Chương 1 BẢN CHẤT VÀ XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG CỦA TOÀN CẦU HOÁ KINH TẾ Phƣơng pháp luận khoa học tiếp cận vấn đề toàn cầu hoá kinh tế trong luận văn này là phƣơng pháp luận triết học Mác - Lênin, mà trƣớc hết và chủ yếu là phép biện chứng duy vật và quan niệm duy vật về lịch sử. Theo Lênin, phép biện chứng duy vật là học thuyết sâu sắc nhất, không phiến diện nhất về sự phát triển, nó xem xét các sự vật, hiện tƣợng trong sự liên hệ và vận động, phát triển theo qui luật khách quan vốn có của chúng. Việc nắm vững hệ thống các nguyên lý, phạm trù, qui luật của phép biện chứng nhằm diễn tả sự phát triển sẽ giúp chúng ta có cơ sở phƣơng pháp luận khoa học để xem xét, nhận thức vấn đề toàn cầu hoá kinh tế. Lênin từng nhấn mạnh rằng, điều quan trọng nhất của sự nghiên cứu khoa học là không nên quên mối liên hệ lịch sử căn bản; là xem xét mỗi vấn đề theo quan điểm sau đây : một hiện tƣợng nhất định đã xuất hiệ n trong lịch sử nhƣ thế nào, hiện tƣợng đó đã trải qua những giai đoạn chủ yếu nào, và đứng trên quan điểm của sự phát triển đó để xem xét xem hiện nay nó đã trở thành nhƣ thế nào.
Việc xem xét vấn đề toàn cầu hoá kinh tế LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 cũng phải quán triệt quan điểm đó, nghĩa là phải xét quá trình hình thành, phát triển, nguyên nhân và bản chất của xu thế toàn cầu hoá kinh tế.1- TOÀN CẦU HOÁ KINH TẾ VÀ NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG 1.1- Toàn cầu hoá kinh tế: Kể từ những năm 1780, khi nhà triết học Jeremy Bentham đặt ra t ừ “tính quốc tế” (tiếng Anh là international”, theo nghĩa gốc là “liên quốc gia”), thì dần dần ngƣời ta bắt đầu nói đến “quốc tế hoá” để chỉ sự giao dịch liên biên giới giữa các quốc gia dân tộc. Ngày nay, khi các mối quan hệ liên quốc gia đang ngày càng phát triển, đƣợc triển khai trên toàn cầu, xuất hiện khái niệm toàn cầu hoá. Theo một số thông tin thì khái niệm “toàn cầu hoá” (globlisation) đƣợc George Modelski lần đầu tiên nêu ra vào năm 1972 trong tác phẩm “Priciple of the world politics”, khi nói tới vấn đề liên minh châu Âu lôi kéo các nƣớc khác vào hệ thống thƣơng mại toàn cầu. Toàn cầu hoá tạo ra các mối liên kết rút ngắn khoảng cách về không gian và thời gian.
Các hiện tƣợng toàn cầu có thể mở rộng ra khắp thế giới trong cùng một lúc và có thể di chuyển giữa các địa điểm gần nhƣ tức thời, và do đó, chúng là những hiện tƣợng siêu lãnh thổ. Là một quá trình phát triển, toàn cầu hoá không chỉ giới hạn trong lĩnh vực kinh tế, mà còn mở rộng sang một số lĩnh vực khác : văn hoá, xã hội, môi trƣờng, pháp luật, khoa học - công nghệ. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam chỉ rõ : “Toàn cầu hoá kinh tế ( bộ phận cốt lõi của toàn cầu hoá - TG LV ) là xu thế khách quan, lôi cuốn các nƣớc, bao trùm hầu hết các lĩnh vực, vừa thúc đẩy hợp tác, vừa tăng sức ép cạnh tranh và tính tuỳ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế. Quan hệ song phƣơng, đa phƣơng giữa các quốc gia ngày LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 càng sâu rộng cả trong kinh tế, văn hoá, bảo vệ môi trƣờng, phòng chống tội phạm, thiên tai và các đại dịch.
Tuy nhiên, những lĩnh vực khác của toàn cầu hoá cũng đều xuất phát từ những nguyên nhân và lý do kinh tế. Cho nên, có thể nói, toàn cầu hoá ngày nay chủ yếu là toàn cầu hoá kinh tế, với những tác động sâu rộng của nó đến các mặt của đời sống xã hội nhƣ quân sự, chính trị, văn hoá, môi trƣờng ., và việc giải quyết những vấn đề nảy sinh trong các lĩnh vực này không thể không có liên quan đến toàn cầu hoá kinh tế. Bàn về vấn đề toàn cầu hoá kinh tế, đã có nhiều ý kiến khác mhau của các giáo sƣ, tiến sĩ trong và ngoài nƣớc. Chẳng hạn, Uỷ ban châu Âu dã đƣa ra một định nghĩa : " Toàn cầu hoá kinh tế có thể đƣợc định nghĩa nhƣ là một qúa trình mà, thông qua đó thị trƣờng và sản xuất ở nhiều nƣớc khác nhau đang ngày càng trở nên phụ thuộc lẫn nhau do có sự năng động của việc buôn bán hàng hoá và dịch vụ, cũng nhƣ do có sự lƣu thông vốn và công nghệ.
Đây không phải là một hiện tƣợng mới, mà là sự tiếp tục của một tiến trình đã đƣợc khơi mào từ khá lâu " [9, 161]. Trong bài Vấn đề toàn cầu hoá - phương pháp luận tiếp cận triết học, Giáo sƣ -Tiến sĩ Lê Hữu Nghĩa cho rằng : " Toàn cầu hoá là quá trình tăng lên mạnh mẽ sự tác động lẫn nhau của tất cả các khu vực, các quốc gia, các dân tộc trên tòan thế giới, là quá trình tạo ra sự giao lƣu phổ biến trên phạm vi toàn cầu, tạo ra mối liên hệ phổ biến giữa các quốc gia, các khu vực và toàn thế giới" [ 38, 57 ]. Tiến sĩ Vũ Văn Hà - Phó tổng biên tập tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản lại cho rằng : " Toàn cầu hoá kinh tế chính là sự gia tăng nhanh chóng các hoạt động kinh tế, các mối liên hệ kinh tế vƣợt qua mọi biên giới quốc gia, khu vực, vƣơn tới qui mô toàn cầu, tạo ra sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế trong sự vận động, phát triển. Sự gia tăng của xu thế này đƣợc thể hiện ở sự mở rộng mức độ và qui mô mậu dịch LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 quốc tế, sự lƣu chuyển của các dòng vốn và lao động trên phạm vi toàn cầu [9,511] Theo chúng tôi, toàn cầu hoá kinh tế là quá trình chuyển từ một nền kinh tế khép kín, riêng rẽ từng quốc gia thành một nền kinh tế toàn cầu, trong đó, kinh tế của mỗi quốc gia là một bộ phận hợp thành chỉnh thể của nền kinh tế toàn cầu; các quốc gia liên hệ chặt chẽ với nhau, phụ thuộc lẫn nhau trong sự phân công và hợp tác kinh tế trên phạm vi toàn cầu.
Xu thế quốc tế hoá trƣớc đây và toàn cầu hoá kinh tế hiện na y ra đời, phát triển gắn liền với sự phát sinh, sự vận động và phát triển của CNTB; bắt nguồn từ sự phát triển của lực lƣợng sản xuất, từ tính chất xã hội hoá của lực lựơng sản xuất trên phạm vi quốc gia và quốc tế, từ nền kinh tế thị trƣờng thế giới. Trong Tuyên ngôn của Đảng cộng sản ( 1848 ), Mác và Ăngghen đã dự báo rằng, sự phát triển mạnh mẽ của lực lƣợng sản xuất sẽ dẫn đến phân công lao động xã hội rộng rãi, làm mở rộng sự trao đổi hàng hoá; trao đổi hàng hoá mở rộng ra trên phạm vi thế giới sẽ hình thành thị trƣờng thế giới. Thị trƣờng thế giới lại liên kết các dân tộc, các quốc gia trên toàn cầu. Mác và Ăngghen viết : “Đại công nghiệp đã tạo ra thị trƣờng thế giới, thị trƣờng mà việc tìm ra châu Mỹ đã chuẩn bị sẵn .”, “do bóp nặn thị trƣờng thế giới, giai cấp tƣ sản đã làm cho sản xuất và tiêu dùng của các nƣớc mang tính quốc tế .”, “Thay cho tình trạng cô lập trƣớc kia của các địa phƣơng và dân tộc, và tự cung tự cấp, ta thấy phát triển những quan hệ phổ biến, sự phụ thuộc phổ biến giữa các dân tộc”, "nhờ cải tiến mau chóng công cụ sản xuất và làm cho các phƣơng tiện giao thông trở nên vô cùng tiện lợi giai cấp tƣ sản lôi cuốn đến tất cả các dân tộc dã man nhất vào trào lƣu văn minh.
Giá rẻ của những sản phẩm của giai cấp ấy là trọng pháo bắn thủng tất cả những bức vạn lý trƣờng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 thành và buộc những ngƣời dã man bài ngoại một cách ngoan cƣờng nhất cũng phải hàng phục " [32,598-602]. Quá trình quốc tế hoá lực lƣợng sản xuất đã dẫn đến sự thay đổi chỉnh thể đời sống xã hội, hình thành nên lịch sử thế giới. Lịch sử thế giới không chỉ đánh dấu bằng cuộc "cách mạng kỹ thuật" , " cách mạng công nghiệp", mà bao gồm cả cuộc " cách mạng xã hội " làm biến đổi toàn diện các lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong điều kiện đó, không chỉ sản xuất, tiêu dùng mà cả sự phát triển của khoa học, văn hoá, tinh thần cũng có tính chất quốc tế.
Trong khuôn khổ của quan hệ sản xuất TBCN, thì quá trình này về thực chất là quá trình quốc tế hoá tƣ bản, mà động lực bên trong thôi thúc nó là chiếm đoạt lợi nhuận ngày càng cao. Mác và Ăngghen đã chỉ rõ : " Vì luôn luôn bị thúc đẩy bởi nhu cầu về những nơi tiêu thụ sản phẩm, giai cấp tƣ sản xâm lấn khắp hoàn cầu. Nó phải xâm nhập vào khắp nơi, trụ lại ở khắp nơi và thiết lập những mối liên hệ ở khắp nơi" [ 32, 601 - 602 ]. Nhƣ vậy, xét về bản chất kinh tế - xã hội, xu thế quốc tế hoá trƣớc đây và toàn cầu hoá kinh tế hiện nay, về cơ bản, đặt dƣới sự chi phối của CNTB, nó là sự phát triển cao hơn về bề rộng và bề sâu của quan hệ sản xuất TBCN ra toàn cầu, trên cơ sở lực lƣợng sản xuất phát triển, trình độ khoa học - công nghệ ngày càng cao và sự phân công lao động quốc tế ngày càng sâu rộng; nó là kết quả tất yếu của sự phát triển sâu rộng nền kinh tế thị trƣờng trên phạm vi toàn thế giới, sự mở rộng hơn nữa các mối quan hệ giao lƣu phổ biến của loài ngƣời.
Toàn cầu hoá kinh tế là một xu thế lịch sử tất yếu do quy luật phát triển của lực lƣợng sản xuất chi phối, đồng thời, nó là yêu cầu nội tại để lực lƣợng sản xuất của loài ngƣời phát triển. Song hiện nay, CNTB đang lợi dụng xu thế toàn cầu hoá kinh tế để thực hiện quá trình toàn cầu hoá TBCN. Các thế lực LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.