Chương 1: Khái niệm về trách nhiệm dân sự, trách nhiệm dân sự do vi phạm Hợp đồng dân sự. Chương 2: Các điều kiện phát sinh và nội dung của trách nhiệm dân sự do vi phạm Hợp đồng dân sự. Chương 3: Phương hướng hoàn thiện các quy định của pháp luật dân sự về trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 KHÁI NIỆM VỀ TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ VÀ TRÁCH NHIỆM DÂN SỰ DO VI PHẠM HỢP ĐỒNG DÂN SỰ 1.
Trách nhiệm dân sự Trách nhiệm dân sự là một phạm trù rộng bao hàm những công việc phải làm (phần trách nhiệm) của một cá nhân, một tổ chức đối với các công việc trong lĩnh vực dân sự. Nội hàm của trách nhiệm dân sự cho ta thấy mọi cá nhân, tổ chức là chủ thể của quan hệ pháp luật dân sự đều phải tự mình chịu trách nhiệm đối với những công việc mà họ đã cam kết thực hiện. Đặc trưng cơ bản của quan hệ pháp luật nói chung là nội dung của quan hệ pháp luật được cấu thành bởi các quyền và nghĩa vụ pháp lý mà việc thực hiện được đảm bảo bằng sự cưỡng chế nhà nước. Cũng như vậy, ở quan hệ pháp luật dân sự nói riêng, tổng hợp các quyền và nghĩa vụ dân sự của các bên tham gia vào quan hệ pháp luật dân sự tạo thành nội dung của quan hệ đó, các bên vừa có quyền đồng thời vừa có nghĩa vụ với nhau.
Nghĩa vụ dân sự trong quan hệ pháp luật dân sự là một bộ phân không thể tách rời của nội dung quan hệ đó. Khái niệm nghĩa vụ dân sự được quy định tại Điều 258 Bộ luật Dân sự (BLDS) năm 2005 như sau: “Nghĩa vụ dân sự là việc mà theo quy định của pháp luật thì một hoặc nhiều chủ thể (gọi là người có nghĩa vụ) phải làm một công việc hoặc không được làm một công việc vì lợi ích của một hoặc nhiều chủ thể khác (gọi là người có quyền)” [2]. Trách nhiệm dân sự ràng buộc các cá nhân, tổ chức khi tham gia vào các giao dịch dân sự phải thực hiện đúng các nghĩa vụ đã cam kết. Nếu họ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng các nghĩa vụ dân sự thì phải chịu trách nhiệm dân sự bằng việc bồi thường thiệt hại do có hành vi vi phạm hợp đồng.
Việc giải quyết các vi phạm liên quan đến trách nhiệm dân sự bằng phương thức 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bồi thường chính là việc các chủ thể đã tự nguyện hoặc bị bắt buộc phải gánh chịu hậu quả của những vi phạm dân sự đó để thực hiện trách nhiệm dân sự giữa người có nghĩa vụ và người có quyền trong một giao dịch hoặc quan hệ dân sự. Việc thực hiện trách nhiệm dân sự theo nguyên tắc bên có hành vi vi phạm phải bồi thường đối với cá nhân, tổ chức có quyền, lợi ích bị xâm phạm. Theo nghĩa thông thường thì trách nhiệm dân sự được hiểu là: “Việc bắt buộc phải sửa chữa một thiệt hại do không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ dân sự” [24]. Trách nhiệm dân sự, quyền và nghĩa vụ dân sự có mối quan hệ mật thiết với nhau.
Quyền của một bên làm phát sinh nghĩa vụ của bên kia trong một quan hệ dân sự. Nghĩa vụ dân sự này có thể được các bên thỏa thuận thông qua quan hệ dân sự hoặc là nghĩa vụ dân sự do pháp luật dân sự quy định (ví dụ: nghĩa vụ dân sự đối với bất động sản của cá nhân, pháp nhân). Trên cơ sở đó, trách nhiệm dân sự phát sinh để ràng buộc các bên tham gia vào quan hệ pháp luật dân sự. Hành vi không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ nghĩa vụ dân sự là hành vi vi phạm pháp luật.
Nhà nước quy định các chế tài dân sự như là sự phản ứng của Nhà nước đối với những chủ thể vi phạm pháp luật dân sự và một trong những quy định chế tài đó là trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự của một chủ thể. Các chủ thể trong một quan hệ pháp luật dân sự tự nguyện cam kết thực hiện các nghĩa vụ dân sự. Do vậy, các chủ thể tự chịu trách nhiệm bằng tài sản của mình hoặc thực hiện công việc theo thỏa thuận của các bên. Không giống với trách nhiệm hình sự là chủ thể vi phạm pháp luật thường không thấy trước trách nhiệm của mình khi thực hiện hành vi vì mục đích và hậu quả của hành động theo phán quyết của toà án mới quyết định đến trách nhiệm hình sự của chủ thể phạm tội, các chủ thể tham gia vào các quan hệ pháp luật dân sự luôn có thể xác định trước được trách nhiệm dân sự khi tham 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gia các quan hệ pháp luật dân sự vì bản chất của trách nhiệm dân sự là tồn tại không phụ thuộc vào hậu quả của sự việc.
Có thể đưa ra định nghĩa về trách nhiệm dân sự như sau: “Trách nhiệm dân sự được hiểu là một loại trách nhiệm về tài sản của chủ thể trong một quan hệ pháp luật dân sự nhất định, buộc phải thực hiện một việc, kiềm chế không được thực hiện một việc, phải bồi thường một thiệt hại hoặc phải gánh chịu các chế tài dân sự khác, do đã có hành vi trái pháp luật, trái đạo đức xã hội xâm phạm đến quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể khác”. Như vậy, có thể nói trách nhiệm dân sự là việc chủ thể của quan hệ pháp luật phải chịu trách nhiệm bồi thường bằng vật chất trong trường hợp gây ra thiệt hại cho một chủ thể khác. Quan hệ trách nhiệm dân sự có hai chủ thể: một chủ thể có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại và một chủ thể có nghĩa vụ bồi thường thiệt hại. Ngay cả trong trường hợp người gây thiệt hại mong muốn bồi thường cho người bị thiệt hại, thì sự mong muốn đó cũng không phải là nguồn của nghĩa vụ bồi thường.
Nghĩa vụ bồi thường do luật quy định, còn người có nghĩa vụ chỉ thực hiện một nghĩa vụ mà ý chí của mình không tạo ra. Pháp luật dân sự không xác định hoặc xác định không đầy đủ trách nhiệm dân sự trong các quan hệ dân sự sẽ dẫn tới tình trạng các chủ thể không có ý thức tự nguyện thực hiện các cam kết dân sự hoặc thực hiện nửa vời. Từ đó, tính nghiêm minh và hiệu lực thực thi của pháp luật sẽ bị giảm sút. Xác định rõ và chi tiết hoá trách nhiệm dân sự sẽ góp phần tăng cường tính thực thi của pháp luật dân sự, giúp pháp luật dân sự ngày một hoàn thiện và dễ áp dụng hơn.
Trách nhiệm dân sự do vi phạm Hợp đồng dân sự 1. Khái niệm trách nhiệm dân sự do vi phạm Hợp đồng dân sự 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự là một loại trách nhiệm dân sự và là một hình thức chế tài do Nhà nước quy định để áp dụng đối với các hành vi vi phạm các quyền và nghĩa vụ mà các bên đã thỏa thuận trong một hợp đồng dân sự. Giống như trách nhiệm dân sự nói chung, trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự cũng xuất phát trên cơ sở có hành vi vi phạm các cam kết, thỏa thuận của các bên trong hợp đồng. Tuy nhiên, trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự lại bao hàm nội dung riêng không giống với các trách nhiệm dân sự khác.
Đó là việc khi các cá nhân, pháp nhân buộc phải thực hiện trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự thì hoặc (1) các chủ thể này buộc phải tiếp tục thực hiện hợp đồng; và (2) các chủ thể này buộc phải bồi thường thiệt hại bằng tài sản cho các chủ thể bị vi phạm. Đặc thù riêng này là của trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự, và thấy rằng đây là một loại chế tài dân sự có liên quan mật thiết đến hợp đồng dân sự. Nghĩa vụ dân sự được phát sinh từ hợp đồng và được bảo đảm thực hiện bằng sự cưỡng chế của Nhà nước. Các nghĩa vụ dân sự này mang tính chất tài sản và được xác định giá trị bằng tiền.
Trách nhiệm dân sự trong hợp đồng là trách nhiệm hình thành từ việc không thực hiện một nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng. Chủ thể không thực hiện hoặc không thực hiện đúng nghĩa vụ đã cam kết mà gây thiệt hại cho chủ thể mang quyền, thì phải bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật. Trong BLDS hiện hành, trách nhiệm dân sự trong hợp đồng được chi phối bởi các nguyên tắc được thiết lập trong khuôn khổ xây dựng chế độ pháp lý về hợp đồng. Tuy nhiên, có thể ghi nhận đặc điểm của trách nhiệm dân sự theo hợp đồng là trách nhiệm phát sinh từ sự vi phạm một quy tắc xử sự.
Đó là sự vi phạm nghĩa vụ dân sự (trách nhiệm dân sự trong hợp đồng). Đồng thời, theo quy định của pháp luật dân sự Việt Nam hiện hành, trách nhiệm dân sự 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong hợp đồng chịu sự chi phối, trên nguyên tắc, của các quy định chung về điều kiện trình tự thực hiện nghĩa vụ được các bên xác lập theo thỏa thuận. Hợp đồng dân sự được coi là căn cứ để xem xét trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự. Hợp đồng là công cụ chủ yếu để xác lập quan hệ giữa các cá nhân và pháp nhân với nhau liên quan đến tài sản trong một xã hội có tổ chức.
Hợp đồng làm phát sinh nghĩa vụ dân sự theo một cơ chế chung là các bên giao kết thống nhất về ý chí và bị ràng buộc trong một mối quan hệ nhất định nhằm đáp ứng yêu cầu của bên kia. Theo nguyên tắc chung của pháp luật dân sự thì mọi hợp đồng dân sự đều được thực hiện dưới hình thức thoả thuận dù là hợp đồng miệng hoặc bằng văn bản. Thông qua hợp đồng dân sự, các bên thỏa thuận các quyền và nghĩa vụ phải thực hiện. Trách nhiệm dân sự do vi phạm hợp đồng dân sự chính là việc một hoặc hai bên phải chịu trách nhiệm dân sự khi có hành vi vi phạm các cam kết.
Việc vi phạm hợp đồng dân sự làm phát sinh trách nhiệm dân sự của một trong hai bên tham gia vào hợp đồng đã không thực hiện hoặc thực hiện không đẩy đủ các nghĩa vụ mà hai bên đã cam kết trong hợp đồng.