Triết Lý Nhân Sinh Phật Giáo Thời Lý - Trần: Khám Phá Giá Trị và Ý Nghĩa

Tài liệu nghiên cứu Triết lý nhân sinh của phật giáo thời lý trần, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Trần Quốc Cường
• Người hướng dẫn: PGS. Trương Văn Chung
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Triết Lý Nhân Sinh Phật Giáo Thời Lý – Trần
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Triết Lý Nhân Sinh Phật Giáo Thời Lý Trần

Phật giáo du nhập vào Việt Nam từ những năm đầu Công nguyên, dần dần thấm sâu vào đời sống tinh thần của người Việt, từ tầng lớp bình dân đến quý tộc. Thời Lý - Trần đánh dấu giai đoạn phát triển cực thịnh của Phật giáo, đồng thời là thời kỳ hưng thịnh về chính trị, kinh tế, văn hóa. Tư tưởng nhập thế tích cực của các thiền sư đã tạo nên những giá trị to lớn, mang đậm tính nhân văn, có ảnh hưởng sâu rộng đến nay. Nghiên cứu về triết lý nhân sinh Phật giáo thời Lý - Trần không chỉ giúp hiểu về cội nguồn văn hóa mà còn định hướng cho việc giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc. Giai đoạn này cũng là cơ sở văn hóa xã hội, nền tảng tinh thần để xây dựng và phát triển đất nước.

1.1. Ảnh Hưởng Sâu Rộng của Phật Giáo Đến Văn Hóa Lý Trần

Phật giáo đã để lại dấu ấn sâu đậm trong văn hóa, phong tục tập quán, thế giới quan và nhân sinh quan của người Việt. Ảnh hưởng này thể hiện rõ trong tư tưởng, văn học, nghệ thuật, và đời sống chính trị đạo đức. Việc tìm hiểu Phật giáo và xã hội thời Lý - Trần giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự hình thành và phát triển của bản sắc văn hóa dân tộc. Tư tưởng nhà Phật len lỏi vào mọi tầng lớp xã hội, góp phần quan trọng vào sự nghiệp dựng nước và giữ nước.

1.2. Giá Trị Vượt Thời Gian của Tư Tưởng Phật Giáo Lý Trần

Những giá trị tư tưởng từ thời Lý - Trần vẫn còn nguyên giá trị đến ngày nay, trở thành nền tảng tinh thần để bảo vệ và xây dựng đất nước. Tinh thần 'tốt đời - đẹp đạo' là một trong những di sản quý báu mà Phật giáo để lại. Nghiên cứu về di sản Phật giáo Lý - Trần giúp chúng ta kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp, góp phần xây dựng một xã hội văn minh và giàu mạnh. Tư tưởng này cũng góp phần tăng cường hợp tác quốc tế, một xu hướng hội nhập tất yếu của thời đại.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Triết Lý Phật Giáo Thời Lý Trần

Mặc dù có nhiều công trình nghiên cứu về Phật giáo, việc nghiên cứu triết lý nhân sinh Phật giáo thời Lý - Trần vẫn còn nhiều thách thức. Cần phải phân tích sâu sắc bối cảnh lịch sử, xã hội, và tư tưởng để hiểu rõ hơn về những giá trị và ý nghĩa của triết lý này. Việc tiếp cận các nguồn tài liệu cổ cũng đòi hỏi sự cẩn trọng và kiến thức chuyên môn. Hơn nữa, cần phải tránh những diễn giải sai lệch, đảm bảo tính khách quan và khoa học trong nghiên cứu. Nghiên cứu này góp phần làm rõ hơn những vấn đề còn tồn tại, đồng thời mở ra những hướng nghiên cứu mới.

2.1. Khó Khăn Trong Tiếp Cận Nguồn Tài Liệu Cổ Về Phật Giáo

Việc tiếp cận và giải mã các văn bản cổ liên quan đến tư tưởng Phật giáo thời Lý Trần đòi hỏi kiến thức sâu rộng về Hán Nôm và Phật học. Nhiều tài liệu có thể bị thất lạc hoặc hư hỏng, gây khó khăn cho việc nghiên cứu. Cần có sự hợp tác giữa các nhà nghiên cứu, thư viện, và bảo tàng để bảo tồn và khai thác hiệu quả các nguồn tài liệu này. Việc dịch thuật và chú giải các văn bản cổ cũng là một thách thức lớn, đòi hỏi sự chính xác và am hiểu sâu sắc về văn hóa và lịch sử.

2.2. Nguy Cơ Diễn Giải Sai Lệch Triết Lý Nhân Sinh Phật Giáo

Việc diễn giải triết lý sống Phật giáo thời Lý Trần cần tránh những áp đặt chủ quan hoặc những diễn giải không phù hợp với bối cảnh lịch sử. Cần phải dựa trên các bằng chứng lịch sử và tư liệu xác thực để đảm bảo tính khách quan và khoa học. Hơn nữa, cần phải phân biệt rõ giữa triết lý Phật giáo và các yếu tố văn hóa, tín ngưỡng khác để tránh những nhầm lẫn. Việc đối thoại và tranh luận giữa các nhà nghiên cứu là cần thiết để đạt được sự hiểu biết sâu sắc và toàn diện về triết lý này.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Triết Lý Phật Giáo Lý Trần Hiệu Quả

Để nghiên cứu triết lý Phật giáo thời Lý - Trần một cách hiệu quả, cần kết hợp nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp lịch sử giúp tái hiện bối cảnh xã hội, chính trị, và văn hóa. Phương pháp triết học giúp phân tích và giải thích các khái niệm, phạm trù. Phương pháp văn bản học giúp tiếp cận và giải mã các nguồn tài liệu cổ. Ngoài ra, cần sử dụng phương pháp so sánh để đối chiếu với các hệ tư tưởng khác, làm nổi bật những đặc điểm riêng của triết lý Phật giáo Lý - Trần. Sự kết hợp này đảm bảo tính toàn diện và sâu sắc của nghiên cứu.

3.1. Kết Hợp Phương Pháp Lịch Sử và Triết Học Trong Nghiên Cứu

Phương pháp lịch sử giúp chúng ta hiểu rõ bối cảnh ra đời và phát triển của tư tưởng Phật giáo thời Lý - Trần. Phương pháp triết học giúp phân tích các khái niệm, phạm trù, và luận điểm triết học. Sự kết hợp này giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về nội dung và ý nghĩa của triết lý Phật giáo trong bối cảnh lịch sử cụ thể. Ví dụ, việc nghiên cứu về Thiền phái Trúc Lâm cần phải dựa trên cả phương pháp lịch sử và triết học để hiểu rõ hơn về sự hình thành và phát triển của thiền phái này.

3.2. Ứng Dụng Phương Pháp Văn Bản Học Để Giải Mã Tư Liệu Cổ

Phương pháp văn bản học là công cụ quan trọng để tiếp cận và giải mã các nguồn tài liệu cổ liên quan đến văn hóa Phật giáo Lý - Trần. Phương pháp này giúp chúng ta xác định tính xác thực của các văn bản, hiểu rõ ngôn ngữ và văn phong của thời đại, và phân tích nội dung một cách chính xác. Việc sử dụng phương pháp văn bản học đòi hỏi kiến thức chuyên môn về Hán Nôm và Phật học. Ví dụ, việc nghiên cứu về kinh điển Phật giáo cần phải dựa trên phương pháp văn bản học để đảm bảo tính chính xác và khách quan.

IV. Giá Trị Đạo Đức Trong Triết Lý Nhân Sinh Phật Giáo Lý Trần

Triết lý nhân sinh Phật giáo thời Lý-Trần mang đậm giá trị đạo đức, hướng con người đến chân-thiện-mỹ. Tư tưởng về lòng từ bi, hỷ xả, và tinh thần vị tha được đề cao, khuyến khích con người sống lương thiện, yêu thương và giúp đỡ lẫn nhau. Các giá trị này không chỉ có ý nghĩa trong đời sống cá nhân mà còn góp phần xây dựng một xã hội hòa bình, ổn định, và phát triển. Giá trị đạo đức Phật giáo thời Lý Trần là nền tảng quan trọng cho sự phát triển của văn hóa và xã hội Việt Nam.

4.1. Lòng Từ Bi và Hỷ Xả Nền Tảng Đạo Đức Phật Giáo

Lòng từ bi và hỷ xả là hai phẩm chất quan trọng trong triết lý sống Phật giáo thời Lý Trần. Lòng từ bi là tình yêu thương vô điều kiện, mong muốn mang lại hạnh phúc cho tất cả chúng sinh. Hỷ xả là sự buông bỏ những sân hận, oán ghét, và chấp trước. Hai phẩm chất này giúp con người sống thanh thản, an lạc, và hòa hợp với mọi người. Thực hành lòng từ bi và hỷ xả là con đường dẫn đến giác ngộ và giải thoát.

4.2. Tinh Thần Vị Tha và Sống Lương Thiện Trong Đạo Phật

Tinh thần vị tha và sống lương thiện là những giá trị đạo đức được đề cao trong quan điểm về cuộc sống của Phật giáo thời Lý Trần. Sống vị tha là sống vì người khác, đặt lợi ích của cộng đồng lên trên lợi ích cá nhân. Sống lương thiện là sống ngay thẳng, thật thà, và không làm điều ác. Hai giá trị này giúp con người xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với mọi người, góp phần vào sự phát triển của xã hội. Tinh thần này thể hiện rõ qua hành động của Vua Trần Nhân Tông khi ông từ bỏ ngai vàng để tu hành và truyền bá Phật pháp.

V. Ứng Dụng Triết Lý Phật Giáo Lý Trần Trong Xã Hội Hiện Đại

Những giá trị của triết lý nhân sinh Phật giáo thời Lý - Trần vẫn còn nguyên giá trị trong xã hội hiện đại. Tinh thần từ bi, hỷ xả, vị tha, và sống lương thiện có thể giúp giải quyết nhiều vấn đề xã hội như bạo lực, tham nhũng, và ô nhiễm môi trường. Việc ứng dụng triết lý này trong giáo dục, quản lý, và đời sống cá nhân có thể góp phần xây dựng một xã hội văn minh, hòa bình, và bền vững. Ảnh hưởng Phật giáo đến văn hóa Lý Trần vẫn còn được thể hiện rõ trong các hoạt động xã hội ngày nay.

5.1. Giáo Dục Đạo Đức và Lối Sống Tích Cực Theo Phật Giáo

Việc giáo dục đạo đức và lối sống tích cực theo giá trị đạo đức Phật giáo thời Lý Trần có thể giúp hình thành nhân cách tốt đẹp cho thế hệ trẻ. Các giá trị như lòng từ bi, sự trung thực, và tinh thần trách nhiệm cần được truyền dạy trong gia đình, nhà trường, và xã hội. Ngoài ra, cần khuyến khích lối sống giản dị, tiết kiệm, và gần gũi với thiên nhiên. Giáo dục Phật giáo không chỉ giúp con người sống tốt hơn mà còn góp phần xây dựng một xã hội văn minh và nhân ái.

5.2. Giải Quyết Các Vấn Đề Xã Hội Bằng Tinh Thần Phật Giáo

Tinh thần từ bi, hỷ xả, và vị tha có thể được áp dụng để giải quyết nhiều vấn đề xã hội như xung đột, bất bình đẳng, và ô nhiễm môi trường. Việc đối thoại, hòa giải, và hợp tác có thể giúp giải quyết các mâu thuẫn một cách hòa bình. Việc chia sẻ, giúp đỡ, và bảo vệ môi trường có thể góp phần xây dựng một xã hội công bằng và bền vững. Phật giáo và xã hội thời Lý Trần đã chứng minh rằng tinh thần Phật giáo có thể mang lại sự hòa bình và ổn định cho xã hội.

VI. Kết Luận Giá Trị Vĩnh Cửu của Triết Lý Phật Giáo Lý Trần

Triết lý nhân sinh Phật giáo thời Lý - Trần là một di sản văn hóa vô giá của dân tộc Việt Nam. Những giá trị đạo đức, tư tưởng, và lối sống mà triết lý này mang lại vẫn còn nguyên giá trị trong xã hội hiện đại. Việc nghiên cứu, kế thừa, và phát huy triết lý Phật giáo Lý - Trần là trách nhiệm của mỗi người Việt Nam, góp phần xây dựng một đất nước giàu mạnh, văn minh, và hạnh phúc. Ý nghĩa triết lý Phật giáo Lý Trần không chỉ giới hạn trong lịch sử mà còn tiếp tục lan tỏa và ảnh hưởng đến tương lai.

6.1. Kế Thừa và Phát Huy Di Sản Văn Hóa Phật Giáo

Việc kế thừa và phát huy di sản Phật giáo Lý Trần đòi hỏi sự nỗ lực của toàn xã hội. Cần có các chương trình nghiên cứu, bảo tồn, và quảng bá các giá trị văn hóa Phật giáo. Ngoài ra, cần khuyến khích các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, và tôn giáo mang đậm bản sắc Phật giáo. Việc kế thừa và phát huy di sản văn hóa Phật giáo không chỉ giúp bảo tồn bản sắc dân tộc mà còn góp phần vào sự phát triển của văn hóa thế giới.

6.2. Triết Lý Phật Giáo Lý Trần Nền Tảng Cho Tương Lai

Triết lý nhân sinh Phật giáo thời Lý - Trần có thể trở thành nền tảng cho sự phát triển bền vững của xã hội Việt Nam trong tương lai. Các giá trị như lòng từ bi, sự công bằng, và tinh thần trách nhiệm có thể giúp xây dựng một xã hội văn minh, hòa bình, và thịnh vượng. Việc ứng dụng triết lý Phật giáo trong mọi lĩnh vực của đời sống có thể mang lại những kết quả tích cực và bền vững. Sự phát triển Phật giáo thời Lý Trần là minh chứng cho sức mạnh của triết lý này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

lời mở đầu: “an trụ đại Thiền định, hàng phục các ma đạo” [62, tr. Thiền nói đủ là Thiền - na (Dhyàna) có nghĩa là tĩnh lự, tĩnh là an tĩnh, lự là tư lự, suy xét, tức là tiêu trừ những sự tán loạn, vọng động, làm cho trong tâm được an trụ. ai chữ “Tĩnh lự” ở đây đồng nghĩa với hai chữ “Định huệ”, Tĩnh tức là Định, lự tức là uệ. Định và uệ tương ứng nên tâm được vắng lặng sáng suốt và phát ra năng lực mạnh mẽ: Thần thông, biện tài không có thứ nào là không đầy đủ, nên có thể hàng phục hết thảy các ma đạo.

Trong kinh này gọi là đại thiền định là để phân biệt thiền định của Phật với thiền định của ngoại đạo và các loại thiền định đương thời. Thiền định Phật giáo luôn quân bình chỉ và quán không rơi vào thuần túy định tâm (chỉ), mà định tâm là điều kiện tốt cho sự quán chiếu sâu vào lòng sự vật. Vì vậy, thiền định Phật giáo không dừng lại ở các trạng thái của định mà luôn 19 luôn vượt qua, không vướng vào các giai đoạn của tâm định. Thiền định Phật giáo gắn bó với đời sống thực tiễn và nó có công dụng cải hóa cá nhân và xã hội.

Do vậy mà gọi là đại thiền định có công năng hàng phục chúng ma. Và trong chương 19 của kinh thậ nh chương có nói đến sự quán niệm về vô thường (quán thế giới niệm vô thường, quán thiên địa niệm vô thường). Ðây cũng là một hình thức thiền định, gọi là vô thường quán. Theo quan niệm này thì vũ trụ vạn vật chung quanh ta là đối tượng tiếp xúc của các giác quan và ý thức.

Ta luôn luôn thấy nó bền vững, chắc thật như tảng đá, ngọn núi, bầu trời, trái đất. Chúng ta dễ dàng thấy sự vô thường của bọt nước, của ánh chớp, của sương mai. nhưng ít khi chúng ta thấy rõ sự vô thường của các thiên hà, của những hiện tượng lớn trong vũ trụ. Vì vậy, phải thấu triệt bản chất của vũ trụ vạn vật từ lớn cho đến nhỏ đều vô thường.

Thấy sự vô thường một cách toàn diện của mọi sự vật là ta đã có trí tuệ, rất gần với sự giải thoát. Triết lý Thiền tông là lời Đức Thế tôn diễn thuyết được tập hợp trong các bộ kinh điển về quy luật hằng thường, về lẽ sinh, trụ, dị, diệt. Trong rất nhiều giáo lý của nhà Phật thì “Tứ diệu đế”, “Thập nhị nhân duyên”, “ át chánh đạo” là những triết lý cơ bản ngay từ ngày đầu Phật giáo hình thành nhưng lại được phái Thiền Tông tiếp thu đầy đủ và thể hiện một cách uyên áo rồi ăn sâu vào đời sống nhân dân, gắn chặt với cuộc sống trần gian, nhiều lúc nó trở thành nguồn an ủi vỗ về mặt tinh thần của con người. Thiền tông là sản phẩm của đất Trung oa, (nó là sự kết hợp giữa đại thừa Ấn Độ với Lão Trang và văn hóa Trung Hoa), mà gần một nghìn năm đầu, nước ta nội thuộc Trung uốc, vậy văn hóa của họ, đặc biệt là Thiền Tông, không thể không ảnh hưởng đến nước ta.

Thiền tông với phương châm: “ ất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền, trực chỉ nhân tâm, kiến tính thành Phật”, phương châm này ph hợp với người dân Việt Nam [28, tr. Trong các tông phái Phật giáo, Thiền tông có quan niệm về nhập thế rõ ràng hơn cả. Một vị tổ Thiền đã đưa ra phương châm “một ngày không làm, một ngày không ăn” [28, tr. Sang Việt Nam thiền còn nhập thế tích cực hơn 20 nữa.

Điều đó thể hiện trong việc đánh giặc cứu nước cũng là Thiền, chống úng cũng là phật sự có lẽ cũng chính vì vậy mà Thiền đáp ứng được nhu cầu đời sống tâm linh, đáp ứng được nhiệm vụ dựng nước và giữ nước của người Việt. Ngay Thiền tông khi sang Việt Nam cũng được Việt hóa và mang một màu sắc, đặc điểm mới. Phật giáo ở Trung uốc có rất nhiều tông phái, mà Thiền là chỉ một trong số đó. Trong Thiền Trung uốc, ban đầu có Lão, về sau có thêm cả Nho và và văn hóa Trung oa nói chung.

Nhưng sự tổng hợp tam giáo ở Trung uốc khác với Việt Nam. “Ở Trung uốc đồng nguyên tam giáo luôn dựa trên Nho giáo, lấy Nho giáo làm nền tảng; trong khi đó ở Việt Nam lại khác, đồng nguyên tam giáo là cụ thể là lần thứ nhất vào thế kỷ thứ II, III, và lần thứ hai vào thời Lý - Trần nó lại dựa trên cơ sở Phật giáo mà chủ yếu là Thiền Tông” [28, tr 391]. Về phương diện tu hành tôn giáo, các vị tổ Thiền tông đã đưa ra những biện pháp, cách thức để dẫn dắt môn đồ trên con đường hướng đến giải thoát. Những biện pháp, cách thức đó thể hiện ở vấn đáp, niệm tụng, các công án như nói ngược lại, nói vượt qua, nói quyết, nói nhại, lý luận vòng tròn, im lặng, hét, đánh, cấu, véo, đạp.

Những cái đó được đề cặp đến trong Lâm tế ngữ lục, ích nham tập, Võ môn quan,. Một số phương pháp đó được các Thiền sư Việt Nam sử dụng, thậm chí còn sớm hơn Trung uốc. Phật giáo đời Lý đã có những Thiền sư nổi tiếng làm cầu nối cho Phật giáo đời Trần đạt đến đỉnh cao trong lịch sử để kh ng định quyền tự chủ tự cường của một đất nước. Vì vậy, dân tộc Việt Nam sẵn sàng chống lại bất cứ sức mạnh nào muốn phá hoại nền hòa bình, hạnh phúc của mình.

Và Phật giáo Lý – Trần đã đáp ứng nguyện vọng ấy, góp phần vĩ đại vào công cuộc xây dựng bảo vệ đất nước. Chiến công hiển hách còn ghi lại trong lịch sử. Nếu Lý Thái Tông đã đánh giặc Nùng rồi bình được Chiêm Thành. Lý Thường Kiệt đem binh đánh Tống thì Trần Thái Tông cũng thu phục được đất Chiêm và cuộc chiến thắng Nguyên Mông vẻ vang này dưới sự lãnh đạo tài tình của vua Trần Nhân Tông và ưng Đạo Vương.

Xưa nay, các bậc đế vương thâu phục giang sơn bằng con đường gươm đao, chế ngự dân bằng quyền hành, bạo lực. Còn thời đại Lý – Trần thì khác, lên ngôi vua không hề có một 21 giọt máu rơi, quần thần trong triều đình đều nhất trí và cũng không nghe dân tình than oán. Sức mạnh nào đã tạo nên một quốc gia hưng thịnh h ng cường, có phải chăng chính đức từ, bi, hỷ, xả của nhà Phật đã thấm nhuần từ vua quan cho đến thứ dân. Nói chung, các ông vua Phật tử thuần thành đời Lý và đời Trần đều có tấm lòng thương yêu dân như vậy là nhờ thấm nhuần tinh thần từ, bi, hỷ, xả, vô ngã vị tha của đạo Phật.

Đường lối lấy đức trị dân của hai triều đại Lý – Trần đã minh chứng sự hội nhập của Phật giáo vào đời sống văn hóa, chính trị và xã hội của dân tộc Việt Nam. Song, điểm đặc sắc của hai triều đại Phật giáo Lý – Trần là ngoài những ông vua Phật tử thuần thành, còn có những ông vua kiêm Thiền sư, kiêm là những nhà Phật học uyên bác, viết sách, giảng kinh, không khác gì các cao Tăng thạc đức. Có thể kể Lý Thái Tông, học trò đắc pháp của Thiền sư Thiền Lão, và được dự vào hàng Tổ thứ bảy của dòng thiền Vô Ngôn Thông. Lý Thánh Tông được tuyền thừa làm Tổ thứ 2 của Phái Thiền Thảo Đường, và đặc biệt là hai ông vua Trần Thái Tông và Trần Nhân Tông là một trong những ngôi sao sáng của Phật giáo thời đó.

Vua Trần Thái Tông là tác giả cuốn Khóa ư Lục, một tác phẩm Phật giáo viết bằng chữ án Nôm, đã được dịch ra tiếng Việt và xuất bản nhiều lần. Cuốn sách chứa nhiều tư tưởng độc đáo. Như tư tưởng xem mọi người đều là Phật, đều là những vị Phật sống mà không tự biết. Ông viết trong bài Niệm Phật Luận: “Thân ta tức là thân Phật, không có hai tướng”.

Lại viết tiếp: “Tướng Phật là tướng ta không phải hai, lặng vậy mà thường tồn tại, tồn tại mà không biết. Đó là Phật sống vậy”. Người là Phật, nhưng người lại không tự biết, cho nên Trần Thái Tông gọi người là Phật sống. Và điểm nổi bật của Phật giáo thời Lý – Trần là nó cung cấp một triết lý sống, chứ không phải là những tín điều chết, các Thiền sư thời Lý – Trần đã quán triệt, đã thực hiện triết lý đó bằng cả cuộc sống của chính mìmh.

Đạo Phật đời Lý – Trần không chấp tướng, không giáo điều, không vướng mắc vào hình thức, không bó hẹp trong chùa chiền, tu viện, càng không phải là sở hữu riêng của giới Tăng, Ni mà là của tất cả mọi người biết lấy nó làm lẽ sống, d người đó là vua chúa, Thiền sư, quan lại, hay là người dân bình thường. Ai cũng học và tu đạo Phật được, ở đâu, làm gì cũng học và tu theo đạo Phật được, miễn là biết nhìn rõ tâm 22 mình, chuyển hóa tâm và sử dụng tâm cho tốt. Trong “Khóa ư Lục”, Trần Thái Tông gọi đó là biện tâm, Trần Thái Tông viết: “Không kể là sống ẩn trên núi hay giữa thành thị, không phân biệt tại gia hay xuất gia, tăng hay tục, điều chủ yếu là biện tâm, vốn không có phân biệt nam nữ sao còn chấp tướng”. Vì không chấp tướng nên Phật giáo đời Trần mới có được một nhân vật đặc biệt như Tuệ Trung Thượng Sĩ, tuy là một cư sĩ tại gia, nhưng lại được mọi người Tăng cũng như tục tôn kính, học hỏi như là một bậc Thầy lớn trong đạo.

Thậm chí Trần Nhân Tông và Pháp Loa là hai vị Tổ thứ nhất và thứ hai của Phái Thiền Trúc Lâm cũng suy tôn Tuệ Trung Thượng Sĩ là Thầy của mình. Với tinh thần không chấp tướng, vua Trần Nhân Tông sau khi xuất gia, đã không quản gian khổ nhọc nhằn, đi khắp nơi trong nước khuyên mọi người sống theo năm giới, mười thiện là những nguyên lý căn bản của Đạo Đức Phật giáo. Nhờ vậy, ngay giữa lòng của xã hội Phong kiến, đạo Phật đời Lý – Trần đã tạo ra những mẫu người tuyệt vời, mà con người ở vào thời đại nào cũng cảm thấy tự hào. Cơ sở xã hội, nền tảng tinh thần của triết lý nhân sinh thiền học Lý – Trần 1.