Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU VỀ HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ Hội nhập quốc tế nói chung, hội nhập kinh tế quốc tế nói riêng ngày nay đã là xu thế tất yếu của nhân loại và trở thành vấn đề quen thuộc không chỉ trong giới các học giả, các nhà khoa học mà cả trong đời sống xã hội. Do đó, cũng dễ hiểu vì sao có khá nhiều các công trình, bài viết quan tâm tìm hiểu, nghiên cứu xoay quanh chủ đề này. Trước hết, có thể thấy, nhiều học giả đã tập trung nghiên cứu, đưa ra các quan niệm khác nhau về khái niệm hội nhập.
Trong cuốn Từ điển bách khoa Việt Nam của Hội đồng Quốc gia chỉ đạo biên soạn từ điển bách khoa, Nxb Từ điển Bách khoa, Hà Nội, năm 2002, khái niệm hội nhập được giải thích một cách ngắn gọn là sự liên kết các nền kinh tế với nhau. Các nền kinh tế khác nhau thực hiện sự hội nhập thông qua hoạt động mậu dịch và hợp tác chính sách và biện pháp kinh tế [69, tr. Các tác giả cuốn Việt Nam hội nhập kinh tế trong xu thế toàn cầu hoá – Vấn đề và giải pháp, Bộ Ngoại giao, Vụ hợp tác quốc tế đa phương, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2002 cho rằng, có thể tiếp cận về hội nhập theo ba cách: cách thứ nhất, theo chủ nghĩa liên bang, tức là xem hội nhập là sản phẩm cuối cùng chứ không phải là một quá trình, với quan tâm chủ yếu dành cho thể chế, hướng tới sự hình thành một nhà nước liên bang kiểu Hoa Kỳ và Thụy Sỹ; cách tiếp cận thứ hai, xem hội nhập trước hết thể hiện ở sự liên kết giữa các quốc gia thông qua phát triển các luồng giao lưu như thương mại, thư tín, thông tin, du lịch, di trú, đào tạo. trong một cộng đồng an ninh hợp nhất như Hoa Kỳ, hay cộng đồng an ninh đa nguyên như Liên minh châu Âu (EU); cách tiếp cận thứ ba, của những người theo phái tân chức năng, xem hội nhập dưới góc độ là hành vi mở rộng và làm sâu sắc quan hệ hợp tác giữa các chủ thể với nhau trong việc hoạch định chính sách [29, tr.
Theo tác giả Nguyễn Vũ Tùng trong bài viết “Quan hệ giữa độc lập tự chủ và hội nhập quốc tế” đăng trên Tạp chí Kinh tế và Chính trị thế giới, số 2, năm 7 2009, hội nhập chính là quá trình chủ động tham gia ngày càng sâu rộng vào đời sống mọi mặt (kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội) của quan hệ quốc tế. Tác giả cũng nhấn mạnh, ở mức độ trừu tượng hơn, hội nhập còn là quá trình chấp nhận những qui tắc ứng xử mới đối với hành vi quốc gia trong thời kỳ toàn cầu hoá và hậu chiến tranh lạnh. Hội nhập là một tiến trình chủ quan, phụ thuộc vào sự lựa chọn của từng nước [122]. Trong cuốn Độc lập, tự chủ và hội nhập quốc tế của Việt Nam trong bối cảnh mới do GS.TS Nguyễn Xuân Thắng chủ biên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 2011, các tác giả cho rằng, khái niệm hội nhập là một cách diễn đạt khác về toàn cầu hoá.
Nếu toàn cầu hoá (nhìn từ góc độ thể chế) là quá trình tạo ra khung khổ phát triển chung, lôi cuốn các quốc gia đi theo thì hội nhập quốc tế tự nó là quá trình hoá thân một cách chủ động của mỗi nước, mỗi khu vực vào trong các thực thể khu vực, toàn cầu để một mặt, thể hiện được vị thế và tính tự cường quốc gia, dân tộc, và mặt khác, tham gia loại trừ những khác biệt để mình là một bộ phận hợp thành trong các chỉnh thể khu vực và toàn cầu đó. Hội nhập quốc tế là quá trình liên kết có mục tiêu, định hướng cụ thể gắn với phạm vi, cấp độ cũng như điều kiện cụ thể của mỗi nước. Hội nhập quốc tế là quá trình chủ quan do hai xu thế khách quan là toàn cầu hoá và cuộc cách mạng khoa học công nghệ mới qui định [109, tr. Tác giả Hoàng Anh Tuấn với bài viết Môi trường quốc tế và chiến lược ngoại giao của Việt Nam đăng trên Báo Thế giới và Việt Nam, http://www.vn, ngày 16/12/2013 đã đưa ra quan niệm, hội nhập quốc tế là tiến trình các nước chủ động tăng cường các hoạt động gắn kết họ với nhau dựa trên sự chia sẻ chung về lợi ích, mục tiêu, giá trị, nguồn lực, quyền lực và tuân thủ các luật chơi chung trong khuôn khổ các định chế hoặc tổ chức quốc tế [121].
Theo tác giả Đặng Đình Quý trong bài viết Bàn thêm về khái niệm “hội nhập quốc tế” của Việt Nam trong giai đoạn mới, đăng trên Tạp chí Cộng sản điện tử, http://www.vn, ngày 4/12/2012, hội nhập quốc tế là hình thức phát triển cao của hợp tác quốc tế, là quá trình chủ động chấp nhận, áp dụng và tham gia xây dựng các luật lệ và chuẩn mực quốc tế nhằm phục vụ tối đa lợi ích quốc gia, dân tộc. Tác giả còn phân tích rõ, từ góc độ nhà nước, hội nhập quốc tế 8 là quá trình một quốc gia tham gia các hoạt động chung của cộng đồng quốc tế theo các nguyên tắc, chuẩn mực mà cộng đồng quốc tế thừa nhận. Hội nhập quốc tế là yêu cầu có tính khách quan do tác động của quá trình toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng, nhưng việc lựa chọn lĩnh vực, mức độ và lộ trình hội nhập lại là quyết định chủ quan của từng quốc gia phù hợp với lợi ích và hoàn cảnh cụ thể. Bên cạnh đó, từ thực tiễn và lý luận về hội nhập quốc tế trên thế giới, tác giả đã khái quát một số điểm chung nổi bật về hội nhập quốc tế như: hội nhập quốc tế bắt đầu từ lĩnh vực kinh tế, nhưng không giới hạn ở đó, mà có thể diễn ra trên nhiều lĩnh vực; hội nhập quốc tế là quá trình không có giới hạn về thời gian; hội nhập quốc tế không chỉ diễn ra thông qua việc tham gia các cơ chế hợp tác đa phương mà còn trên nhiều bình diện; bản chất của hội nhập quốc tế là quá trình xây dựng và áp dụng các luật lệ và chuẩn mực chung [100].
Nguyên Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cầm trong bài viết Bàn về hội nhập quốc tế đăng trên Báo Thế giới và Việt Nam, http://www.vn ngày 16/12/2013 cho rằng, hội nhập quốc tế thực chất là hợp tác kinh tế nhưng ở trình độ cao hơn, đáp ứng những đòi hỏi chặt chẽ hơn như gắn kết với nhau, chia sẻ với nhau lợi ích, nguồn lực, quyền lực; tuân thủ các quy tắc chung, luật chơi và chuẩn mực chung theo một quá trình phát triển liên tục từ thấp đến cao, với những hình thức đa dạng, phong phú, phù hợp với điều kiện cụ thể của từng khu vực hoặc từng cơ chế hội nhập. Theo ông, hội nhập bắt đầu từ lĩnh vực kinh tế, từ đó mở rộng sang các lĩnh vực khác của đời sống xã hội. Cũng có một số trường hợp hội nhập không bắt đầu từ kinh tế, mà bắt đầu từ chính trị hay văn hóa như trường hợp các nước gia nhập LHQ, hay trường hợp Việt Nam gia nhập ASEAN, nhưng trong quá trình phát triển, kinh tế vẫn chiếm vị trí trọng tâm. Hội nhập quốc tế diễn ra không chỉ trên cấp độ toàn cầu, mà còn ở nhiều cấp độ khác nhau, từ thấp đến cao dưới danh nghĩa "liên kết" hoặc "nhất thể hóa" như liên kết tiểu khu vực, liên kết khu vực, liên kết liên khu vực, liên kết liên châu lục, liên kết trên bình diện song phương hoặc đa phương [33].
Tuy có nhiều cách tiếp cận khác nhau về hội nhập quốc tế, song từ quan niệm của các học giả có thể thấy, hội nhập quốc tế là quá trình các nước gia tăng 9 các hoạt động gắn kết, hợp tác với nhau trên những lĩnh vực cụ thể theo những nguyên tắc nhất định, phù hợp với mục tiêu phát triển của mỗi quốc gia. Ngoài việc đưa ra các quan niệm về hội nhập quốc tế, các tác giả cũng tập trung phân tích một số đặc điểm, cũng như những tác động của quá trình hội nhập quốc tế đối với đời sống kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội toàn cầu nói chung, đồng thời chỉ ra những thời cơ, thách thức, cũng như những yêu cầu, đòi hỏi của quá trình hội nhập đối với Việt Nam nói riêng. Bên cạnh các nghiên cứu về chủ đề hội nhập quốc tế, nhiều học giả đã dành sự quan tâm, tìm hiểu sâu hơn về vấn đề hội nhập trong lĩnh vực kinh tế (hội nhập kinh tế quốc tế) trên tinh thần xác định đây là lĩnh vực, nội dung trọng tâm của toàn bộ tiến trình hội nhập. Trong cuốn Toàn cầu hoá kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế đối với tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam do GS.TS Nguyễn Xuân Thắng chủ biên, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, năm 2007, trước hết, các tác giả tập trung phân tích khái niệm toàn cầu hoá, hội nhập kinh tế quốc tế.
Trên cơ sở trình bày khái quát và có hệ thống các quan niệm khác nhau về toàn cầu hoá kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế, các tác giả đã đưa ra quan niệm tương đối phổ quát và sát thực với diễn tiến của xu hướng toàn cầu hoá kinh tế và tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế. Theo các tác giả, hội nhập kinh tế quốc tế chỉ là cách tiếp cận khác của toàn cầu hoá kinh tế, nhìn toàn cầu hoá kinh tế từ góc độ tham gia liên kết của các chủ thể kinh tế vào một chỉnh thể kinh tế thị trường toàn cầu. Hội nhập kinh tế quốc tế tự nó là một quá trình “hoá thân” của mỗi quốc gia, khu vực vào trong các thực thể khu vực, toàn cầu; là quá trình liên kết kinh tế có mục tiêu, định hướng cụ thể của mỗi quốc gia; là tiến trình nhất thể hoá nền kinh tế thế giới… [108, tr. Bên cạnh đó, các tác giả cũng chỉ ra những đặc trưng, biểu hiện mới của toàn cầu hoá kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế; những tác động và đặc biệt là các hệ luỵ của toàn cầu hoá kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế đối với sự phát triển của nền kinh tế thế giới nói chung, đến quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam nói riêng.