mở đầu bằng việc xác định mô hình tổ chức, cơ chế vận hành và điều kiện thực hiện. Đây là một trong những yếu tố thực thể quan trọng được sử dụng làm nền tảng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế theo chiều sâu, đặc biệt là quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường và gia tăng năng lực cạnh tranh quốc tế. Nêu bật các điểm chung và khác biệt về khái niệm, các triển khai mô hình khu kinh tế tại các quốc gia khác nhau như Hàn Quốc, Trung Quốc, Nam Phi, các nước Trung Á, Ấn Độ. Chỉ ra lý thuyết nền tảng về đặc khu kinh tế, dẫn giải lý thuyết lợi thế tuyệt đối (A.
Smith, 1776) và lợi thế so sánh (D.Ricarrdo, 1817); Lý thuyết đề cao lợi ích thu được từ góc độ khác biệt cơ bản về nguồn lực của Hecskcher- Ohlin (1933); Lý thuyết lợi thế cạnh tranh quốc gia của M.Porter (1990);… Những nghiên cứu đã chỉ ra phát triển khu kinh tế là xu hướng vận động mang tính quy luật trong quá trình chuyển mạnh sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Hà Tôn Vinh (2014), Kinh doanh thương mại và đầu tư trong đặc khu kinh tế: Kinh nghiệm các nước và hướng phát triển cho đặc khu kinh tế Vân Đồn, [56], nghiên cứu đưa ra vấn đề mực tiêu thành lập khu kinh tế là làm sao tận dụng sản phẩm nhân lực và lao động địa phương để xuất khẩu để có nguồn thu tăng ngân sách và làm cho thương mại của địa phương tốt hơn. Chỉ rõ 4 yếu tố chính để đảm bảo cho việc xây dựng và phát triển khu kinh tế gồm: chính quyền địa phương và chính quyền Việt Nam; khung pháp lý rõ ràng nhất là luật; có công trình hạ tầng tối K14 thiểu sân bay, cầu cảng, điện nước…; cần có nhà đầu tư chiến lược. Làm sao để có nhà đầu tư chiến lược, vai trò của tư nhân… Huỳnh Thế Du, Đinh Công Khải, Huỳnh Trung Dũng, Hoàng Văn Thắng, Nguyễn Thị Hồng Nhung (2017), Từ khu kinh tế đến phát triển và liên kết vùng: tạo đột phá thể chế, [19]: đã đề cập đến các vấn đề về thể chế phát triển khu kinh tế, đặt vấn đề là trong ba mũi đột phá: thể chế, nguồn nhân lực và cơ sở hạ tầng thì thể chế là nút thắt quan trọng nhất cần khơi thông; nêu kinh nghiệm về thể chế của thế giới, những bài học thành công của các nước Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ và thực tiễn phát triển khu kinh tế tại Việt Nam; chỉ rõ những tồn tại và thách thức đồng thời đưa ra những đề xuất chính sách cho Việt Nam trong xây dựng mô hình phát triển khu kinh tế phù hợp.
Takeshi Mukai (2014), Quy hoạch phát triển không gian khu kinh tế Vân Đồn để phát triển vùng tỉnh Quảng Ninh, [28], đã phân tích nghiên cứu của Nikken Seikke Civil Engineering LTD về xu hướng phát triển của du lịch đang thay đổi từ xu hướng cầu sang xu hướng cung. Xu hướng cầu là xu hướng cũ, thường thì thực hiện qua các nhóm tour đến nơi du lịch. Xu hướng cung thường theo hướng du lịch sinh thái, bản thân địa phương đưa ra. Đây là một xu hướng mới trong du lịch.
Chính quyền địa phương nên tạo ra những điểm hấp dẫn cho khách du lịch. Trong xu hướng mới này, chính quyền địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra nhu cầu của khách du lịch. Nghiên cứu chỉ rõ những điểm quan trọng trong quản lý quy hoạch phát triển khu kinh tế để phát triển vùng tỉnh. Tổng hợp đánh giá những vấn đề chưa được giải quyết (khoảng trống) và một số vấn đề luận án tập trung nghiên cứu giải quyết Qua quá trình nghiên cứu các tài liệu liên quan cả ngoài nước và trong nước, nghiên cứu sinh nhận thấy rằng đã có nhiều các công trình nghiên cứu về chủ đề khu kinh tế, nhất là về mô hình đặc khu kinh tế trong thời gian ngắn gần đây.
Mỗi đề tài, mỗi công trình nghiên cứu, mỗi bài viết có những góc độ tiếp K15 cận khác nhau. Tuy nhiên, cho đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu toàn diện, hệ thống về phát triển khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh. Đặc biệt là, chưa có những nghiên cứu về các yếu tố tác động quan trọng đến việc lựa chọn mô hình, kiến tạo và phát triển các yếu tố này, đề xuất các giải pháp thúc đẩy mô hình phát triển khu kinh tế của tỉnh Quảng Ninh trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế sâu sắc hiện nay. Có những nghiên cứu tổng thể về quy hoạch và đánh giá tình hình phát triển các KKT như báo cáo lớn của Bộ Kế hoạch và Đầu tư trình Chính phủ đánh giá tình hình thực hiện và để ban hành các quyết định hành chính.
Bên cạnh đó, những kiến nghị về chính sách mới chỉ dừng lại ở việc nêu lên những quan điểm định tính, đề xuất, kiến nghị những giải pháp chung. Có những nghiên cứu đối với các địa phương cấp tỉnh cụ thể hay cho từng lĩnh vực cụ thể như thu hút đầu tư, thuế và phí, phát triển nhân lực, ứng dụng khoa học công nghệ, giải phóng mặt bằng… Nhưng những nghiên cứu đó phần nhiều mang tính ứng dụng thực tiễn hơn là tổng kết thực tiễn để xây dựng khung lý thuyết hoặc thiết kế mô hình. Chưa có nghiên cứu mô hình phát triển khu kinh tế cho một tỉnh như Quảng Ninh, hay đánh giá các yếu tố tác động đến mô hình khu kinh tế thì chưa có những đánh giá sâu sắc, cụ thể và mang tính toàn diện. Từ những khoảng trống nghiên cứu, tác giả xác định những vấn đề đặt ra mà luận án tập trung giải quyết như sau: (1) Hệ thống hóa, luận giải, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về mô hình phát triển khu kinh tế trong hội nhập kinh tế quốc tế, trong đó: - Làm rõ khái niệm về khu kinh tế, mô hình khu kinh tế, mô hình phát triển khu kinh tế.
- Đặc điểm, vai trò, ý nghĩa, những điều kiện cần thiết để hình thành và phát triển các khu kinh tế. - Khái niệm hội nhập quốc tế, hội nhập kinh tế quốc tế. Bối cảnh hội nhập K16 kinh tế quốc tế, hội nhập quốc tế, các yếu tố toàn cầu hoá tác động quan trọng đến phát triển khu kinh tế. - Nghiên cứu kinh nghiệm xây dựng và phát triển khu kinh tế trên thế giới và trong nước, từ đó rút ra bài học cho phát triển khu kinh tế ở tỉnh Quảng Ninh.
- Nghiên cứu, đề xuất, đánh giá các yếu tố trụ cột tác động quan trọng tới mô hình phát triển khu kinh tế. (2) Phân tích và đánh giá thực trạng tình hình phát triển các khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh: - Phân tích SWOT về thuận lợi, khó khăn, cơ hội và thách thức đối với việc phát triển khu kinh tế tỉnh Quảng Ninh nhằm chứng minh sự cần thiết và tất yếu khách quan của yêu cầu đổi mới trong việc phát triển các khu kinh tế của tỉnh. - Phân tích hiện trạng phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Quảng Ninh; tình hình triển khai xây dựng các khu kinh tế của tỉnh này. (3) Đề xuất định hướng phát triển, mô hình và phương thức thúc đẩy, giải pháp phát triển khu kinh tế tỉnh Quảng Ninh trong hội nhập kinh tế quốc tế: - Xây dựng các khu kinh tế đáp ứng mô hình phát triển khu kinh tế bền vững, hiệu quả, hội nhập.
Thực hiện nền kinh tế thị trường đầy đủ, là nơi mở cửa để thu hút vốn đầu tư nước ngoài với các cơ chế, chính sách ưu đãi nhưng đảm bảo tuân thủ các nguyên tắc chung của thế giới. - Xây dựng khu kinh tế với cơ chế, chính sách được thiết kế sẽ tham gia vào quá trình hợp tác và phân công lao động quốc tế ở khu vực. - Mô hình phát triển khu kinh tế một cách toàn diện cơ bản phù hợp với xu thế phát triển của các khu kinh tế thành công trên thế giới hiện nay. Phương hướng giải quyết các vấn đề nghiên cứu của luận án 1.
Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu của đề tài luận án Mục tiêu nghiên cứu tổng quát: Xây dựng khung lý thuyết và các giải pháp đổi mới mô hình phát triển khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh trong hội nhập kinh tế quốc tế. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể: (1) Hệ thống và góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận về khu kinh tế, mô hình phát triển khu kinh tế trong hội nhập kinh tế quốc tế, gồm: khái niệm, đặc điểm, các yếu tố cấu thành, tác động…; (2) Đánh giá thực trạng mô hình phát triển các khu kinh tế trên địa bàn Quảng Ninh; phân tích các yếu tố tác động; chỉ rõ những tồn tại hạn chế và nguyên nhân; phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức; (3) Khung lý thuyết, quan điểm, giải pháp đổi mới mô hình phát triển khu kinh tế để nâng cao hiệu quả hoạt động khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế; (4) Một số kiến nghị đối với các cơ quan nhà nước. Câu hỏi nghiên cứu: (1) Những yếu tố cấu thành và tác động đến mô hình phát triển khu kinh tế trong hội nhập kinh tế quốc tế ? (2) Vai trò và mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến mô hình phát triển khu kinh tế tại một địa phương cấp tỉnh như tỉnh Quảng Ninh như thế nào ? (3) Tác động của yếu tố hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay đến phát triển khu kinh tế (4) Mô hình với các yếu tố nào phù hợp để đổi mới mô hình phát triển khu kinh tế cho Quảng Ninh ? (5) Những giải pháp và đề xuất, kiến nghị cần thiết cho các cơ quan nhà nước ? 1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án 1.
Đối tượng nghiên cứu: Đổi mới mô hình mới phát triển khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh trong hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay. Phạm vi nghiên cứu: Nghiên cứu đổi mới mô hình phát triển khu kinh tế trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, trong đó phạm vi không gian nghiên cứu gồm 04 khu kinh tế của tỉnh: khu kinh tế ven biển Vân Đồn, khu kinh tế cửa K18 khẩu Móng Cái - Hải Hà (Bắc Phong Sinh), khu kinh tế cửa khẩu Bình Liêu (Hoành Mô - Đồng Văn). Thời gian đánh giá quá trình phát triển khu kinh tế từ khi triển khai cho đến năm 2018, trọng tâm là trong 5 năm gần đây (giai đoạn 2013 - 2018). Thời gian đề xuất định hướng đến 2030.