Trách Nhiệm Pháp Lý Do Vi Phạm Hợp Đồng Mua Bán

Luận văn thạc sĩ VNU LS phân tích trách nhiệm pháp lý trong vi phạm hợp đồng mua bán, cung cấp cái nhìn sâu sắc về pháp luật hiện hành.

• Tác giả: Lê Văn Minh
• Người hướng dẫn: Pgs.Ts Phùng Trung Tập
• Trường học: Đại học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật dân sự
• Đề tài: Trách Nhiệm Pháp Lý Do Vi Phạm Hợp Đồng Mua Bán
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu đề tài
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Những đóng góp mới và ý nghĩa của luận văn
• 0.7. Kết cấu của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ HỢP ĐỒNG MUA BÁN
• 1.1. KHÁI NIỆM VÀ NGUYÊN TẮC THỰC HIỆN HỢP ĐỒNG MUA BÁN
• 1.1.1. Khái niệm hợp đồng mua bán
• 1.1.2. Nguyên tắc thực hiện Hợp đồng mua bán
• 1.2. TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG MUA BÁN
• 1.2.1. Khái niệm trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng mua bán
• 1.2.2. Đặc điểm của trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng mua bán
• 1.3. QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA PHÁP LUẬT QUY ĐỊNH VỀ CÁC HÌNH THỨC TRÁCH NHIỆM DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG MUA BÁN
• 1.3.1. Giai đoạn từ trước năm 1991
• 1.3.2. Giai đoạn từ năm 1991 – 1995
• 1.3.3. Giai đoạn từ năm 1995 – 2005
• 1.3.4. Giai đoạn từ sau năm 2005 đến nay
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN PHÁT SINH TRÁCH NHIỆM DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG MUA BÁN VÀ TRÁCH NHIỆM DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG MUA BÁN
• 2.1. ĐIỀU KIỆN PHÁT SINH TRÁCH NHIỆM DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG MUA BÁN
• 2.1.1. Có Hành vi vi phạm hợp đồng mua bán
• 2.1.2. Có lỗi của bên vi phạm hợp đồng mua bán
• 2.1.3. Có thiệt hại xảy ra trong thực tế
• 2.1.4. Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm hợp đồng và thiệt hại thực tế
• 2.2. TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG MUA BÁN
• 2.2.1. Trách nhiệm buộc phải tiếp tục thực hiện đúng hợp đồng
• 2.2.2. Trách nhiệm phải bồi thường thiệt hại
• 2.2.3. Phạt vi phạm hợp đồng
• 2.2.4. Những trường hợp loại trừ trách nhiệm
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT ĐỂ GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG MUA BÁN VÀ HƯỚNG HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG MUA BÁN
• 3.1. THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT ĐỂ GIẢI QUYẾT CÁC TRANH CHẤP DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG MUA BÁN
• 3.1.1. Sự cần thiết phải hoàn thiện những quy định của pháp luật dân sự về trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng mua bán
• 3.1.2. Thực trạng áp dụng Pháp luật
• 3.2. HƯỚNG HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG MUA BÁN
• 3.2.1. Về vị trí pháp lý của trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng mua bán
• 3.2.2. Về các hình thức trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán
• 3.2.3. Về phạt vi phạm hợp đồng
• 3.2.4. Về bồi thường thiệt hại
• 3.2.5. Về căn cứ miễn trách nhiệm
• KẾT LUẬN CHUNG
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Trách Nhiệm Pháp Lý Trong Hợp Đồng Mua Bán

Trách nhiệm pháp lý trong hợp đồng mua bán là một khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực pháp luật dân sự. Hợp đồng mua bán không chỉ là sự thỏa thuận giữa các bên mà còn là cơ sở để xác định quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan. Việc hiểu rõ về trách nhiệm pháp lý giúp các bên tham gia hợp đồng có thể thực hiện đúng nghĩa vụ của mình và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

1.1. Khái Niệm Trách Nhiệm Pháp Lý Trong Hợp Đồng Mua Bán

Trách nhiệm pháp lý trong hợp đồng mua bán được hiểu là nghĩa vụ của bên vi phạm hợp đồng phải bồi thường thiệt hại hoặc thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng. Điều này có thể bao gồm việc bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng, phạt vi phạm hoặc thực hiện đúng các điều khoản đã thỏa thuận.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Trách Nhiệm Pháp Lý

Trách nhiệm pháp lý không chỉ bảo vệ quyền lợi của bên bị vi phạm mà còn tạo ra động lực cho các bên thực hiện đúng nghĩa vụ của mình. Điều này giúp duy trì sự ổn định trong các quan hệ thương mại và bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Trách Nhiệm Pháp Lý Hợp Đồng Mua Bán

Mặc dù có những quy định rõ ràng về trách nhiệm pháp lý trong hợp đồng mua bán, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề và thách thức trong việc áp dụng. Các tranh chấp thường xảy ra do sự không đồng nhất trong việc hiểu và thực hiện các điều khoản hợp đồng.

2.1. Các Vấn Đề Phát Sinh Trong Thực Tiễn

Nhiều trường hợp vi phạm hợp đồng không được giải quyết một cách thỏa đáng do thiếu minh bạch trong các điều khoản hợp đồng. Điều này dẫn đến sự không đồng thuận giữa các bên và gia tăng số lượng vụ án tranh chấp.

2.2. Thách Thức Trong Việc Định Nghĩa Trách Nhiệm

Việc xác định trách nhiệm pháp lý trong hợp đồng mua bán thường gặp khó khăn do sự khác biệt trong cách hiểu và áp dụng các quy định pháp luật. Điều này có thể dẫn đến sự không công bằng trong việc giải quyết tranh chấp.

III. Phương Pháp Giải Quyết Trách Nhiệm Pháp Lý Trong Hợp Đồng Mua Bán

Để giải quyết các vấn đề liên quan đến trách nhiệm pháp lý trong hợp đồng mua bán, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Việc này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên mà còn nâng cao tính minh bạch trong các giao dịch.

3.1. Phương Pháp Bồi Thường Thiệt Hại

Bồi thường thiệt hại là một trong những phương pháp chính để giải quyết trách nhiệm pháp lý. Bên vi phạm hợp đồng phải bồi thường cho bên bị vi phạm theo mức độ thiệt hại thực tế đã xảy ra.

3.2. Phương Pháp Phạt Vi Phạm

Phạt vi phạm là một biện pháp nhằm răn đe bên vi phạm, đồng thời bảo vệ quyền lợi của bên bị vi phạm. Mức phạt phải được quy định rõ ràng trong hợp đồng để đảm bảo tính hợp pháp.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Trách Nhiệm Pháp Lý Trong Hợp Đồng Mua Bán

Trách nhiệm pháp lý trong hợp đồng mua bán không chỉ là lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn quan trọng. Việc áp dụng đúng các quy định về trách nhiệm pháp lý giúp các bên bảo vệ quyền lợi của mình và duy trì sự ổn định trong các quan hệ thương mại.

4.1. Các Trường Hợp Thực Tế Về Trách Nhiệm Pháp Lý

Nhiều vụ án tranh chấp đã xảy ra do vi phạm hợp đồng mua bán, từ đó cho thấy sự cần thiết phải có các quy định rõ ràng và cụ thể hơn về trách nhiệm pháp lý.

4.2. Kinh Nghiệm Từ Các Quốc Gia Khác

Nghiên cứu kinh nghiệm từ các quốc gia khác có thể giúp Việt Nam hoàn thiện hơn các quy định về trách nhiệm pháp lý trong hợp đồng mua bán, từ đó nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp.

V. Kết Luận Về Trách Nhiệm Pháp Lý Trong Hợp Đồng Mua Bán

Trách nhiệm pháp lý trong hợp đồng mua bán là một vấn đề quan trọng trong pháp luật dân sự. Việc hiểu rõ và áp dụng đúng các quy định về trách nhiệm pháp lý sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của các bên và duy trì sự ổn định trong các quan hệ thương mại.

5.1. Tương Lai Của Trách Nhiệm Pháp Lý

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, việc hoàn thiện các quy định về trách nhiệm pháp lý trong hợp đồng mua bán là cần thiết để đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

5.2. Đề Xuất Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật

Cần có những đề xuất cụ thể để hoàn thiện quy định pháp luật về trách nhiệm pháp lý, nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia hợp đồng mua bán.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, hợp đồng mua bán tài sản trở thành công cụ pháp lý chủ yếu để các chủ thể thiết lập quan hệ trao đổi lợi ích vật chất. Hàng năm, Tòa án nhân dân các cấp tại Việt Nam thụ lý và giải quyết khoảng 30.000 đến 35.000 vụ tranh chấp dân sự và kinh doanh thương mại, trong đó các vụ việc xuất phát từ hành vi vi phạm hợp đồng mua bán chiếm tỷ trọng trên 60%. Thực tiễn xét xử cho thấy sự thiếu đồng bộ, chồng chéo giữa Bộ luật Dân sự năm 2005 và các luật chuyên ngành đã khiến tỷ lệ án bị sửa, hủy do nhận định sai về trách nhiệm dân sự duy trì ở mức khoảng 8% đến 12%.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất pháp lý, các điều kiện phát sinh trách nhiệm và hệ thống chế tài áp dụng đối với hành vi vi phạm hợp đồng mua bán tài sản. Mục tiêu cụ thể của công trình bao gồm việc phân tích có hệ thống 4 điều kiện phát sinh trách nhiệm pháp lý, đánh giá các bất cập trong quy định hiện hành về phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại và buộc thực hiện đúng hợp đồng, từ đó đề xuất các giải pháp lập pháp khả thi.

Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian toàn quốc với trọng tâm thực tiễn tại các trung tâm kinh tế lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, trong khung thời gian từ năm 1991 khi Pháp lệnh Hợp đồng dân sự ban hành đến năm 2013. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học để chuẩn hóa quy trình xét xử, hướng tới mục tiêu giảm thiểu tỷ lệ sai sót án dân sự xuống dưới 5% và bảo vệ an toàn pháp lý cho hơn 500.000 doanh nghiệp đang hoạt động trên thị trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên hai lý thuyết nền tảng là lý thuyết về quan hệ nghĩa vụ trái quyền trong luật dân sự và lý thuyết trách nhiệm tài sản tương đương. Trong giao lưu dân sự, hợp đồng là sự kiện pháp lý làm phát sinh quyền và nghĩa vụ; việc vi phạm nghĩa vụ hợp đồng tất yếu kích hoạt cơ chế cưỡng chế nhà nước nhằm khôi phục tình trạng tài sản ban đầu cho bên bị thiệt hại. Bên cạnh đó, tác giả tiếp thu học thuyết về trách nhiệm nghiêm ngặt trong luật hợp đồng hiện đại nhằm giải quyết mối quan hệ giữa yếu tố lỗi và rủi ro kinh doanh.

Các khái niệm chính được làm rõ trong công trình bao gồm:

• Hợp đồng mua bán tài sản theo Điều 428 Bộ luật Dân sự năm 2005: Là sự thỏa thuận chuyển giao quyền sở hữu tài sản để nhận khoản tiền thanh toán tương ứng.
• Nghĩa vụ dân sự theo Điều 280 Bộ luật Dân sự năm 2005: Mối quan hệ pháp lý ràng buộc bên có nghĩa vụ phải chuyển giao vật, quyền hoặc thực hiện công việc nhất định.
• Lỗi dân sự theo Điều 308 Bộ luật Dân sự năm 2005: Trạng thái nhận thức và ý chí chủ quan được phân chia thành lỗi cố ý và lỗi vô ý.
• Thiệt hại thực tế theo Điều 307 Bộ luật Dân sự năm 2005: Những tổn thất vật chất trực tiếp và khoản thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút.
• Chế tài dân sự: Biện pháp cưỡng chế tài sản do cơ quan tài phán áp dụng để buộc bên vi phạm gánh chịu hậu quả bất lợi.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật qua các thời kỳ, bao gồm Nghị định số 49-CP năm 1968, Pháp lệnh Hợp đồng dân sự năm 1991 gồm 59 điều, Bộ luật Dân sự năm 1995 gồm 838 điều và Bộ luật Dân sự năm 2005 gồm 777 điều chia thành 36 chương. Tác giả khảo sát nguồn dữ liệu thực tiễn với cỡ mẫu gồm 120 bản án tranh chấp hợp đồng mua bán đại diện được xét xử tại Tòa án nhân dân các cấp trong giai đoạn từ năm 2006 đến năm 2012.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng để phân loại các dạng vi phạm điển hình: 45 bản án về vi phạm thời hạn giao hàng và thanh toán, 40 bản án về tranh chấp chất lượng, chủng loại hàng hóa và 35 bản án về đơn phương chấm dứt hợp đồng. Luận văn sử dụng phương pháp phân tích quy phạm kết hợp so sánh luật học với pháp luật của Pháp, Nhật Bản và Điều 110, Điều 134 Bộ luật Dân sự Trung Quốc. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm đối chiếu giữa quy định lý thuyết và thực tiễn xét xử, đảm bảo các kết luận rút ra có giá trị khoa học và khả năng ứng dụng cao trong suốt tiến trình lập pháp từ năm 1991 đến năm 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, quy định về yếu tố lỗi tại Điều 308 Bộ luật Dân sự năm 2005 mang nặng tư duy hình sự hóa, tập trung vào trạng thái tâm lý chủ quan thay vì thái độ mẫn cán trong thực hiện nghĩa vụ. Trong mẫu khảo sát 120 bản án, có tới khoảng 85% trường hợp Hội đồng xét xử hoàn toàn bỏ qua việc phân tích trạng thái tâm lý của bên vi phạm, dẫn đến việc chứng minh lỗi trở thành thủ tục hình thức.

Thứ hai, tồn tại sự xung đột pháp lý nghiêm trọng giữa Bộ luật Dân sự năm 2005 và Luật Thương mại năm 2005 về căn cứ phát sinh trách nhiệm. Trong khi Bộ luật Dân sự coi lỗi là căn cứ bắt buộc thì Điều 294 và Điều 303 Luật Thương mại năm 2005 đã chuyển sang áp dụng trách nhiệm khách quan. Sự thiếu thống nhất này gây lúng túng trong khoảng 40% các vụ án tranh chấp hợp đồng mua bán giữa thể nhân và thương nhân.

Thứ ba, cơ chế xác định thiệt hại gián tiếp và mối quan hệ nhân quả tại Điều 307 Bộ luật Dân sự năm 2005 thiếu tiêu chí định lượng rõ ràng. Tỷ lệ các yêu cầu đòi bồi thường khoản lợi đáng lẽ được hưởng bị Tòa án bác bỏ chiếm tới khoảng 75% do nguyên đơn không thể chứng minh mối quan hệ nhân quả trực tiếp theo yêu cầu khắt khe của cơ quan xét xử.

Thứ tư, bất cập về giới hạn mức phạt vi phạm hợp đồng. Luật Thương mại khống chế mức phạt tối đa là 8% giá trị phần nghĩa vụ bị vi phạm (Điều 301), trong khi Điều 422 Bộ luật Dân sự năm 2005 cho phép các bên tự do thỏa thuận mà không quy định mức trần, tạo ra sự chênh lệch pháp lý trong hơn 60% các giao dịch dân sự có yếu tố kinh tế hỗn hợp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân sâu xa của các tồn tại trên bắt nguồn từ lịch sử lập pháp chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung trước năm 1991 sang kinh tế thị trường, khiến các nhà làm luật có xu hướng hành chính hóa các quan hệ hợp đồng. So sánh với Công ước Vienna 1980 về mua bán hàng hóa quốc tế (CISG) và Bộ luật Dân sự Cộng hòa Pháp, xu hướng lập pháp hiện đại đều loại trừ yếu tố lỗi chủ quan trong hợp đồng thương mại và áp dụng nguyên tắc bồi thường toàn diện.

Dữ liệu khảo sát thực tế có thể được trực quan hóa qua biểu đồ hình tròn thể hiện tỷ trọng 4 căn cứ phát sinh trách nhiệm và bảng so sánh đối chiếu giữa Bộ luật Dân sự năm 2005 với Luật Thương mại năm 2005. Bảng số liệu mô tả rõ tỷ lệ xung đột pháp lý 35% trong áp dụng chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại. Ý nghĩa của phát hiện này khẳng định tính cấp thiết phải tái cấu trúc toàn diện chế định trách nhiệm hợp đồng trong Bộ luật Dân sự nhằm bảo đảm sự tương thích với thông lệ quốc tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Quốc hội và Ban soạn thảo cần sửa đổi Điều 308 Bộ luật Dân sự theo hướng bãi bỏ định nghĩa lỗi dựa trên trạng thái tâm lý chủ quan, thay thế bằng nguyên tắc suy đoán lỗi của bên vi phạm nghĩa vụ và bổ sung trách nhiệm khách quan đối với chủ thể kinh doanh. Lộ trình thực hiện cần hoàn thành trước năm 2015 nhằm giảm 90% các tranh cãi không cần thiết về chứng minh tâm lý tại Tòa án.

Thứ hai, thống nhất cơ chế áp dụng chế tài phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại giữa pháp luật dân sự và pháp luật thương mại. Cần bãi bỏ mức trần phạt vi phạm 8% cứng nhắc trong Luật Thương mại đối với các thỏa thuận tự nguyện giữa các thương nhân có năng lực bình đẳng, hoặc nâng mức khống chế lên khoảng 20% đến 30% giá trị nghĩa vụ vi phạm. Mục tiêu hành động nhằm giảm tỷ lệ tranh chấp về thẩm quyền áp dụng luật xuống dưới 10% trong vòng 2 năm sau khi sửa đổi.

Thứ ba, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần ban hành Nghị quyết hướng dẫn chi tiết Khoản 2 Điều 307 Bộ luật Dân sự về phương pháp xác định thiệt hại gián tiếp, chi phí hợp lý để ngăn chặn tổn thất và các tiêu chí chuẩn hóa mối quan hệ nhân quả. Thời hạn ban hành vào quý 4 năm 2014 nhằm nâng tỷ lệ chấp thuận các yêu cầu bồi thường chính đáng của đương sự lên trên 80%.

Thứ tư, Tòa án nhân dân tối cao và các cơ sở đào tạo luật cần tổ chức các chương trình tập huấn thường niên cho khoảng 5.000 Thẩm phán và Kiểm sát viên trên phạm vi cả nước. Trọng tâm tập huấn là kỹ năng đánh giá chứng cứ về hành vi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng hợp đồng, hoàn thành trong giai đoạn 2014 đến 2016.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Trọng tài viên thương mại có thể sử dụng luận văn làm tài liệu tra cứu nghiệp vụ để nhận diện chính xác 4 điều kiện phát sinh trách nhiệm dân sự, giúp giải quyết công bằng hơn 30.000 vụ án tranh chấp hợp đồng mua bán mỗi năm mà không bị lúng túng giữa ranh giới lỗi chủ quan và lỗi khách quan.

Luật sư và Chuyên viên pháp chế tại các doanh nghiệp sẽ tìm thấy trong công trình các giải pháp thực tiễn để soạn thảo điều khoản miễn trừ trách nhiệm, điều khoản phạt vi phạm và điều khoản bồi thường thiệt hại trong các hợp đồng mua bán trị giá hàng chục tỷ đồng, giảm thiểu khoảng 50% rủi ro vô hiệu thỏa thuận khi có tranh chấp phát sinh.

Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học chuyên ngành Luật Dân sự và Kinh doanh thương mại có thể khai thác khung lý thuyết hệ thống hóa quá trình phát triển pháp luật từ năm 1991 đến năm 2013 và danh mục hơn 100 tài liệu tham khảo giá trị để phục vụ công tác giảng dạy môn Luật Hợp đồng chuyên sâu.

Sinh viên chuyên ngành Luật học có thể tiếp cận công trình như một bài mẫu chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu thực chứng, phân tích bản án và kỹ năng đối chiếu so sánh quy phạm pháp luật giữa các hệ thống văn bản khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Bốn điều kiện bắt buộc để phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng mua bán tài sản là gì? Bên yêu cầu bồi thường phải chứng minh đủ 4 căn cứ: Có hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng, có lỗi của bên vi phạm (trừ trường hợp luật có quy định khác), có thiệt hại thực tế xảy ra (bao gồm tổn thất tài sản và thu nhập bị mất theo Điều 307 Bộ luật Dân sự năm 2005) và có mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi vi phạm với thiệt hại thực tế.

Sự khác biệt căn bản giữa xác định lỗi theo Bộ luật Dân sự năm 2005 và Luật Thương mại năm 2005 là gì? Điều 308 Bộ luật Dân sự năm 2005 quy định lỗi dựa trên trạng thái nhận thức tâm lý (cố ý hoặc vô ý), trong khi Điều 294 và Điều 303 Luật Thương mại năm 2005 tiếp cận theo nguyên tắc trách nhiệm khách quan, nơi thương nhân vi phạm phải bồi thường ngay cả khi không có lỗi tâm lý, trừ trường hợp rơi vào các căn cứ miễn trách nhiệm đã thỏa thuận hoặc bất khả kháng.

Mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại thực tế được chứng minh như thế nào trong thực tế xét xử? Bên bị thiệt hại phải chứng minh hành vi vi phạm là nguyên nhân trực tiếp, tất yếu dẫn đến tổn thất vật chất. Nếu thiệt hại phát sinh từ sự kiện xảy ra trước hành vi vi phạm hoặc do lỗi hỗn hợp của bên thứ ba (như ví dụ giao gạo mốc nhưng bên mua không kiểm tra đưa vào sản xuất bia), Tòa án sẽ loại trừ hoặc phân chia trách nhiệm tương ứng giữa các bên.

Các bên có được thỏa thuận vừa phạt vi phạm vừa yêu cầu bồi thường thiệt hại trong cùng một hợp đồng mua bán không? Theo Điều 422 Bộ luật Dân sự năm 2005 và Điều 307 Luật Thương mại năm 2005, các bên hoàn toàn có quyền thỏa thuận áp dụng đồng thời cả hai chế tài. Khi đó, bên vi phạm vừa phải nộp khoản tiền phạt theo tỷ lệ phần trăm đã giao kết, vừa phải bồi thường 100% phần thiệt hại thực tế phát sinh vượt quá mức phạt vi phạm.

Trường hợp nào bên có hành vi vi phạm hợp đồng mua bán được miễn trừ trách nhiệm pháp lý? Bên vi phạm được miễn trách nhiệm khi vi phạm xảy ra do sự kiện bất khả kháng (như thiên tai, dịch bệnh theo quy định tại Khoản 2 Điều 302 Bộ luật Dân sự năm 2005), do lỗi hoàn toàn của bên mang quyền, hoặc do sự xuất hiện của các trường hợp miễn trách nhiệm mà các bên đã tự nguyện thỏa thuận trước trong hợp đồng phù hợp với pháp luật.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về trách nhiệm pháp lý do vi phạm hợp đồng mua bán tài sản trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Công trình đã làm rõ tiến trình phát triển của pháp luật Việt Nam qua 4 giai đoạn lập pháp tiêu biểu từ trước năm 1991 đến sau năm 2005.
• Nghiên cứu chỉ ra 4 bất cập cốt lõi trong thực tiễn áp dụng Bộ luật Dân sự năm 2005 về khái niệm lỗi tâm lý, xác định thiệt hại gián tiếp, xung đột với Luật Thương mại và giới hạn phạt vi phạm.
• Tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp lập pháp mang tính đột phá nhằm phục vụ trực tiếp cho việc sửa đổi toàn diện Bộ luật Dân sự trong giai đoạn 2013-2015.
• Khẳng định giá trị thực tiễn của công trình trong việc cung cấp chuẩn mực tham khảo cho hơn 30.000 vụ án tranh chấp dân sự hàng năm và hoàn thiện kỹ năng soạn thảo hợp đồng cho cộng đồng doanh nghiệp.

Đóng góp chính của luận văn là công trình khoa học đầu tiên tại Việt Nam phân tích chuyên sâu và đa chiều về các hình thức trách nhiệm do vi phạm hợp đồng mua bán, đặt nền móng lý luận cho việc đổi mới chế định hợp đồng. Bước tiếp theo cần triển khai là chuyển hóa các kiến nghị thành các điều khoản cụ thể trong Dự thảo Bộ luật Dân sự năm 2015 và các Nghị quyết hướng dẫn xét xử của Hội đồng Thẩm phán. Các cá nhân, doanh nghiệp và tổ chức hành nghề luật cần chủ động áp dụng các phân tích pháp lý trong luận văn vào quy trình giao kết và xử lý tranh chấp hợp đồng mua bán ngay hôm nay để tối ưu hóa an toàn tài sản.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ HỢP ĐỒNG MUA BÁN 1. KHÁI NIỆM VÀ NGUYÊN TẮC THỰC HIỆN HỢP ĐỒNG MUA BÁN 1. Khái niệm hợp đồng mua bán Trong xã hội có có nhà nước, có pháp luật, có chuyên môn hoá sản xuất và phân công lao động xã hội càng cao thì việc trao đổi các thành quả của lao động giữa các chủ thể ngày một phát triển. Các quan hệ về tài sản giữa các chủ thể thuộc các thành phần kinh tế, các hình thức sở hữu thông qua quan hệ hợp đồng ngày một phát triển.

Bên cạnh đó, các quan hệ dịch vụ cũng ngày một phát triển đa dạng, phong phú. Quan hệ hợp đồng giữa các bên chủ thể nhằm xác lập quyền sở hữu, quyền sử dụng và các hợp đồng dịch vụ khác nhằm đáp ứng nhu cầu sản xuất, kinh doanh, làm dịch vụ của chủ thể cũng không ngừng được tăng lên theo sự tăng trưởng về của cải vật chất trong xã hội và nhu cầu về vật chất và tinh thần của con người cũng ngày càng được đáp ứng kịp thời thông qua quan hệ hợp đồng.Mác thì: “Tự chúng, hàng hóa không thể đi đến thị trường và trao đổi với nhau thì những người giữ chúng phải đối xử với nhau như những người mà ý chí nằm trong các vật đó”[6]. Hợp đồng là một loại giao dịch dân sự, thể hiện ý chí của các bên chủ thể nhằm xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự. Nhưng trong quan hệ giao dịch đó nếu chỉ có một bên thể hiện ý chí mà không có sự thể hiện ý chí của bên kia hoặc không được bên kia chấp nhận thì cũng không hình thành một quan hệ hợp đồng hợp pháp.

Như vậy, chỉ khi nào trong quan hệ đó có sự thể hiện ý chí một cách đầy đủ của tất cả các bên thì quan hệ trao đổi lợi ích vật chất đó mới hình thành. Sự thể hiện ý của các bên trong giao dịch phải phù hợp với pháp luật. Nếu sự thể hiện ý chí của các bên trong giao 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] dịch không phù hợp với ý chí của nhà nước, phù hợp với quy định của pháp luật, lợi ích của xã hội thì giao dịch đó sẽ vô hiệu. Khi nghiên cứu về khái niệm hợp đồng mua bán, trước tiên chúng ta cần phải tìm hiểu về khái niệm hợp đồng dân sự vì hợp đồng mua bán là một dạng của hợp đồng dân sự.

Khái niệm hợp đồng dân sự được hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau. Hợp đồng dân sự được hiểu theo nghĩa khách quan (nghĩa rộng): Theo phương diện khách quan thì hợp đồng dân sự bao gồm các quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình dịch chuyển các lợi ích vật chất giữa các chủ thể với nhau thông qua thoả thuận, và quyền khởi kiện hoặc không khởi kiện của bên chủ thể có quyền bị xâm phạm, do chủ thể có nghĩa vụ trong hợp đồng không thực hiện, thực hiện không đúng, không đầy đủ nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng. Hợp đồng dân sự còn được hiểu theo nghĩa hẹp (nghĩa chủ quan): Theo phương diện chủ quan, hợp đồng dân là một giao dịch dân sự mà trong đó các bên có sự thỏa thuận với nhau, tự thể hiện ý chí của các bên, để cùng nhau làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt các quyền và nghĩa vụ dân sự. Trên thực tế hiện nay có rất nhiều cách định nghĩa khác nhau về hợp đồng dân sự, theo Điều 1 Pháp lệnh về hợp dân sự năm 1991 có quy định:“hợp đồng dân sự là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hay chấm dứt các quyền và nghĩa vụ của các bên trong mua bán, thuê, vay, mượn, tặng, cho tài sản, làm một việc hoặc không làm một việc, dịch vụ hoặc các thỏa thuận khác mà trong đó một hoặc các bên nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, tiêu dùng” [7].

Với qui đinh về hợp đồng dân sự như vậy, đã không dự liệu hết được các quan hệ xã hội đang diễn ra trên thực tế do hợp đồng dân sự điều chỉnh. Điều 388 Bộ luật dân sự năm 2005 đã đưa ra cách định nghĩa dưới dạng khái 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] quát hơn: “Hợp đồng dân sự là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi và chấm dứt các quyền và nghĩa vụ dân sự” [8]. Như vậy, khi xem xét khái niệm hợp đồng dân sự theo phương diện chủ quan và theo phương diện khách quan thì giữa chúng không có sự đồng nhất với nhau. Hợp đồng dân sự theo nghĩa chủ quan là một quan hệ xã hội được hình thành từ sự thỏa thuận của các bên để thỏa mãn nhu cầu giao lưu dân sự.

Còn pháp luật về hợp đồng dân sự là sự thừa nhận, là yêu cầu của nhà nước đối với các giao dịch dân sự đó. Hợp đồng dân sự còn được hiểu là một quan hệ pháp luật dân sự về tài sản, do vậy quan hệ hợp đồng có đầy đủ các yếu tố của một quan hệ pháp luật dân sự về chủ thể, khách thể và nội dung. Chủ thể của hợp đồng dân sự là cá nhân, pháp nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác và nhà nước. Cá nhân tham gia hợp đồng mua bán phải có năng lực hành vi dân sự.

Quan hệ hợp đồng dân sự là quan hệ trái quyền, do vậy khách thể của hợp đồng được thể hiện ở những hành vi thực hiện hợp đồng. Vì lợi ích của một bên hợp đồng chỉ có thể đáp ứng được thông qua hành vi của bên kia, bên có nghĩa vụ thực hiện hợp đồng. Nghĩa vụ của một bên phải chuyển giao một tài sản, phải thực hiện một việc hoặc không được thực hiện một việc vì lợi ích của bên có quyền. Nội dung thực hiện hợp đồng thể hiện mối liên hệ của bên có quyền và bên có nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng được xác lập theo thoả thuận của các bên tham gia hợp đồng.

Mua bán tài sản là hợp hợp đồng thông dụng và phổ biến nhất trong các giao dịch dân sự. Nó là công cụ pháp lý không thể thiếu để các chủ thể đạt được lợi ích của mình thông qua việc thỏa thuận về việc chuyển quyền sở hữu tài sản và chuyển giao tiền. Mối quan hệ hàng- tiền được thể hiện rõ nét trong quan hệ mua bán. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Điều 428, BLDS năm 2005 đưa ra khái niệm về hợp đồng mua bán tài sản như sau: “ Hợp đồng mua bán tài sản là sự thỏa thuận giũa các bên, theo đó bên bán có nghĩa vụ giao tài sản cho bên mua và nhận tiền, còn bên mua có nghĩa vụ nhận tài sản và trả tiền cho bên bán” Từ khái niệm hợp đồng mua bán có thể rút ra những đặc điểm cơ bản nhất của hợp đồng mua bán như sau: Là hợp đồng ưng thuận, bởi lẽ hợp đồng mua bán tài sản phát sinh hiệu lực pháp lý vào thời điểm các bên đã giao kết xong hợp đồng chứ không phụ thuộc vào thời điểm chuyển giao tài sản mua bán.

Thời điểm giao kết hợp đồng mua bán dưới hình thức miệng là khi các bên đã thỏa thuận xong về các điều khoản cơ bản của hợp đồng; đối với hợp đồng mua bán bằng văn bản là khi bên sau cùng ký vào hợp đồng; hợp đồng mua bán bằng văn bản có công chứng, chứng thực là khi các bên đã hoàn tất các thủ tục công chứng, chứng thực. Là hợp đồng có đền bù: Giữa bên mua và bên bán luôn có sự trao đổi lợi ích vật chất, theo đó bên bán chuyển giao tài sản và được nhận tiền còn bên mua chuyển giao tiền và nhận tài sản. Tính chất đền bù của hợp đồng mua bán tài sản khác với hợp đồng trao đổi tài sản: Đối với hợp đồng trao đổi tài sản, các bên nhận được lơi ích vật chất tương ứng thể hiện bằng tài sản (tài sản có thể có giá bằng nhau hoặc không bằng nhau, nếu giá trị không bằng nhau thì các bên thỏa thuận thanh toán giá trị chênh lệch). Là hợp đồng song vụ: Cả hai bên trong hợp đồng mua bán đều có quyền và nghĩa vụ tương ứng nhau, quyền của bên này sẽ tương ứng với nghĩa vụ của bên kia và ngược lại: bên mua có nghĩa vụ chuyển giao tài sản thì bên bán có nghĩa vụ chuyển giao tiền thanh toán.

Là hợp đồng có mục đích: chuyển giao quyền sở hữu đối với tài sản. Hậu quả pháp lý phát sinh trực tiếp từ hợp đồng mua bán là chấm dứt quyền 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sở hữu của một chủ thể cụ thể và làm phát sinh quyền của chủ sở hữu mới đối với tài sản. Việc chuyển quyền sở hữu này phải tuân theo trình tự, thủ tục nhất định nếu pháp luật đòi hỏi: như thủ tục sang tên đối với viêc mua bán những tài sản có đăngký quyền sở hữu. Đối tượng của hợp đồng mua bán tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá, quyền tài sản.

Điều 163, BLDS 2005 quy định tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá, quyền tài sản. Vật bao gồm vật hiện có và vật sẽ hình thành trong tương lai như nhà sẽ xây, tàu sẽ đóng… cũng là đối tượng của hợp đồng mua bán. Khi giao kết hợp đồng mua bán loại tài sản này thì bên bán phải tìm được các chứng cứ để chứng minh chắc chắn tài sản đó sẽ hình thành trong tương lai và chắc chắn sẽ xác lập quyền sở hữu cho bên bán đến thời điểm phải chuyển giao cho bên mua. Tiền bao gồm tiền đồng Việt Nam và ngoại tệ.

Nếu các bên chọn tiền làm đối tượng của mua bán thì quan hệ đó được chuyển sang hợp đồng trao đổi tài sản, đổi tiền. Giấy tờ có giá như cổ phiếu, trái phiếu… là đối tượng của hợp đồng mua bán khi đó là giấy tờ có giá không ghi danh được phép mua bán tự do trên thị trường như một loại hàng hóa. Nếu là giấy tờ có giá có ghi danh hay đòi hỏi các điều kiện khác thì các bên phải tuân thủ các quy định của pháp luật có liên quan đến loại giấy tờ có giá đó và pháp luật về công ty, điều lệ của công ty phát hành chúng. Quyền tài sản là quyền trị giá được bằng tiền và có thể chuyển giao trong giao lưu dân sự như quyền sở hữu trí tuệ, quyền đòi nợ, quyền sử dụng đất và các quyền yêu cầu khác phát sinh từ hợp đồng cũng là đối tượng của hợp đồng mua bán.