việt Nam sau năm 1986, chứng minh rằng sự cách tân về cấu trúc tự sự, hình tượng nhân vật và hệ thống biểu tượng là kết quả tất yếu của sự chuyển biến trong ý thức về thực tại của người cầm bút.
2. Cung cấp hệ thống tư liệu phân tích văn bản cụ thể, có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu chuyên sâu về văn học Việt Nam đương đại và công tác giảng dạy học phần Ngữ văn, Lý luận văn học, Thời sự văn học tại các trường Đại học, Cao đẳng.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Theo giới hạn phạm vi nghiên cứu được tác giả nêu trong phần Mở đầu, số lượng tiểu thuyết xuất bản từ sau năm 1986 đến nay rất lớn và đa dạng về khuynh hướng. Do đó, luận án chỉ tập trung khảo sát những tác phẩm tiêu biểu có khuynh hướng cách tân, thể nghiệm và gây được tiếng vang trong dư luận; chưa thể bao quát toàn bộ mọi tác phẩm thuộc các mảng đề tài khác nhau của tiểu thuyết đương đại.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng phạm vi khảo sát sang các tiểu thuyết đại chúng, tiểu thuyết lịch sử hoặc tiểu thuyết trinh thám xuất bản trong những năm gần đây để kiểm chứng mức độ phổ quát của các quy luật phản ánh nghệ thuật.
  • Tiếp tục vận dụng các lý thuyết thi pháp học và ký hiệu học đương đại để nghiên cứu sâu hơn về cơ chế tiếp nhận của bạn đọc đối với hệ thống biểu tượng trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ hội nhập.

---

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các đối tượng sau:

• Giảng viên và nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Văn học, Lý luận văn học: Cung cấp khung lý thuyết hệ thống về phản ánh luận marxist hiện đại, thi pháp thể loại của M. Bakhtin và lý thuyết ký hiệu học văn học; là tài liệu phục vụ biên soạn bài giảng chuyên đề về tiểu thuyết và thời sự văn học Việt Nam.
• Giáo viên Ngữ văn tại các trường Trung học phổ thông: Tham khảo các kiến giải lý luận và kỹ năng phân tích tác phẩm tự sự hiện đại để phục vụ dạy học văn học sau 1986 theo định hướng đổi mới chương trình và phương pháp.
• Các nhà nghiên cứu, phê bình văn học: Cung cấp nguồn ngữ liệu và góc nhìn phân loại về các mô hình thực tại (phi lý, trò chơi, quá trình) và các lớp biểu tượng trong văn xuôi đương đại Việt Nam.
• Phần đáng tham khảo nhất: Chương 2 (phần luận giải về mimesis, tính ưu trội của tiểu thuyết theo Bakhtin) và Chương 3 (sự phân loại các bình diện khám phá thực tại đời sống và bản thể con người).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt khái niệm "phản ánh" và "mô phỏng" (mimesis) như thế nào?
Luận án chỉ ra rằng mimesis từ thời Aristote không phải là sao chép bề ngoài thực tại mà là phương thức kiến tạo tác phẩm dựa trên mô phỏng hành động và biểu hiện cái khả nhiên (cái có thể xảy ra). Phản ánh nghệ thuật là sự phản xạ bản thể luận và hoạt động kiến tạo ký hiệu của ý thức chủ thể, phân biệt với phản ánh khoa học hay sao chép cơ học.

2. Quan điểm của M. Bakhtin về tính ưu trội của thể loại tiểu thuyết được luận án vận dụng ra sao?
Luận án vận dụng 3 luận điểm then chốt của Bakhtin: (1) tiểu thuyết là thể loại đang vận động, chưa định hình cố định; (2) tính đa ngữ, đa thanh gắn với ý thức nghệ thuật mới; (3) đưa hình tượng nghệ thuật tiếp xúc trực tiếp với hiện tại ở thì chưa hoàn thành. Cùng với đó, tiếng cười trong tiểu thuyết có chức năng giải phóng nhận thức, xóa bỏ khoảng cách sử thi để khảo sát đối tượng tự do.

3. Vì sao luận án khẳng định phản ánh luận của Lenin có những hạn chế mang tính lịch sử khi áp dụng vào mỹ học?
Dựa trên phân tích lý luận của Trần Đình Sử, luận án nêu 4 hạn chế: xem phản ánh là thuộc tính phổ biến của mọi vật chất; xem cảm giác chỉ là phản ánh đúng đắn sự vật mà chưa thấy cảm giác có thể đánh lừa; xem nhẹ tính năng động của chủ thể; và phủ nhận tính tín hiệu/ký hiệu của cảm giác. Từ đó, lý thuyết của Lenin dễ dẫn đến cách hiểu phản ánh nghệ thuật đơn thuần là sao chép kết quả nếu không được bổ sung lý thuyết ký hiệu và tâm lý học sáng tạo.

4. Khám phá về bản thể tồn tại của con người trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 gồm những chiều kích nào?
Theo Chương 3 của luận án, bản thể con người được khám phá ở 3 chiều kích chính: (1) con người cô đơn, bất an trước những biến động của đời sống; (2) con người bản năng, vô thức với những nhu cầu tự nhiên và vô thức tâm lý; (3) con người tâm linh với các giá trị tín ngưỡng và đời sống tâm tưởng sâu kín.

5. Các lớp biểu tượng nghệ thuật được luận án khảo sát ở Chương 4 gồm những yếu tố nào?
Chương 4 khảo sát 4 lớp biểu tượng cụ thể: (1) nhan đề mang tính biểu tượng; (2) nhân vật mang tính biểu tượng; (3) không – thời gian mang tính biểu tượng; (4) từ ngữ và hình ảnh biểu tượng trong cấu trúc trần thuật.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Đặng Ngọc Khương là công trình nghiên cứu hệ thống về tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1986 đến năm 2020 dưới lăng kính đặc trưng phản ánh nghệ thuật. Bằng việc kết hợp mỹ học marxist hiện đại với thi pháp học Bakhtin và lý thuyết ký hiệu học, luận án đã làm rõ sự vận động của tư duy thể loại từ mô hình đại tự sự sang tiểu tự sự. Công trình phân tích sâu sắc các chiều kích nhận thức mới về thực tại phi lý, bản thể con người cá nhân và hệ thống kiến tạo biểu tượng trong tiểu thuyết Đổi mới. Kết quả nghiên cứu đóng góp nguồn ngữ liệu và luận điểm khoa học giá trị cho công tác nghiên cứu lý luận văn học và giảng dạy văn học Việt Nam đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, Ernst Fischer đã khẳng định: “Kafka là nhà văn nổi loạn lớn, người mà chúng ta, những người Mác - xít, đã trao cho giai cấp tư sản thời gian quá lâu” [51, tr. Trong hệ thống những quan điểm mà Fischer trình bày trong suốt bài phát biểu, chúng tôi nhận thấy, ông đã có nhiều ý kiến quan trọng thể hiện cái nhìn mới mẻ về khái niệm hiện thực nói riêng và rộng hơn là mối quan hệ giữa văn học và hiện thực. Để trả lời cho câu hỏi: Kafka có phải là nhà văn hiện thực hay không?, ông viết: “Nhiều nhà nghiên cứu Mác - xít trả lời rằng ông không phải là nhà văn hiện thực. Tôi không thích việc chúng ta buộc các nhà văn lớn phải chui đầu vào những đề mục.

Tôi có thể nói điều này bằng thuật ngữ duy danh là trời sinh sự, quỷ sinh đề mục. Chỉ có cái gì tầm tầm thì mới vừa với đề mục, cái bất thường làm cho nó bật tung ra” [51, tr. Từ đó Fischer có những lời bàn sâu sắc về chủ nghĩa hiện thực: “Và khi chúng ta nói hiện thực thì chúng ta hiểu gì ở khái niệm này? Phải chăng chỉ có thế giới bên ngoài mới được xem là hiện thực và chức năng của nhà văn là phản ánh cái hiện thực nguyên vẹn này hay chính tấm gương cũng thuộc về hiện thực, cái tấm gương sống động, năng nổ và thường thay đổi vị trí của nó? Phải chăng các phương thức khác nhau làm nên ấn tượng chủ quan về thế giới bên ngoài không phải là yếu tố cơ bản của hiện thực? Phải chăng chỉ có cái do con người làm nên mới là hiện thực, hoặc chỉ có cái mà con người gây ra cho nhau hay hiện thực còn là cái người ta mơ tưởng, dự cảm, cảm nhận, cái chưa có trong hiện tại hoặc cái đang có mà không nhìn thấy được, nhờ nó mà bây giờ, ở đây con người có cái gì đó đang vượt lên các sự việc? Phải chăng chiều kích thứ tư, cái sẽ có, cái có khả năng, bằng sự lấp lánh bí ẩn hay như cái bóng đang lơ lửng trong hiện tại lại không thực hơn so với cái gọi là các dữ kiện được nắm bắt cụ thể? Phải chăng cái thứ hạng của hiện thực mà nhà văn dựng lên khi anh ta từ bỏ cái thứ yếu đối với mình và sáng tạo nên cái thực chất theo con mắt của mình, là bất biến? Hay cái thứ hạng này của hiện 11 thực thay đổi với tình huống xã hội và cá nhân thuộc mọi thời đại? Phải chăng không thể có cái mà ở một tình huống nào đó chỉ là phần phụ thì trong tình huống khác, nó trở thành nhân tố chính rọi ánh sáng lên những phạm vi cơ bản của hiện thực?” [51, tr. Đến đây, chúng ta có đủ căn cứ để khẳng định, bằng hàng loạt câu hỏi tu từ cũng đồng thời là những câu trả lời, kiến giải của Fischer về khái niệm hiện thực đã đem đến cho độc giả một cái nhìn tương đối đầy đủ, trọn vẹn về khái niệm này.

Fischer không chỉ mở rộng tối đa chiều kích của khái niệm hiện thực mà ông còn nhấn mạnh cái chiều kích thứ tư của hiện thực mà ông gọi là “sự lấp lánh bí ẩn hay như cái bóng đang lơ lửng” mới thực sự là cái hiện thực toàn vẹn nhà văn cần khám phá. Từ việc thay đổi quan niệm về khái niệm hiện thực, Fischer cũng coi khả năng khám phá hiện thực chính là tiêu chí quan trọng để đánh giá một nhà văn lớn và Kafka chính là một trường hợp như vậy.