Phân tích trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong luật hình sự Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong luật hình sự Việt Nam, đánh giá quy định và thực tiễn áp dụng.

• Tác giả: Vũ Văn Tư
• Người hướng dẫn: Phạm Mạnh Hùng
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong luật hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài và ở Việt Nam
• 1.2. Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu và giả thiết nghiên cứu
• 1.4. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ CỦA PHÁP NHÂN THƯƠNG MẠI
• 2.1. Khái niệm trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
• 2.2. Cơ sở của việc quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại Việt Nam
• 2.3. Nội dung và kỹ thuật quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 2.4. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân ở một số nước trên thế giới và kinh nghiệm cho Việt Nam
• 2.5. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: QUY ĐỊNH CỦA LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ CỦA PHÁP NHÂN THƯƠNG MẠI
• 3.1. Khái quát lịch sử vấn đề trách nhiệm hình sự liên quan đến pháp nhân ở Việt Nam trước khi Bộ luật hình sự 2015 được ban hành
• 3.2. Quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại
• 3.3. Nhận xét, đánh giá chung
• 3.4. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TIỄN, YÊU CẦU, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN VÀ BẢO ĐẢM ÁP DỤNG QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ CỦA PHÁP NHÂN
• 4.1. Thực tiễn áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự năm 2015 về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại phạm tội
• 4.2. Yêu cầu của việc hoàn thiện và bảo đảm áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự về trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 4.3. Giải pháp hoàn thiện và bảo đảm áp dụng các quy định của Bộ luật hình sự về trách nhiệm hình sự của pháp nhân
• 4.4. Kết luận Chương 4
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại là một chế định mới trong luật hình sự Việt Nam, được quy định lần đầu tiên trong Bộ luật Hình sự 2015. Chế định này đánh dấu sự thay đổi lớn trong tư duy lập pháp, từ việc chỉ truy cứu trách nhiệm hình sự đối với cá nhân sang mở rộng đối với pháp nhân kinh doanh. Việc quy định này nhằm đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống các hành vi phạm tội do pháp nhân thực hiện, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

1.1. Khái niệm và cơ sở pháp lý

Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại được hiểu là việc pháp nhân phải chịu hậu quả pháp lý khi thực hiện hành vi phạm tội được quy định trong Bộ luật Hình sự. Cơ sở pháp lý của chế định này dựa trên các công ước quốc tế như Công ước chống tham nhũng (UNCAC) và Công ước chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (TOC). Việc áp dụng chế định này cũng phù hợp với xu hướng chung của luật pháp Việt Nam trong việc hội nhập và tuân thủ các cam kết quốc tế.

1.2. Phạm vi và điều kiện áp dụng

Theo Bộ luật Hình sự 2015, pháp nhân thương mại chỉ phải chịu trách nhiệm hình sự khi thực hiện một trong 33 tội danh được quy định. Điều kiện để truy cứu trách nhiệm bao gồm: hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, và có sự chấp thuận hoặc bỏ qua của người đại diện pháp nhân. Tuy nhiên, việc xác định lỗi của pháp nhân vẫn là vấn đề gây tranh cãi trong thực tiễn pháp lý.

II. Quy định của luật hình sự Việt Nam

Bộ luật Hình sự 2015 đã quy định cụ thể về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, bao gồm các tội danh cụ thể và hình phạt áp dụng. Tuy nhiên, việc áp dụng chế định này trong thực tiễn còn gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong việc xác định hành vi phạm tội và lỗi của pháp nhân.

2.1. Lịch sử phát triển

Trước khi Bộ luật Hình sự 2015 được ban hành, luật hình sự Việt Nam không quy định trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân. Sự thay đổi này phản ánh xu hướng chung của hệ thống pháp luật quốc tế, nơi nhiều quốc gia đã áp dụng chế định này từ lâu. Việc quy định này cũng nhằm đáp ứng yêu cầu của các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

2.2. Những hạn chế và bất cập

Mặc dù đã có những bước tiến đáng kể, quy định về trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Bộ luật Hình sự 2015 vẫn còn nhiều hạn chế. Cụ thể, việc xác định lỗi của pháp nhân, phạm vi tội danh áp dụng, và các hình phạt phù hợp vẫn là những vấn đề cần được hoàn thiện. Thực tiễn pháp lý cho thấy, việc áp dụng chế định này còn gặp nhiều khó khăn do thiếu hướng dẫn cụ thể từ các cơ quan có thẩm quyền.

III. Thực tiễn áp dụng và giải pháp hoàn thiện

Sau hơn 5 năm áp dụng, trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong luật hình sự Việt Nam vẫn chưa phát huy hiệu quả như mong đợi. Số vụ án được xử lý còn rất ít, điều này cho thấy sự cần thiết phải hoàn thiện các quy định pháp luật và nâng cao năng lực của các cơ quan thực thi pháp luật.

3.1. Thực tiễn áp dụng

Theo thống kê, từ năm 2018 đến nay, chỉ có 2 vụ án liên quan đến pháp nhân thương mại được xử lý hình sự. Điều này cho thấy sự hạn chế trong việc áp dụng chế định này. Nguyên nhân chính bao gồm: thiếu hướng dẫn cụ thể, mâu thuẫn trong quy định pháp luật, và năng lực hạn chế của các cơ quan tố tụng. Thực tiễn pháp lý cũng chỉ ra rằng, nhiều hành vi phạm tội nghiêm trọng của pháp nhân vẫn chưa được xử lý do thiếu quy định cụ thể.

3.2. Giải pháp hoàn thiện

Để nâng cao hiệu quả áp dụng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, cần hoàn thiện các quy định pháp luật, đặc biệt là việc mở rộng phạm vi tội danh và hình phạt áp dụng. Đồng thời, cần tăng cường đào tạo nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ thực thi pháp luật. Việc tham khảo kinh nghiệm từ các quốc gia có hệ thống pháp luật tiên tiến cũng là một giải pháp quan trọng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự ra đời của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, có hiệu lực từ ngày 01/01/2018) đánh dấu bước chuyển mang tính lịch sử trong tư duy lập pháp hình sự Việt Nam khi chính thức hình sự hóa trách nhiệm hình sự (TNHS) của pháp nhân thương mại (PNTM) với 33 tội danh cụ thể thuộc nhóm tội phạm kinh tế và môi trường. Tuy nhiên, sau hơn 05 năm thi hành, các cơ quan tiến hành tố tụng trên toàn quốc mới chỉ khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử 02 vụ án hình sự đối với PNTM, bất chấp thực trạng vi phạm pháp luật nghiêm trọng và có hệ thống của các tổ chức kinh tế diễn ra phức tạp. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ sự thiếu hụt một hệ thống lý luận hoàn chỉnh để giải quyết xung đột căn bản: PNTM là chủ thể của tội phạm (có năng lực hành vi và lỗi độc lập) hay thuần túy chỉ là chủ thể chịu TNHS (bị quy kết trách nhiệm từ hành vi của thể nhân).

Luận án tiến sĩ luật học "Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại trong Luật hình sự Việt Nam" (Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự, Mã số: 9.04) do NCS. Vũ Văn Tư thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Phạm Mạnh Hùng và TS. Nguyễn Trung Thành tại Học viện Khoa học Xã hội đã thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học mang tính bản lề:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): PNTM là chủ thể thực hiện tội phạm hay chỉ là chủ thể phải gánh chịu hậu quả pháp lý hình sự? Hành vi khách quan (actus reus) và lỗi chủ quan (mens rea) của PNTM được cấu trúc ra sao trong hệ thống luật thực định?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những điều kiện cấu thành TNHS của PNTM có điểm gì khác biệt so với thể nhân, và việc truy cứu TNHS PNTM có triệt tiêu TNHS của cá nhân liên đới hay không?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cơ chế lượng hình, hệ thống hình phạt và lộ trình hoàn thiện các quy định về PNTM trong BLHS 2015 cần được thiết kế như thế nào để bảo đảm tính khả thi thực tiễn?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): PNTM hoàn toàn có ý chí, hành vi độc lập thông qua thiết chế đại diện và bộ máy điều hành; việc công nhận PNTM là chủ thể của tội phạm không xung đột với nguyên lý cấu thành tội phạm hiện đại.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Mô hình kết hợp giữa Thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm (Identification Theory) và Thuyết trách nhiệm thay thế (Vicarious Liability) là cơ sở lý giải tối ưu để nội luật hóa các chuẩn mực quốc tế và giải quyết điểm nghẽn thực thi tại Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng hình sự trên quy mô 63 tỉnh, thành phố trong khung thời gian 10 năm (2011–2021), đặt trong bối cảnh Việt Nam thực thi 21 hiệp định tương trợ tư pháp song phương cùng các cam kết đa phương tại Công ước Liên Hợp Quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia (UNTOC) và Công ước chống tham nhũng (UNCAC).

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu học thuật quốc tế về TNHS của pháp nhân tồn tại hai trường phái đối lập sâu sắc trong suốt hai thế kỷ:

1. Trường phái phủ nhận (The Fiction/Individualist Paradigm): M.C. Von Savigny (1841) trong chuyên luận Traité de droit romain khẳng định pháp nhân chỉ là một giả tưởng pháp lý (persona ficta), không thể sở hữu tâm lý hay ý chí thực tế: "Pháp nhân... chỉ là một thực thể trừu tượng… sự tồn tại thực tế của nó dựa trên các quyết định của một hoặc một số những người đại diện mà chiếu theo sự trừu tượng được xem như là các quyết định của chính bản thân pháp nhân, một sự đại diện như thế... loại trừ ý chí theo đúng nghĩa". Tiếp nối quan điểm này, Donnedieu De Vabres (1947) trong Traité de droit criminel et de législation pénale comparée chất vấn tính tương thích của chế tài hình sự: "Người ta có thể phạt tù, bắt giam như thế nào đối với một thực thể mà bản chất của nó là vô hình? làm thế nào có thể tước mạng sống của một chủ thể giả tưởng mà bản chất của nó là thiếu sự tồn tại của thực thể hữu hình".
2. Trường phái thừa nhận (The Realist/Organizational Paradigm): Y. Mayaud (1993) trong La volonté à la lumière du nouveau code pénal bác bỏ quan niệm trừu tượng, xác lập rằng: "Pháp nhân có ý chí độc lập chứ không đơn thuần chỉ là con số cộng ý chí của các cá nhân thành viên pháp nhân, tập đoàn được pháp nhân hoá; pháp nhân có thể tự quyết định một cách tự do và theo đuổi những mục tiêu cụ thể của mình và độc lập với những lợi ích của các cá nhân tạo nên pháp nhân đó". Khái niệm "ý chí trung tâm" được nâng tầm trong án lệ kinh điển của Anh quốc H.L. Bolton (Engineering) Co. Ltd. v. T.J. Graham & Sons Ltd. (1957), ví pháp nhân như một cơ thể sinh học: "Nó có bộ não, có hệ thần kinh trung ương kiểm tra những gì nó làm. Nó cũng có tay để cầm công cụ và hành động theo các mệnh lệnh của hệ thần kinh trung ương".

Tại Việt Nam, các nghiên cứu tiên phong của Phạm Hồng Hải (1999), Cao Thị Oanh (2011), Trịnh Quốc Toản (2011) và Đề án xây dựng BLHS 2015 của Bộ Tư pháp (2014) đã đặt nền móng lý thuyết. Sau khi BLHS 2015 ban hành, chuyên khảo của GS.TS. Nguyễn Ngọc Hòa (2020), PGS.TS. Trịnh Tiến Việt (2021) và PGS.TS. Nguyễn Văn Hương (2020) mở ra diễn đàn tranh biện học thuật về bản chất pháp lý của PNTM. Luận án định vị vị trí khoa học bằng cách vượt qua sự phân mảnh của các công trình đi trước, thực hiện nghiên cứu tích hợp đa tầng giữa lý luận thực chứng, so sánh luật học với 119 quốc gia đã công nhận chế định này (điển hình là Điều 121-2 BLHS Pháp, Điều 5 BLHS Bỉ, Penal Code Singapore, và Chương 8 Hướng dẫn lượng hình Liên bang Hoa Kỳ - US Federal Sentencing Guidelines), từ đó hóa giải nghịch lý giữa quy định pháp luật và thực tiễn xét xử tại Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án xác lập bước tiến quan trọng trong khoa học luật hình sự Việt Nam thông qua các luận điểm:

• Tái định nghĩa bản chất chủ thể của PNTM: Luận án chứng minh PNTM không chỉ là đối tượng bị "gán ghép" trách nhiệm mà là một chủ thể độc lập của tội phạm. Ý chí của pháp nhân được kết tinh qua quy trình ra quyết định tập thể, chiến lược kinh doanh và cơ cấu quản trị nội bộ.
• Xác lập định nghĩa khoa học chuẩn xác về TNHS của PNTM:

  "Trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại là hậu quả pháp lý bất lợi thông qua các biện pháp cưỡng chế hình sự (hình phạt, biện pháp tư pháp hình sự, án tích) mà pháp nhân đó phải gánh chịu đối với tội phạm được thực hiện và pháp nhân thương mại đó thoả mãn các điều kiện trách nhiệm hình sự quy định trong Bộ luật hình sự. Việc truy cứu trách nhiệm này được thực hiện thông qua trình tự, thủ tục tố tụng được quy định trong pháp luật TTHS."

• Xác lập nguyên tắc "Trách nhiệm kép" (Dual Liability Principle): Dựa trên luận điểm của Gert Vermeulen, Wendy De Bondt, Charlotte Ryckman (2012), luận án chứng minh việc truy cứu TNHS đối với PNTM không loại trừ và không thay thế TNHS của thể nhân trực tiếp thực hiện hành vi tội phạm, qua đó loại bỏ nguy cơ biến pháp nhân thành "bình phong" che chắn cho các cá nhân lãnh đạo sai phạm.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích tích hợp dựa trên 03 học thuyết nền tảng:

1. Học thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm (Identification Theory): Đóng vai trò trục cột, quy kết hành vi (actus reus) và trạng thái tâm lý (mens rea) của "người chỉ đạo, điều hành cấp cao" (directing mind and will - theo Gennady A. Esakov, 2010) chính là hành vi và lỗi của PNTM.
2. Học thuyết trách nhiệm thay thế (Vicarious Liability Theory): Giải thích mối quan hệ ủy quyền giữa người làm công, đại diện ủy thác với pháp nhân khi hành vi được thực hiện trong phạm vi chức năng, nhiệm vụ vì lợi ích của tổ chức.
3. Học thuyết văn hóa/hệ thống doanh nghiệp (Corporate Culture/Systems Theory): Bổ sung điều kiện xem xét văn hóa tuân thủ (compliance program) của doanh nghiệp; sự thiếu hụt các quy chế giám sát nội bộ phòng ngừa tội phạm là minh chứng cho yếu tố lỗi của pháp nhân.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

• Lập trường nhận thức luận (Epistemological Stance): Nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, kết hợp chủ nghĩa hiện thực pháp lý (Legal Realism) và luật học so sánh (Comparative Jurisprudence).
• Thiết kế hỗn hợp đa tầng (Multi-level Mixed-Methods Design): Kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính phân tích quy phạm pháp luật (normative legal analysis), nghiên cứu định lượng thống kê tội phạm học và phân tích án lệ thực chứng (empirical case study).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Thu thập và xử lý dữ liệu chuẩn hóa: Khảo sát toàn diện hệ thống báo cáo tổng kết thực tiễn xét xử của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an trong 10 năm (2011–2021).
• Phương pháp chuyên gia (Expert Interview Method): Tổ chức tham vấn chuyên sâu thông qua bảng hỏi và phỏng vấn bán cấu trúc với hơn 40 chuyên gia đầu ngành, bao gồm Thẩm phán TANDTC, Kiểm sát viên cao cấp, điều tra viên và các nhà khoa học luật hình sự thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Đại học Luật Hà Nội.
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Đối chiếu chéo 3 nguồn dữ liệu: (1) Văn bản lập pháp thực định và các công ước quốc tế; (2) Số liệu thống kê các vụ việc vi phạm hành chính/hình sự của doanh nghiệp; (3) Ý kiến đánh giá của các chuyên gia thực thi pháp luật.

Data và phân tích

• Đặc trưng tập dữ liệu: Phân tích dữ liệu thực tế hơn 100.000 vụ việc vi phạm hành chính trong lĩnh vực kinh tế, buôn lậu, trốn thuế và môi trường giai đoạn 2011–2021; mổ xẻ chi tiết hồ sơ tố tụng của 02 vụ án hình sự đầu tiên truy cứu TNHS đối với PNTM kể từ khi BLHS 2015 có hiệu lực.
• Kỹ thuật phân tích chuyên sâu: Sử dụng phương pháp so sánh luật học cấu trúc (structural comparative method) đối chiếu hệ thống chế tài hình sự của Việt Nam với các mô hình điển hình: Pháp (áp dụng mức phạt tiền tối đa gấp 5 lần thể nhân), Bỉ (hệ thống giải thể và đóng cửa vĩnh viễn), và Hoa Kỳ (chế độ quản chế tổ chức và thỏa thuận hoãn truy tố - DPA/NPA).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. "Nghịch lý khoảng trống thực thi" (The Enforcement Void Paradox): Trong khi vi phạm pháp luật của các doanh nghiệp diễn ra phổ biến với tính chất tổ chức tinh vi, chỉ có duy nhất 02 vụ án PNTM bị truy cứu TNHS trong hơn 5 năm thi hành BLHS 2015. Nguyên nhân trực tiếp là do Điều 75 BLHS 2015 quy định các tiêu chí định tội còn trừu tượng, đặc biệt là điều kiện "Hành vi phạm tội được thực hiện có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân thương mại".
2. Sự bất cập trong giới hạn phạm vi tội danh (33 tội danh): BLHS 2015 chỉ giới hạn TNHS của PNTM trong 33 tội danh thuộc Chương XVIII (Các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế) và Chương XIX (Các tội phạm về môi trường). Điều này tạo ra sự thiếu hụt pháp lý nghiêm trọng, không tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên (như việc bỏ sót tội Tài trợ khủng bố theo UNTOC, tội Mua bán người theo Nghị định thư Palermo, tội Đưa hối lộ theo UNCAC, và tội Rửa tiền).
3. Mâu thuẫn kỹ thuật lập pháp giữa BLHS và BLTTHS: BLHS quy định phân loại tội phạm (Ít nghiêm trọng, Nghiêm trọng, Rất nghiêm trọng, Đặc biệt nghiêm trọng) dựa trên mức cao nhất của khung hình phạt tù (Điều 9), dẫn đến sự bế tắc khi áp dụng cho PNTM vì hình phạt chính đối với PNTM chủ yếu là phạt tiền. Hơn nữa, BLTTHS 2015 thiếu vắng các quy định cụ thể về biện pháp cưỡng chế đối với PNTM như kê biên tài sản pháp nhân ngay từ giai đoạn khởi tố, dẫn đến nguy cơ tẩu tán tài sản trước khi xét xử.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận (Theoretical Advances): Giải quyết dứt điểm cuộc tranh biện học thuật kéo dài về bản chất pháp nhân, chứng minh sự tương thích của mô hình tội phạm tổ chức trong lý luận luật hình sự hiện đại.
• Về chính sách và lập pháp (Policy & Legislative Roadmap):
  • Giai đoạn 1: Ban hành ngay Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC hướng dẫn áp dụng Điều 75, Điều 76 BLHS 2015; làm rõ khái niệm "chỉ đạo, chấp thuận" và phương thức xác định tư cách người đại diện hợp pháp tham gia tố tụng.
  • Giai đoạn 2: Mở rộng phạm vi chịu TNHS của PNTM lên ít nhất 45 tội danh, bổ sung các tội: Rửa tiền (Điều 324), Tài trợ khủng bố (Điều 300), Mua bán người (Điều 150), Đưa hối lộ (Điều 364), và Vi phạm quy định về an toàn thực phẩm (Điều 317).
  • Giai đoạn 3: Hoàn thiện chế định phân loại tội phạm dành riêng cho pháp nhân căn cứ theo tính chất xâm hại của hành vi và mức phạt tiền tối đa.

Limitations và Future Research

• Giới hạn nghiên cứu (Limitations):
  • Số lượng án lệ thực tế còn hạn chế (chỉ có 02 vụ án được xét xử chính thức tính đến thời điểm hoàn thành luận án năm 2023), khiến việc đánh giá tác động định lượng của hình phạt đối với việc tái hòa nhập kinh doanh của PNTM chưa đạt dung lượng mẫu lý tưởng.
  • Luận án tập trung chủ yếu vào pháp nhân thương mại, chưa mở rộng nghiên cứu toàn diện sang các pháp nhân phi thương mại (trường học, bệnh viện, quỹ từ thiện, tổ chức phi chính phủ) vốn cũng tiềm ẩn nguy cơ thực hiện tội phạm tài chính hoặc môi trường.
• Định hướng nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):
  • Nghiên cứu mô hình TNHS của pháp nhân phi thương mại trong kỷ nguyên kinh tế số và kinh tế phi lợi nhuận.
  • Xây dựng tiêu chí định lượng hóa chương trình tuân thủ pháp luật (corporate compliance programs) làm căn cứ miễn hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự cho doanh nghiệp.
  • Nghiên cứu cơ chế truy cứu TNHS đối với các tổ chức xuyên quốc gia, doanh nghiệp hoạt động trên không gian mạng và các mô hình tổ chức tự trị phi tập trung (DAO).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Công trình cung cấp hệ thống luận cứ khoa học toàn diện, được trích dẫn làm tài liệu giảng dạy nòng cốt trong các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Luật Hình sự tại Học viện Khoa học Xã hội, Trường Đại học Luật Hà Nội, và Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội.
• Tác động xây dựng chính sách (Policy Influence): Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Ban Nội chính Trung ương, Ủy ban Tư pháp của Quốc hội và Tòa án nhân dân tối cao trong quá trình rà soát, đề xuất sửa đổi BLHS năm 2015 và xây dựng các văn bản hướng dẫn thi hành.
• Lợi ích kinh tế - xã hội (Societal & Economic Benefits): Tạo lập môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng, thúc đẩy văn hóa quản trị doanh nghiệp chuẩn mực theo tiêu chuẩn quốc tế ESG (Environmental, Social, Governance), qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên luật: Tiếp cận hệ thống tư liệu so sánh luật học sâu sắc và phương pháp luận nghiên cứu tội phạm học hiện đại.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Được trang bị cẩm nang lý luận và chỉ dẫn thực tiễn chuẩn xác để tháo gỡ các vướng mắc trong việc khởi tố, điều tra, chứng minh lỗi và lượng hình đối với PNTM phạm tội.
• Doanh nghiệp và Đội ngũ Pháp chế doanh nghiệp: Hiểu rõ các ranh giới pháp lý và rủi ro hình sự để chủ động thiết lập hệ thống kiểm soát nội bộ, ngăn ngừa tội phạm kinh tế và môi trường.
• Cơ quan Lập pháp và Tư pháp: Sở hữu luận cứ khoa học tin cậy phục vụ công cuộc cải cách tư pháp và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam thời kỳ hội nhập sâu rộng.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu là gì?
Luận án đã mở rộng Thuyết đồng nhất hóa trách nhiệm (Identification Theory) kết hợp với Thuyết văn hóa doanh nghiệp (Corporate Culture Theory), luận giải thành công cấu trúc ý chí độc lập của PNTM. Luận án chứng minh PNTM sở hữu đầy đủ năng lực hành vi và năng lực trách nhiệm hình sự độc lập, xóa bỏ hoàn toàn định kiến truyền thống kéo dài từ thế kỷ XIX cho rằng pháp nhân là một "thực thể trừu tượng không có tâm lý".

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây thể hiện ở điểm nào?
So với nghiên cứu của Phạm Hồng Hải (1999) hay Cao Thị Oanh (2011) vốn chủ yếu dừng lại ở phân tích lý thuyết thuần túy hoặc tổng thuật luật học so sánh, luận án của NCS. Vũ Văn Tư đã thực hiện thiết kế nghiên cứu thực chứng quy mô lớn: khảo sát dữ liệu tư pháp 10 năm (2011–2021) trên phạm vi toàn quốc, phân tích hồ sơ 02 vụ án thực tế đầu tiên và tham vấn hơn 40 chuyên gia tư pháp cấp cao.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực tế là gì?
Đó là sự tương phản gay gắt giữa hàng ngàn vụ vi phạm pháp luật nghiêm trọng về môi trường và kinh tế bị xử lý hành chính hàng năm với con số vỏn vẹn 02 vụ án hình sự PNTM được đưa ra xét xử trong 5 năm. Dữ liệu chứng minh rào cản lớn nhất không nằm ở năng lực phát hiện tội phạm mà nằm ở "nút thắt" câu chữ của Điều 75 BLHS 2015 khi buộc cơ quan điều tra phải chứng minh yếu tố "sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân".

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản kết quả nghiên cứu (Replication Protocol) không?
Có. Luận án thiết lập quy trình 4 bước thẩm định tính cấu thành TNHS của PNTM (Kiểm tra tư cách đại diện -> Xác định mục đích sinh lợi -> Đánh giá cơ chế phê duyệt nội bộ -> Đối chiếu thời hiệu và tội danh trong danh mục) có thể áp dụng đồng bộ cho các cơ quan tiến hành tố tụng trên cả nước.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?
Chương trình tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Mở rộng TNHS sang pháp nhân phi thương mại và doanh nghiệp nhà nước; (2) Thiết lập khung pháp lý xử lý tội phạm môi trường xuyên biên giới do các tập đoàn đa quốc gia thực hiện; (3) Tích hợp chế tài hình sự với công nghệ chuỗi khối (Blockchain) và AI trong phát hiện rửa tiền doanh nghiệp.

Kết luận

1. Khẳng định tư cách chủ thể tội phạm của PNTM: Xác lập luận cứ khoa học vững chắc chứng minh PNTM là chủ thể độc lập của tội phạm và TNHS trong khoa học luật hình sự Việt Nam hiện đại.
2. Chuẩn hóa hệ thống điều kiện chịu TNHS: Làm sáng tỏ 4 điều kiện cốt lõi quy định tại Điều 75 BLHS 2015 trên nền tảng tích hợp Thuyết đồng nhất hóa và Thuyết trách nhiệm thay thế.
3. Chỉ ra các điểm nghẽn thực thi mang tính hệ thống: Phân tích nguyên nhân dẫn đến thực trạng chỉ có 02 vụ án được xét xử sau 5 năm thi hành luật, từ đó hóa giải các mâu thuẫn kỹ thuật lập pháp giữa BLHS và BLTTHS.
4. Đề xuất mở rộng phạm vi tội danh: Kiến nghị mở rộng danh mục tội danh PNTM phải chịu TNHS từ 33 lên 45 tội danh nhằm nội luật hóa đầy đủ các công ước quốc tế (UNTOC, UNCAC, Nghị định thư Palermo).
5. Hoàn thiện hệ thống chế tài hình sự: Đề xuất cơ chế phạt tiền tương ứng với tỷ lệ doanh thu hoặc mức độ thiệt hại, bổ sung biện pháp tịch thu tài sản chuyên biệt và quy chế giám sát doanh nghiệp bắt buộc.
6. Mở ra hướng nghiên cứu mới: Đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo về TNHS của pháp nhân phi thương mại, tội phạm tài chính công nghệ cao và chuẩn mực tuân thủ doanh nghiệp (Corporate Compliance) tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài và ở Việt Nam 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài Vấn đề TNHS của pháp nhân chính thức được ghi nhận trong Luật hình sự của Cộng hòa Pháp từ thế kỷ thứ XVIII và tiếp tục được quy định trong Luật hình sự các nước theo truyền thống pháp luật “common law” từ thế kỷ thứ XIX. Ngày nay vấn đề này đã được quy định trong Luật hình sự của 119 nước trên thế giới [3].

Tuy nhiên, tùy thuộc vào điều kiện phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội và truyền thống pháp luật mà ở mỗi quốc gia có những quan điểm, quy định khác nhau về TNHS của pháp nhân trong Luật hình sự. Mặc dù như vậy nhưng khi bàn về TNHS của pháp nhân vẫn còn những ý kiến khác nhau giữa các nhà nghiên cứu pháp luật hình sự của các quốc gia trên thế giới, có quan điểm ủng hộ nhưng cũng có quan điểm phản đối việc quy định TNHS của pháp nhân; cũng như khác nhau về việc xác định các cơ sở, nội dung của việc quy định TNHS của pháp nhân. Có thể viện dẫn một số công trình điển hình sau đây: - M.C Von Savigny (1841), Traité de droit romain, trad. ruenoux, Paris, librairie firmin didot (tạm dịch là: Chuyên luận về Luật La Mã).

Trong công trình này tác giả có quan niệm tội phạm là tổng hợp các dấu hiệu thuộc hành vi khách quan (actus reus - Lat) và dấu hiệu lỗi chủ quan (mens rea - Lat). Trong đó lý giải hành vi khách quan của tội phạm phải do chính người phạm tội trực tiếp thực hiện. Pháp nhân là một thực thể pháp lý trừu tượng. Pháp nhân là một người vô hình, do các thành viên hợp lại và đại diện cho tất cả các thành viên.

Tác giả nhấn mạnh: “Pháp nhân. chỉ là một thực thể trừu tượng… sự tồn tại thực tế của nó dựa trên các quyết định của một hoặc một số những người đại diện mà chiếu theo sự trừu tượng được xem như là các quyết định của chính bản thân pháp nhân, một sự đại diện như thế. loại trừ ý chí theo đúng nghĩa” [115, tr. 8 - Donnedieu De Vabres (1947), Traite de droit criminel et de législation pénale compare, Paris, Librairie du Recueil Sirey (tạm dịch là: Chuyên luận về Luật hình sự và Luật hình sự so sánh).

Trong cuốn sách này, tác giả đã khẳng định “nằm trong sự tất yếu của sự việc là bắt một pháp nhân phải chịu một hình phạt có những hậu quả bất lợi đối với những người thứ ba vô tội” [94, tr. Donnedieu nêu ra bất cập về mặt thực tế khi áp dụng chế tài hình sự cho pháp nhân. Các hình phạt được coi là đặc trưng, truyền thống và có hiệu quả trong luật hình sự như tử hình, phạt tù… không thể áp dụng được đối với pháp nhân. Theo tác giả “Người ta có thể phạt tù, bắt giam như thế nào đối với một thực thể mà bản chất của nó là vô hình? làm thế nào có thể tước mạng sống của một chủ thể giả tưởng mà bản chất của nó là thiếu sự tồn tại của thực thể hữu hình” [102, tr.

Hai công trình nghiên cứu nêu trên là hai trong số các công trình nghiên cứu thể hiện quan điểm không ủng hộ việc quy định TNHS của pháp nhân. Theo các tác giả thì pháp nhân không có khả năng thực hiện hành vi phạm tội, không thể có lỗi; mặt khác các chế tài hình sự không thể áp dụng được cho pháp nhân. Mặc dù là các công trình không ủng hộ việc quy định TNHS của pháp nhân nhưng việc tiếp cận, nghiên cứu các công trình này giúp cho NCS có cái nhìn đa chiều đối với TNHS của pháp nhân; giúp cho việc hình thành tư duy, luận điểm, lý lẽ để phản biện các quan điểm không ủng hộ và bổ sung, xây dựng, hoàn thiện lý luận về TNHS của pháp nhân. Từ nửa cuối thế kỷ XX đến nay, ngày càng có nhiều nhà hình sự học ủng hộ TNHS của pháp nhân.

Những người theo quan điểm này không chỉ bác bỏ các lập luận của những người không ủng hộ TNHS của pháp, mà còn nhìn nhận vấn đề từ góc độ nhận thức hiện đại, từ thực tiễn và nhu cầu phát triển xã hội hiện đại. Có thể viện dẫn một số công trình điển hình sau đây: - M. Đây là một công trình nghiên cứu tập hợp nhiều bài viết khác nhau. Trong công trình này có bài viết “La volonté à la lumière du nouveau code pénal” (tạm dịch là: Ý chí dưới ánh sáng của luật hình sự mới) của tác giả Y.

9 Mayaud đã đưa ra nhận định pháp nhân không phải là một trừu tượng pháp lý thuần tuý, nó với những đặc tính không đổi được thừa nhận chung, có sự tồn tại thực tế của nó trong mối quan hệ với các thành viên của pháp nhân. Về thực tế, “pháp luật đã ghi nhận và tổ chức nó trên phương diện pháp lý. Pháp nhân có ý chí độc lập chứ không đơn thuần chỉ là con số cộng ý chí của các cá nhân thành viên pháp nhân, tập đoàn được pháp nhân hoá; pháp nhân có thể tự quyết định một cách tự do và theo đuổi những mục tiêu cụ thể của mình và độc lập với những lợi ích của các cá nhân tạo nên pháp nhân đó” [117, tr. Nói cách khác, các tổ chức mặc dù bao gồm các cá nhân nhưng được hình thành bởi những lợi ích tập trung và được tổ chức thông qua các cấu trúc pháp lý xác định.

Trong các tổ chức, những định hướng chủ đạo thể hiện những mục tiêu của chính mỗi tập thể được đưa ra không chỉ hoàn toàn giới hạn bởi tổng số các ý chí riêng của các thành viên tập đoàn. Pháp nhân hoàn toàn có ý chí của riêng mình bởi vì nó sinh ra, tồn tại và phát triển bằng sự gặp gỡ giữa các ý chí cá nhân của các thành viên của mình. Trong công trình này tác giả đã lý luận và khẳng định pháp nhân không phải là một trừu tượng pháp lý thuần tuý, nó có ý chí của riêng mình. Đây là vấn đề mà NCS có thể tham khảo để lý giải cho việc có thể xác định được lỗi của pháp nhân khi xây dựng lý luận về TNHS của pháp nhân.

Bolton (eningeering) Company ltd. Graham &son ltd (1957) i. Trong tác phẩm này, các tác giả trình bày quan điểm pháp nhân không phải là một chủ thể trừu tượng mà là một chủ thể độc lập, có ý chí. Pháp nhân có thể, với nhiều danh nghĩa, được so sánh với con người.

“Nó có bộ não, có hệ thần kinh trung ương kiểm tra những gì nó làm. Nó cũng có tay để cầm công cụ và hành động theo các mệnh lệnh của hệ thần kinh trung ương” [111, tr. Ông ủng hộ quan điểm pháp nhân rõ ràng là một thực thể có ý chí, có mong muốn riêng của mình, được xử sự tự do và hưởng quyền tự chủ của chủ thể có thể so sánh với quyền tự chủ của cá nhân và vì vậy có năng lực thực hiện tội phạm một cách có lỗi và đương nhiên có thể bị xử lý về hình sự. Trong công trình nghiên cứu trên, các tác giả không chỉ khẳng định pháp 10 nhân không phải là một chủ thể trừu tượng, mà còn khẳng định pháp nhân có năng lực thực hiện được tội phạm một cách có lỗi, tức là pháp nhân thực hiện được hành vi mà pháp luật hình sự coi là tội phạm và hoàn toàn có thể xác định được lỗi của pháp nhân khi thực hiện hành vi.

Đây là vấn đề mà NCS có thể tham khảo để xây dựng lý luận về về hành vi, về lỗi của pháp nhân khi thực hiện tội phạm. - Pharmaceutical Society v London and Provincial Supply Association (1880), limited respondents, LonDon (tạm dịch là: Các kháng cáo lại Hội Dược phẩm và Công ty Cung ứng Luân Đôn và địa phương). Trong bản kháng cáo này thể hiện ý kiến phản bác quan điểm cho rằng các pháp nhân về bản chất là những thực thể vô hình nên không thể áp dụng hình phạt đối với nó. Theo đó, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học về hình phạt, quan điểm không thể áp dụng hình phạt với pháp nhân đã không còn có sức thuyết phục.

Mặc dù tử hình hoặc các hình phạt tước hoặc hạn chế quyền tự do thân thể không thể áp dụng với pháp nhân phạm tội nhưng những loại hình phạt khác dần dần được phát triển tương hợp hoàn toàn với bản chất pháp nhân phạm tội với mục đích làm cho nó phải chịu hậu quả pháp lý bất lợi của hành vi phạm tội mà nó đã gây ra cho xã hội. Cũng chính từ những quan điểm này và sau đó được rộng rãi các quốc gia ủng hộ, áp dụng đã cho thấy luật hình sự có xu hướng giảm hoặc thay thế các hình phạt được cho là truyền thống quá nghiêm khắc như tử hình, tước tự do bằng các hình phạt nhân đạo hơn không tước tự do nhưng có giá trị phòng ngừa cao hơn, đặc biệt là các hình phạt liên quan đến tài sản hoặc hoạt động của tổ chức [110]. Tác giả cho rằng việc áp dụng hình phạt đối với pháp nhân phạm tội đã thể hiện nguyên tắc công bằng và bình đẳng, nguyên tắc mọi hành vi phạm tội không thoát khỏi sự trừng trị của pháp luật hình sự được củng cố. Từ nhận thức nguyên tắc cá thể hoá hình phạt không thể tách rời khỏi nhận thức về chế tài áp dụng đối với pháp nhân.

Nếu pháp nhân là những thực thể có khả năng phạm tội thì có lý nào các pháp nhân lại không bị chịu sự trách cứ về hình sự của nhà nước khi nó phạm tội. Vì vậy, theo tác giả thì chế tài hình sự 11 buộc phải áp dụng trực tiếp và chỉ đối với chính bản thân chủ thể phạm tội, tức là đòi hỏi việc trừng trị nhằm trực tiếp vào những pháp nhân, khi các thực thể này phạm tội [124]. Những vấn đề được nêu ra trong “The pharmaceutical society. The London and provincial supply association ltd” (1880) và V.

Simonart (1995), la personalité morale en droit compare có giá trị tham khảo đối với NCS trong quá trình thực hiện luận án liên quan tới việc xác định, đánh giá về nội dung chế tài áp dụng đối với pháp nhân. Bởi theo các tác giả thì hoàn toàn có thể áp dụng hình phạt đối với pháp nhân.