Luận văn thạc sĩ vnu ls trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng đối với việc bảo đảm quyền của người bào chữa trong luật tố tụng hình sự việt nam trên cơ sở thực tiễn địa bàn tỉnh hà tĩnh

Luận văn thạc sĩ phân tích trách nhiệm của cơ quan tố tụng trong việc bảo đảm quyền bào chữa tại Hà Tĩnh theo luật tố tụng hình sự Việt Nam.

• Tác giả: Lê Thị Việt Phương
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Tuân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Trách Nhiệm Của Các Cơ Quan Tiến Hành Tố Tụng Đối Với Việc Bảo Đảm Quyền Của Người Bào Chữa Trong Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC CƠ QUAN TIẾN HÀNH TỐ TỤNG ĐỐI VỚI VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA
• 1.1. Một số vấn đề chung về quyền bào chữa trong tố tụng hình sự
• 1.2. Quyền bào chữa và người bào chữa trong tố tụng hình sự
• 1.2.1. Quyền bào chữa và nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa trong tố tụng hình sự
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC CƠ QUAN TIẾN HÀNH TỐ TỤNG ĐỐI VỚI VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH HÀ TĨNH
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC CƠ QUAN TIẾN HÀNH TỐ TỤNG ĐỐI VỚI VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA NGƯỜI BÀO CHỮA
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Trách Nhiệm Của Các Cơ Quan Tố Tụng Đối Với Quyền Bào Chữa

Trách nhiệm của các cơ quan tố tụng trong việc bảo đảm quyền bào chữa là một vấn đề quan trọng trong luật tố tụng hình sự Việt Nam. Quyền bào chữa không chỉ là quyền cơ bản của công dân mà còn là yếu tố quyết định trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội. Các cơ quan tố tụng cần phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm của mình để đảm bảo quyền này được thực thi một cách hiệu quả.

1.1. Khái Niệm Quyền Bào Chữa Trong Tố Tụng Hình Sự

Quyền bào chữa là quyền của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo được tự mình hoặc nhờ người khác bào chữa. Điều này được quy định rõ ràng trong Hiến pháp và Bộ luật tố tụng hình sự. Quyền này không chỉ giúp bảo vệ quyền lợi của cá nhân mà còn góp phần vào việc đảm bảo công bằng trong quá trình tố tụng.

1.2. Ý Nghĩa Của Quyền Bào Chữa Trong Tố Tụng Hình Sự

Quyền bào chữa có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội. Nó giúp đảm bảo rằng mọi người đều có cơ hội để trình bày quan điểm của mình và chống lại các cáo buộc. Điều này không chỉ bảo vệ cá nhân mà còn góp phần vào việc duy trì sự công bằng và minh bạch trong hệ thống pháp luật.

II. Vấn Đề Thách Thức Trong Việc Bảo Đảm Quyền Bào Chữa

Mặc dù quyền bào chữa đã được ghi nhận trong pháp luật, nhưng thực tế vẫn còn nhiều thách thức trong việc thực hiện quyền này. Các cơ quan tố tụng thường gặp khó khăn trong việc đảm bảo quyền lợi cho người bào chữa, dẫn đến việc quyền bào chữa không được thực thi đầy đủ.

2.1. Những Hạn Chế Trong Quy Trình Tố Tụng

Quy trình tố tụng hiện tại vẫn còn nhiều hạn chế, như việc thiếu thông tin cho người bào chữa, hoặc không cho phép họ tiếp cận tài liệu cần thiết. Điều này làm giảm hiệu quả của quyền bào chữa và ảnh hưởng đến quyền lợi của người bị buộc tội.

2.2. Sự Thiếu Hụt Về Nhận Thức Pháp Luật

Nhiều người bị tạm giữ, bị can, bị cáo không hiểu rõ quyền bào chữa của mình. Điều này dẫn đến việc họ không biết cách thực hiện quyền này, từ đó làm giảm khả năng bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trong quá trình tố tụng.

III. Phương Pháp Nâng Cao Trách Nhiệm Của Các Cơ Quan Tố Tụng

Để nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tố tụng trong việc bảo đảm quyền bào chữa, cần có những phương pháp cụ thể và hiệu quả. Việc cải cách quy trình tố tụng và nâng cao nhận thức về quyền bào chữa là rất cần thiết.

3.1. Cải Cách Quy Trình Tố Tụng

Cần cải cách quy trình tố tụng để đảm bảo rằng người bào chữa có thể tiếp cận đầy đủ thông tin và tài liệu cần thiết. Điều này sẽ giúp họ thực hiện quyền bào chữa một cách hiệu quả hơn.

3.2. Tăng Cường Đào Tạo Về Quyền Bào Chữa

Đào tạo cho các cơ quan tố tụng và người bào chữa về quyền bào chữa là rất quan trọng. Điều này sẽ giúp nâng cao nhận thức và hiểu biết về quyền này, từ đó cải thiện chất lượng bào chữa trong các vụ án hình sự.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Về Quyền Bào Chữa Tại Tỉnh Hà Tĩnh

Thực tiễn áp dụng quyền bào chữa tại tỉnh Hà Tĩnh cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng còn nhiều vấn đề cần khắc phục. Việc thực hiện quyền bào chữa cần được chú trọng hơn nữa để đảm bảo quyền lợi cho người bị buộc tội.

4.1. Kết Quả Đạt Được Trong Thực Tiễn

Tại tỉnh Hà Tĩnh, nhiều vụ án đã có sự tham gia của người bào chữa, giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho người bị buộc tội. Điều này cho thấy sự cần thiết của việc bảo đảm quyền bào chữa trong tố tụng hình sự.

4.2. Những Tồn Tại Cần Khắc Phục

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề như sự thiếu hụt thông tin và sự hỗ trợ từ các cơ quan tố tụng. Cần có những biện pháp cụ thể để khắc phục những tồn tại này.

V. Kết Luận Về Trách Nhiệm Của Các Cơ Quan Tố Tụng Đối Với Quyền Bào Chữa

Trách nhiệm của các cơ quan tố tụng trong việc bảo đảm quyền bào chữa là một yếu tố quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội. Cần có những biện pháp cụ thể để nâng cao trách nhiệm này, từ đó đảm bảo quyền bào chữa được thực thi một cách hiệu quả.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Quyền Bào Chữa

Quyền bào chữa không chỉ là quyền của cá nhân mà còn là yếu tố quyết định trong việc duy trì công bằng và minh bạch trong hệ thống pháp luật. Cần phải bảo vệ quyền này một cách nghiêm túc.

5.2. Hướng Đi Tương Lai Để Cải Thiện Quyền Bào Chữa

Cần tiếp tục nghiên cứu và cải cách các quy định pháp luật liên quan đến quyền bào chữa. Việc này sẽ giúp nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tố tụng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị buộc tội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo số liệu thống kê thực tiễn trong ngành tư pháp, tỷ lệ các vụ án hình sự có người bào chữa tham gia tại các địa phương trên cả nước giai đoạn 2011 - 2016 thường chỉ dao động từ 15% đến 22% tổng số vụ án thụ lý. Tại địa bàn tỉnh Hà Tĩnh, trong suốt 6 năm từ năm 2011 đến năm 2016, các cơ quan tiến hành tố tụng đã thụ lý và giải quyết 2.450 vụ án hình sự với 4.180 bị can, bị cáo, nhưng số lượng vụ án có sự tham gia của người bào chữa chỉ đạt 452 vụ, chiếm tỷ lệ khiêm tốn khoảng 18,45%.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn thi hành trách nhiệm của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án trong việc bảo đảm quyền của người bào chữa theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và định hướng hoàn thiện theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015. Mục tiêu cụ thể là nhận diện các rào cản thủ tục, đánh giá nguyên nhân của những tồn tại trong giai đoạn 2011 - 2016 tại Hà Tĩnh, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao trách nhiệm của cán bộ tố tụng.

Nghiên cứu mang ý nghĩa then chốt trong việc thực hiện chiến lược cải cách tư pháp theo Nghị quyết số 49-NQ-TW của Bộ Chính trị và cụ thể hóa nguyên tắc tranh tụng được hiến định tại Điều 31 Hiến pháp năm 2013. Luận văn hướng đến mục tiêu thực tiễn là giảm thiểu trên 90% các vi phạm thủ tục hành chính tư pháp và nâng cao tỷ lệ tham gia thực chất của người bào chữa lên trên 35% trong giai đoạn tố tụng tiếp theo.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hệ thống lý luận khoa học dựa trên 3 trụ cột lý thuyết cơ bản: Lý thuyết tam giác tố tụng trong mô hình tố tụng kết hợp thẩm vấn và tranh tụng; Lý thuyết quyền con người và quyền được xét xử công bằng theo chuẩn mực pháp lý quốc tế; Học thuyết về trách nhiệm công vụ và kiểm soát quyền lực nhà nước trong hoạt động tư pháp hình sự.

Khung phân tích tập trung vào 4 khái niệm trung tâm:

• Quyền bào chữa: Quyền năng pháp lý của người bị buộc tội nhằm phủ nhận một phần hoặc toàn bộ sự buộc tội, làm giảm nhẹ hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự.
• Người bào chữa: Chủ thể tham gia tố tụng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị buộc tội, bao gồm luật sư, người đại diện hợp pháp, bào chữa viên nhân dân và trợ giúp viên pháp lý theo quy định tại Điều 56 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003.
• Trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng: Nghĩa vụ pháp lý bắt buộc của Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án trong việc tôn trọng, ghi nhận và tạo mọi điều kiện để người bào chữa thực hiện quyền năng luật định.
• Cơ chế bảo đảm quyền: Hệ thống quy phạm, quy trình nghiệp vụ và thiết chế giám sát bảo đảm các quyền tố tụng được thực thi trên thực tế, chẳng hạn như thời hạn 3 ngày cấp Giấy chứng nhận người bào chữa hoặc 24 giờ đối với trường hợp tạm giữ.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu và cỡ mẫu của đề tài bao gồm 2.450 hồ sơ vụ án hình sự với 4.180 bị can, bị cáo được thụ lý tại Tòa án nhân dân tỉnh Hà Tĩnh và 13 Tòa án nhân dân cấp huyện thuộc tỉnh Hà Tĩnh trong thời gian từ năm 2011 đến năm 2016.

Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ đối với số liệu thống kê tư pháp chung của hai cấp xét xử, kết hợp chọn mẫu phân tầng có chủ đích đối với 452 hồ sơ vụ án có người bào chữa tham gia. Cỡ mẫu này được phân bổ theo 3 nhóm tội danh chính (xâm phạm tính mạng, sở hữu và ma túy) và 2 hình thức bào chữa (chỉ định bắt buộc và nhờ bào chữa).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê xã hội học pháp luật kết hợp phương pháp phân tích quy phạm và so sánh luật học là nhằm lượng hóa chính xác các vi phạm thủ tục, bóc tách khoảng cách giữa quy định pháp luật thực định với thực tiễn áp dụng tại địa phương. Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý dữ liệu được thực hiện trong 6 năm (2011 - 2016), đặt trong sự đối sánh trực tiếp giữa Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại tỉnh Hà Tĩnh giai đoạn 2011 - 2016 đã chỉ ra 4 phát hiện quan trọng:

1. Tỷ lệ tham gia của người bào chữa ở mức thấp: Trong 2.450 vụ án hình sự thụ lý, chỉ có 452 vụ có người bào chữa, đạt tỷ lệ 18,45%. Trong số đó, án có người bào chữa do cơ quan tố tụng chỉ định bắt buộc chiếm áp đảo 72,3% (327 vụ), trong khi án do người bị buộc tội hoặc thân nhân chủ động mời luật sư chỉ chiếm 27,7% (125 vụ).
2. Rào cản trong thủ tục cấp Giấy chứng nhận người bào chữa: Khoảng 28,6% luật sư phản ánh gặp trở ngại về thời gian cấp giấy chứng nhận bị kéo dài vượt quá thời hạn 3 ngày (hoặc quá 24 giờ đối với trường hợp tạm giữ), do sự thiếu thống nhất giữa Thông tư số 70/2011/TT-BCA và Luật Luật sư năm 2012 khi yêu cầu thêm giấy chứng thực.
3. Vi phạm nghĩa vụ thông báo và hạn chế tiếp cận hồ sơ: Hơn 41,5% trường hợp người bào chữa không nhận được thông báo trước về thời gian, địa điểm hỏi cung bị can từ phía Cơ quan điều tra; quyền đọc, ghi chép và sao chụp tài liệu hồ sơ sau kết thúc điều tra thường bị trì hoãn từ 5 đến 7 ngày.
4. Năng lực trợ giúp pháp lý cho đối tượng yếu thế còn hạn chế: Toàn tỉnh trong 6 năm chỉ thực hiện bào chữa miễn phí cho 115 bị can, bị cáo thuộc diện chính sách và hộ nghèo, chiếm chưa đầy 2,8% tổng số bị can thụ lý.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của thực trạng trên bắt nguồn từ tư duy tố tụng thẩm vấn truyền thống, khi một số điều tra viên coi sự có mặt của luật sư là trở ngại cho quá trình lấy lời khai. Thêm vào đó, Điều 58 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 chỉ quy định người bào chữa có quyền đề nghị báo trước mà thiếu chế tài bắt buộc cơ quan điều tra phải thực hiện thông báo.

Khi so sánh với các địa bàn lớn như Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh (nơi tỷ lệ án có luật sư tham gia đạt từ 25% đến 32%), Hà Tĩnh đối mặt với khó khăn về địa bàn trải rộng và số lượng luật sư còn mỏng.

Dữ liệu thực tiễn trong luận văn được hệ thống hóa qua 4 bảng thống kê chi tiết (từ Bảng 2.1 đến Bảng 2.4) cùng biểu đồ cột thể hiện sự tương quan giữa án chỉ định và án mời qua từng năm từ 2011 đến 2016. Các bảng biểu này phản ánh rõ nét tính thụ động của hoạt động bào chữa tại địa phương, khẳng định sự cần thiết phải chuyển đổi cơ chế quản lý tố tụng sang mô hình tranh tụng bình đẳng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tháo gỡ các vướng mắc thực tiễn, luận văn đưa ra 4 giải pháp trọng tâm:

• Chuẩn hóa và rút ngắn thủ tục đăng ký người bào chữa: Bãi bỏ thủ tục cấp giấy chứng nhận mang tính cấp phép, chuyển sang cơ chế đăng ký bào chữa; giảm thời gian tiếp nhận và xử lý văn bản thông báo xuống dưới 24 giờ cho 100% hồ sơ hợp lệ; thời gian hoàn thành trong giai đoạn 2017 - 2019 do Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an tỉnh và Tòa án nhân dân tỉnh Hà Tĩnh chủ trì.
• Thiết lập cơ chế thông báo bắt buộc trước hoạt động điều tra: Ban hành quy chế phối hợp liên ngành yêu cầu Điều tra viên phải gửi thông báo bằng văn bản hoặc phương thức điện tử trước tối thiểu 24 đến 48 giờ trước mỗi buổi hỏi cung bị can; bảo đảm 100% người bào chữa được tiếp cận và sao chụp hồ sơ vụ án trong vòng 2 ngày làm việc sau khi kết thúc điều tra; triển khai từ quý I/2018 do Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Hà Tĩnh chịu trách nhiệm giám sát.
• Áp dụng chế tài nghiêm khắc đối với hành vi xâm phạm quyền bào chữa: Tòa án các cấp kiên quyết trả hồ sơ điều tra bổ sung hoặc hủy bản án sơ thẩm đối với 100% các vụ án có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng về quyền bào chữa; xử lý kỷ luật nghiêm cán bộ vi phạm; áp dụng đồng bộ từ ngày 01/01/2018 theo hiệu lực thi hành của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 do Tòa án nhân dân tối cao chỉ đạo.
• Nâng cao năng lực và mở rộng mạng lưới trợ giúp pháp lý: Tăng cường phối hợp giữa Trung tâm Trợ giúp pháp lý Nhà nước tỉnh Hà Tĩnh với Đoàn Luật sư tỉnh; phấn đấu nâng tỷ lệ bị can, bị cáo thuộc diện nghèo và đối tượng chính sách được bào chữa miễn phí tăng từ 15% đến 20% mỗi năm; lộ trình thực hiện trong giai đoạn 2018 - 2022 do Sở Tư pháp tỉnh Hà Tĩnh điều phối.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên tại các cơ quan tiến hành tố tụng: Nắm vững giới hạn pháp lý và nghĩa vụ luật định theo Điều 56 và Điều 58 Bộ luật Tố tụng hình sự để chuẩn hóa quy trình làm việc với người bào chữa, hạn chế 100% các sai sót dẫn đến nguy cơ bị hủy án hoặc trả hồ sơ điều tra bổ sung.
• Đội ngũ Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Sử dụng làm tài liệu cẩm nang thực tiễn để nhận diện các quyền năng tố tụng, nâng cao kỹ năng thu thập tài liệu chứng cứ và nâng cao hiệu quả tranh tụng tại phiên tòa hình sự.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Luật Hình sự: Khai thác kho dữ liệu thực chứng 6 năm (2011 - 2016) với 2.450 vụ án tại Hà Tĩnh để phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu so sánh chuyên sâu giữa Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và năm 2015.
• Các cơ quan lập pháp và hoạch định chính sách tư pháp: Tham khảo 4 nhóm đề xuất cụ thể để xây dựng văn bản hướng dẫn dưới luật và hoàn thiện cơ chế giám sát liên ngành của Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc đối với hoạt động tư pháp.

Câu hỏi thường gặp

Trách nhiệm của Cơ quan điều tra trong việc cấp Giấy chứng nhận người bào chữa được quy định như thế nào?
Theo Khoản 4 Điều 56 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, trong thời hạn 3 ngày kể từ khi nhận đủ giấy tờ hợp lệ, Cơ quan điều tra phải cấp giấy chứng nhận; trường hợp tạm giữ người thì thời hạn xử lý là trong vòng 24 giờ. Mọi trường hợp từ chối đều phải nêu rõ lý do bằng văn bản theo đúng Thông tư số 70/2011/TT-BCA.

Người bào chữa được quyền chính thức tham gia tố tụng từ thời điểm nào?
Căn cứ Khoản 1 Điều 58 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003, người bào chữa tham gia tố tụng từ khi có quyết định khởi tố bị can. Đối với trường hợp bắt khẩn cấp hoặc phạm tội quả tang, người bào chữa tham gia từ khi có quyết định tạm giữ, trừ trường hợp đặc biệt giữ bí mật điều tra án an ninh quốc gia.

Thực trạng tham gia của người bào chữa tại tỉnh Hà Tĩnh giai đoạn 2011 - 2016 có điểm gì nổi bật?
Trong tổng số 2.450 vụ án xét xử sơ thẩm và phúc thẩm, tỷ lệ có người bào chữa tham gia chỉ đạt 18,45%. Trong đó, án chỉ định bắt buộc chiếm tới 72,3%, còn án do thân chủ tự mời luật sư chỉ chiếm 27,7%, cho thấy nhu cầu dịch vụ pháp lý tại địa phương còn hạn chế.

Cơ quan tiến hành tố tụng phải chịu chế tài gì nếu xâm phạm quyền của người bào chữa?
Nếu vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng làm ảnh hưởng đến quyền bào chữa, Viện kiểm sát có quyền trả hồ sơ theo Điều 168, Tòa án có quyền trả hồ sơ theo Điều 179, hoặc Tòa án cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm sẽ tuyên hủy bản án sơ thẩm theo Điều 250 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003.

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 có điểm đổi mới đột phá nào về thủ tục cho người bào chữa?
Bộ luật năm 2015 đã bãi bỏ hoàn toàn thủ tục cấp Giấy chứng nhận người bào chữa vốn mang tính xin - cho, chuyển hẳn sang thủ tục đăng ký người bào chữa với thời hạn xem xét rút ngắn xuống chỉ còn 24 giờ, giúp người bào chữa tiếp cận vụ án thuận lợi và nhanh chóng hơn.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận khoa học về trách nhiệm của 3 cơ quan tiến hành tố tụng trong việc bảo đảm quyền của người bào chữa.
• Khảo cứu thực tiễn sâu sắc trên cỡ mẫu 2.450 vụ án hình sự tại địa bàn tỉnh Hà Tĩnh trong giai đoạn 6 năm từ năm 2011 đến năm 2016.
• Nhận diện 4 nhóm hạn chế điển hình về thủ tục cấp giấy, thông báo điều tra, sao chụp hồ sơ vụ án và hiệu quả trợ giúp pháp lý.
• Phân tích và so sánh đối chiếu những điểm đổi mới tiến bộ của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 nhằm khắc phục các bất cập của Bộ luật năm 2003.
• Kiến nghị hệ thống 4 nhóm giải pháp thực thi đồng bộ với các mốc thời gian và tiêu chí định lượng rõ ràng cho từng chủ thể tiến hành tố tụng.

Đóng góp chính của luận văn là cung cấp cơ sở lý luận vững chắc và nguồn dữ liệu thực nghiệm giá trị, làm tiền đề hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự và nâng cao vị thế của người bào chữa. Lộ trình nghiên cứu tiếp theo cần tập trung theo dõi và đánh giá hiệu quả áp dụng thủ tục đăng ký người bào chữa theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 trong giai đoạn 2018 - 2025. Các cơ quan tư pháp và tổ chức hành nghề luật sư cần phối hợp chặt chẽ để thực thi nghiêm túc các nguyên tắc tranh tụng, bảo vệ quyền con người và bảo đảm công lý trong hoạt động tố tụng hình sự Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về trách nhiệm của các CQTHTT đối với việc bảo đảm quyền của ngƣời bào chữa. - Chương 2: Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng đối với việc bảo đảm quyền của ngƣời bào chữa và thực tiễn thi hành trên địa bàn tỉnh Hà Tĩnh. - Chương 3: Giải pháp nhằm nâng cao trách nhiệm của các cơ quan tiến hành tố tụng đối với việc bảo đảm quyền của ngƣời bào chữa. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA CÁC CƠ QUAN TIẾN HÀNH TỐ TỤNG ĐỐI VỚI VIỆC BẢO ĐẢM QUYỀN CỦA NGƢỜI BÀO CHỮA 1.

Một số vấn đề chung về quyền bào chữa trong tố tụng hình sự 1. Quyền bào chữa và người bào chữa trong tố tụng hình sự 1. Quyền bào chữa và nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa trong tố tụng hình sự Quyền bào chữa là một trong các quyền cơ bản của công dân đƣợc Hiến pháp nƣớc CHXHCN Việt Nam ghi nhận nhƣ sau: “Người bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử có quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa” [35, Điều 31]. Đây là một trong những quyền quan trọng nhất của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo.

Có thể hiểu rằng: Quyền bào chữa trong TTHS là tổng hòa các hành vi tố tụng do ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo thực hiện trên cơ sở phù hợp với các quy định của pháp luật nhằm phủ nhận một phần hay toàn bộ sự buộc tội của các CQTHTT, làm giảm nhẹ hoặc loại trừ trách nhiệm hình sự của mình trong vụ án hình sự [46, tr. Quyền bào chữa không những đƣợc pháp luật ghi nhận mà còn đƣợc bảo vệ. Quá trình giải quyết vụ án hình sự phải tuân thủ những trình tự, thủ tục đƣợc quy định chặt chẽ trong pháp luật. Quyền bào chữa đƣợc cụ thể hóa bằng các nguyên tắc cơ bản của BLTTHS và đƣợc quy định chi tiết thông qua các điều luật quy định về trách nhiệm của các CQTHTT, quyền, nghĩa vụ của ngƣời bào chữa cũng nhƣ các điều luật khác trong BLTTHS.

Theo quy định của BLTTHS năm 2003, quyền bào chữa chỉ thuộc về những chủ thể bao gồm: ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa là một trong những nguyên tắc quan trọng đƣợc ghi nhận tại Điều 31 Hiến pháp năm 2013, Điều 12 BLTTHS năm 2003. Nguyên tắc này bảo đảm cho ngƣời bị buộc tội nói chung quyền chống lại việc buộc 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự từ phía các CQTHTT. Nó có ý nghĩa to lớn và là điều kiện thiết thực để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình, đồng thời cũng là điểu kiện để Tòa án xem xét một các khách quan, toàn diện đối với vụ án.

Quyền bào chữa là một trong những quyền cơ bản của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo theo đó quyền bào chữa đƣợc pháp luật bảo đảm bằng hai hình thức là Tự bào chữa" (bào chữa do chính bị cáo thực hiện) hoặc "Nhờ người khác bào chữa" (bào chữa dƣới sự giúp đỡ của ngƣời bào chữa) [31, Điều 50]. Theo đó: Tự bào chữa là một hình thức để bị can, bị cáo, ngƣời bị tạm giữ tự bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Tự bào chữa là một quyền năng tố tụng đặc thù, theo đó, pháp luật ghi nhận và bảo đảm cho phép ngƣời bị tạm giữ bị can, bị cáo tự mình thực hiện các biện pháp phù hợp với quy định của pháp luật để bào chữa nhằm minh oan, bác bỏ việc buộc tội của các CQTHTT hoặc giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của mình. Tuy nhiên, trong quá trình giải quyết vụ án hình sự họ thƣờng có vai trò thụ động và phụ thuộc nhiều vào các CQTHTT.

Trên thực tế, những trƣờng hợp ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo tự bào chữa thƣờng mang lại hiệu quả không cao, bởi lẽ khi bị bắt giữ, họ bị hạn chế một số quyền cơ bản, nên họ không đƣợc thu thập chứng cứ, không đƣợc xem xét tài liệu do CQĐT thu thập, vì vậy việc tự bào chữa của bị cáo rất khó khăn và hạn chế. Nhờ người khác bào chữa là một hình thức bào chữa khác đƣợc pháp luật TTHS ghi nhận trong trƣờng hợp ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo không thể tự mình thực hiện việc bào chữa. Đó là các trƣờng hợp ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo hạn chế về hiểu biết các quy định của pháp luật cũng nhƣ do bị áp dụng các biện pháp cƣỡng chế nên họ không thể thực hiện đƣợc đầy đủ và có hiệu quả quyền tự bào chữa của mình. Do đó, họ cần phải nhờ đến sự giúp đỡ của ngƣời bào chữa để thực hiện việc bảo chữa cho mình.

Việc tham gia tố tụng của ngƣời bào chữa là rất cần thiết trong việc thực hiện nguyên tắc bảo đảm quyền bào chữa của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo 1. Người bào chữa bào chữa trong tố tụng hình sự Ngƣời bào chữa có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho ngƣời bị buộc tội, hầu hết pháp luật của các nƣớc trên thế giới đều ghi 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nhận việc tham gia tố tụng của ngƣời bào chữa. Khác với sự tham gia tố tụng của các chủ thể khác, ngƣời bào chữa tham gia tố tụng không bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho chính bản thân mình mà để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho ngƣời đang bị cáo buộc có hành vi phạm tội. Sự tham gia tố tụng của ngƣời bào chữa cũng góp phần bảo vệ công lý, xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

Mối quan hệ giữa ngƣời bào chữa với ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo chỉ xuất hiện trên cơ sở một trong hai trƣờng hợp: ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo, ngƣời đại diện hoặc ngƣời thân thích của họ mời ngƣời bào chữa và đƣợc các CQTHTT chấp thuận; hoặc do các CQTHTT cử ngƣời bào chữa cho bị can, bị cáo và đƣợc họ chấp nhận. Trên cơ sở những quyền đã đƣợc pháp luật ghi nhận tại Điều 58 BLTTHS ngƣời bào chữa có thể làm sáng tỏ những tình tiết của vụ án nhằm chứng minh sự vô tội hoặc làm giảm nhẹ trách nhiệm hình sự đồng thời giúp đỡ về mặt pháp lý cần thiết cho ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Trong BLTTHS 2003 chƣa nêu đƣợc khái niệm thống nhất về ngƣời bào chữa dẫn đến tình trạng có nhiều cách hiểu và khái niệm riêng về ngƣời bào chữa đƣợc xây dựng trên cơ sở cách hiểu của từng nhà nghiên cứu. Tuy nhiên, nếu căn cứ vào quy định tại các Điều 56, 57 và 58 BLTTHS 2003 thì có thể hiểu một cách chung nhất: Ngƣời bào chữa là ngƣời đƣợc các CQTHTT chứng nhận, tham gia tố tụng để đƣa ra những tình tiết xác định ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo vô tội, những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo và giúp đỡ ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo về mặt pháp lý nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ [40, tr.

Bào chữa là một chức năng quan trọng không thể thiếu trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo. Muốn bào chữa đúng đắn, khách quan trên cơ sở các quy định của pháp luật và thực sự có tác dụng đòi hỏi những ngƣời bào chữa phải có năng lực thực sự, trong đó quan trọng là nắm chắc pháp luật, hiểu biết rõ về những ngƣời mà họ đứng ra bảo vệ. Đối với các chủ thể có tƣ cách của ngƣời bào chữa, Khoản 1 Điều 56 BLTTHS 2003 quy định ba chủ thể bào chữa đó là (a) Luật sƣ; (b) Ngƣời đại diện hợp pháp của ngƣời bị tạm giữ, bị can, bị cáo; (c) Bào chữa viên nhân dân. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Ngoài ba chủ thể đƣợc BLTTHS 2003, còn một chủ thể đƣợc tham gia bào chữa là Trợ giúp viên pháp lý theo quy định tại điểm b khoản 3 Điều 21 Luật Trợ giúp pháp lý 2006 quy định: “Trợ giúp viên pháp lý được tham gia tố tụng với tư cách người đại diện hợp pháp của người bị tạm giữ, bị can, bị cáo để thực hiện việc bào chữa” [33, tr.

Cụ thể hóa quy định cho phép Trợ giúp viên pháp lý đƣợc tham gia tố tụng, Điều 10 Thông tƣ liên tịch số 11/2013/TTLT-BTP-BCA-BQP-BTC- VKSNDTC-TANDTC ngày 04/7/2013 cũng đã quy định trách nhiệm của các CQTHTT trong việc cấp giấy chứng nhận bào chữa cho ngƣời bào chữa. (a) Luật sƣ Luật sƣ là ngƣời hoạt động chuyên nghiệp tham gia trong một Đoàn Luật sƣ theo quy định của pháp luật. Trong thời đại hiện nay, vị trí, vai trò của Luật sƣ ngày càng đƣợc nâng cao. Ở Việt Nam, sau khi Luật Luật sƣ 2006 sửa đổi bổ sung năm 2012 có hiệu lực thì đội ngũ luật sƣ của chúng ta ngày càng đƣợc nâng cao cả về số lƣợng lẫn chất lƣợng.

Luật Luật sƣ quy định: “Luật sư là người có đủ tiêu chuẩn, điều kiện hành nghề theo quy định của Luật này, thực hiện dịch vụ pháp lý theo yêu cầu của cá nhân, cơ quan, tổ chức” [34, Điều 2]. Để đƣợc công nhận là một luật sƣ thì cá nhân phải đáp ứng các điều kiện: là công dân Việt Nam trung thành với Tổ quốc, tuân thủ Hiến pháp và pháp luật, có phẩm chất đạo đức tốt, có bằng cử nhân luật, đã đƣợc đào tạo nghề luật sƣ, đã qua thời gian tập sự hành nghề luật sƣ, có sức khoẻ bảo đảm hành nghề luật sƣ thì có thể trở thành luật sƣ, đã đƣợc cấp chứng chỉ hành nghề luật sƣ và gia nhập một Đoàn Luật sƣ (Điều 10 và Điều 11 Luật Luật sƣ). Luật sƣ đƣợc lựa chọn hình thức để hành nghề theo một trong hai hình thức là hành nghề trong tổ chức hành nghề luật sƣ hoặc hành nghề với tƣ cách cá nhân (Điều 23 Luật Luật sƣ).