Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ với đề tài "Phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia ở Việt Nam trong hội nhập kinh tế quốc tế" thuộc chuyên ngành Kinh tế phát triển. Đề tài được thực hiện bởi nghiên cứu sinh là cán bộ đang công tác tại Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng, xuất phát từ các yêu cầu thực tiễn trong công tác quản lý và phát triển tiêu chuẩn quốc gia.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại, tiêu chuẩn đóng vai trò kỹ thuật cốt lõi trong giao dịch thương mại quốc tế ở cả cấp độ vĩ mô và vi mô. Tiêu chuẩn được sử dụng làm điều khoản chung trong hợp đồng kinh tế và là căn cứ kỹ thuật để giải quyết, tài phán các tranh chấp thương mại. Khi các hiệp định thương mại tự do (FTA) bước vào giai đoạn cắt giảm sâu và xóa bỏ hàng rào thuế quan, các biện pháp phi thuế quan — đặc biệt là hàng rào kỹ thuật trong thương mại (TBT) — trở thành công cụ chủ yếu được các quốc gia sử dụng nhằm kiểm soát chất lượng, bảo vệ thị trường nội địa, sức khỏe cộng đồng và môi trường.

Tại Việt Nam, sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2007 và Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật năm 2006 có hiệu lực thi hành, hệ thống tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) đã có sự phát triển đáng kể với hơn 9.550 tiêu chuẩn do 13 bộ quản lý chuyên ngành tham gia xây dựng, trong đó hơn 50% đạt tỷ lệ hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế và khu vực. Tuy nhiên, hệ thống này bộc lộ nhiều hạn chế:

  • Chưa bao quát đầy đủ các lĩnh vực kinh tế - xã hội cần chuẩn hóa;
  • Tỷ lệ hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế và khu vực có tăng nhưng hiệu quả áp dụng thực tế chưa cao;
  • Tỷ lệ tiêu chuẩn quốc gia xây dựng theo phương pháp không tương đương (NEQ) còn chiếm tỷ trọng lớn;
  • Tỷ lệ tiêu chuẩn được định kỳ rà soát, soát xét, sửa đổi, thay thế hoặc hủy bỏ để bắt kịp tiến bộ khoa học kỹ thuật còn thấp;
  • Công tác phối hợp liên ngành giữa các bộ, ngành còn phân tán; kế hoạch xây dựng tiêu chuẩn hàng năm còn mang tính hình thức, thiếu một chiến lược tiêu chuẩn hóa dài hạn ở cấp quốc gia.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích tổng quát của luận án là hệ thống hóa và làm rõ cơ sở lý luận về phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia; đánh giá toàn diện thực trạng phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia ở Việt Nam từ năm 2007 (thời điểm Việt Nam gia nhập WTO và Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật có hiệu lực) đến năm 2016; trên cơ sở đó đề xuất phương hướng và các nhóm giải pháp chủ yếu nhằm phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2035.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Hệ thống hóa và xây dựng một số vấn đề lý luận về phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế.
  2. Tìm hiểu kinh nghiệm của một số quốc gia (Trung Quốc, Hàn Quốc, Hoa Kỳ) về phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong hội nhập kinh tế quốc tế và rút ra bài học đối với Việt Nam.
  3. Phân tích, đánh giá thực trạng phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia ở Việt Nam từ năm 2007 đến năm 2016, chỉ ra những kết quả đạt được, hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế, yếu kém.
  4. Đề xuất phương hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia ở Việt Nam đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2035.

Câu hỏi nghiên cứu

Luận án tập trung giải quyết 3 nhóm câu hỏi nghiên cứu:

  1. Thế nào là phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia? Phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia bao gồm những nội dung gì? Có những chỉ tiêu nào đánh giá phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia? Có những nhân tố nào ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ thống tiêu chuẩn quốc gia? Kinh nghiệm phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia của một số nước trong hội nhập kinh tế quốc tế như thế nào?
  2. Thực trạng phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia của Việt Nam những năm qua thế nào? Hệ thống này đã bao quát được hết các chuyên ngành/lĩnh vực hay chưa? Đã đủ số lượng tiêu chuẩn hài hòa hay chưa? Đã được xây dựng theo đúng phương pháp chấp nhận theo quy định quốc tế hay chưa? Có cập nhật được trình độ khoa học công nghệ hay không?
  3. Từ nay đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2035, hệ thống tiêu chuẩn quốc gia ở Việt Nam sẽ phát triển theo hướng nào? Với những mục tiêu gì? Làm thế nào để hiện thực hóa các phương hướng và mục tiêu đó?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Sự phát triển của hệ thống tiêu chuẩn quốc gia Việt Nam giai đoạn 2007 - 2016 dưới giác độ chuyên ngành Kinh tế phát triển (mở rộng quy mô, độ bao quát trong hoạt động kinh tế - xã hội; chuyển dịch cấu trúc hệ thống theo hướng hội nhập; gia tăng mức độ đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội).
  • Phạm vi nghiên cứu: Hệ thống tiêu chuẩn Việt Nam gồm hai cấp độ là Tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) và Tiêu chuẩn cơ sở (TCCS). Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu ở cấp độ Tiêu chuẩn quốc gia (TCVN), không nghiên cứu tiêu chuẩn cơ sở trong nội bộ doanh nghiệp; nghiên cứu trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế với mốc dữ liệu thực trạng 2007 - 2016 và đề xuất giải pháp cho giai đoạn đến năm 2025, định hướng đến năm 2035.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án phân loại và tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo các nhóm nội dung chuyên đề:

Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

  1. Vai trò và tác động kinh tế của tiêu chuẩn hóa:
    • Peter Hatto trong Standard and Standardization Handbook phân tích vai trò của tiêu chuẩn trong bảo đảm an toàn, giảm chi phí cạnh tranh và làm cầu nối chuyển giao công nghệ.
    • Oliver Hogan và cộng sự trong The Economic Contribution of Standards to the UK Economy chứng minh tiêu chuẩn giải quyết các khiếm khuyết thị trường và thúc đẩy năng suất.
    • Hulusi Senturk trong Effects of standardization on global competition làm rõ tác động của tiêu chuẩn hóa tới năng lực cạnh tranh và thương mại toàn cầu.
    • Biatna Dulbert Tampubolon (Why still develop national standards for export? An Indonesia case study) sử dụng mô hình kinh tế lượng phân tích giai đoạn 2000-2014 tại Indonesia, chỉ ra tốc độ phát triển tiêu chuẩn đóng góp 14,42% vào giá trị xuất khẩu, việc áp dụng tiêu chuẩn mang lại 10,02% tác động tích cực, và kết hợp cả hai yếu tố đóng góp 12,54%.
    • Seo Sangwook (National Standards Infrastructure Underpinning the Economic Growth of Korea) chỉ ra tiêu chuẩn tác động tới 80% giao dịch hàng hóa quốc tế và 76% thương mại tại EU.
    • Knut Blind trong The Impact of Standardization and Standards on Innovation tổng hợp các nghiên cứu thực nghiệm định lượng tác động của tiêu chuẩn tới tăng trưởng GDP:
Quốc gia Xuất bản phẩm Khung thời gian Tỷ lệ tăng trưởng GDP (%) Đóng góp của tiêu chuẩn vào tăng trưởng GDP (%)
Đức DIN (2000) 1960 - 1990 3,3 0,9
Đức DIN (2011) 1992 - 2006 1,1 0,8
Pháp AFNOR (2009) 1950 - 2007 3,4 0,8
Vương quốc Anh DTI (2005) 1948 - 2002 2,5 0,3
Canada Hội đồng Tiêu chuẩn Canada (2007) 1981 - 2004 2,7 0,2
Australia Tiêu chuẩn Australia (2006) 1962 - 2003 3,6 0,8

  1. Hài hòa tiêu chuẩn quốc tế và cam kết TBT:

    • Hiệp định Hàng rào kỹ thuật trong thương mại (WTO/TBT 1995) thiết lập Quy tắc thực hành tốt cho việc xây dựng và áp dụng tiêu chuẩn.
    • Rully Prassetya và Ponciano S. Intal Jr (AEC Blueprint Implementation Performance and Challenges: Standards and Conformance) phân tích 9 lĩnh vực ưu tiên hài hòa tiêu chuẩn và sự phù hợp trong ASEAN.
    • Dữ liệu của Nhật Bản đến năm 2013 cho thấy trong tổng số 10.399 tiêu chuẩn công nghiệp (JIS), có 5.725 tiêu chuẩn hài hòa quốc tế (40% hoàn toàn tương đương, 57% tương đương có sửa đổi, 3% không tương đương).
    • Ban Tiêu chuẩn Malaysia công bố Policy on Standards Adoption of International Standards định hướng áp dụng tiêu chuẩn quốc tế để thực thi nghĩa vụ WTO/TBT và SPS.

  2. Chiến lược tiêu chuẩn hóa quốc gia:

    • Wang Ping, Wang Yiyi và John Hill (Standardization Strategy of China - Achievements and Challenges) phân tích nguyên tắc phát triển tiêu chuẩn của Trung Quốc: chính phủ hướng dẫn, doanh nghiệp làm điểm tựa, thị trường định hướng.
    • Ủy ban Tiêu chuẩn Công nghiệp Nhật Bản (Japanese Standardization Strategy) xác lập 3 trụ cột: đáp ứng nhu cầu thị trường, chiến lược tiêu chuẩn hóa quốc tế và tích hợp R&D với tiêu chuẩn hóa.
    • Hoa Kỳ với United States Standards Strategy (ANSI) khẳng định mô hình tiêu chuẩn đồng thuận tự nguyện do khu vực tư nhân dẫn dắt.
    • Tiểu ban Tiêu chuẩn và Sự phù hợp APEC với APEC Guidelines on Standards Infrastructure.

Các công trình nghiên cứu trong nước

  1. Vai trò và hiệu quả kinh tế của tiêu chuẩn:

    • Cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Nhà nước (1983) với sách Cơ sở Tiêu chuẩn hóa;
    • Bộ tiêu chuẩn TCVN 2831÷2836-1979 về phương pháp xác định hiệu quả kinh tế của tiêu chuẩn hóa do Cục Tiêu chuẩn ban hành trên cơ sở nghiên cứu của Trường Đại học Kinh tế Kế hoạch và Trường Đại học Kỹ thuật Công nghiệp Việt Bắc;
    • Viện Tiêu chuẩn Chất lượng Việt Nam (2010-2011) với đề tài áp dụng thí điểm phương pháp luận của ISO để lượng hóa hiệu quả kinh tế của tiêu chuẩn ở cấp doanh nghiệp và ngành;
    • VCCI với cẩm nang Hoạt động tiêu chuẩn hóa và doanh nghiệp.

  2. Nghiệp vụ và kết quả hài hòa tiêu chuẩn tại Việt Nam:

    • Thanh Uyên nghiên cứu về hội nhập AEC năm 2015 trong lĩnh vực tiêu chuẩn đo lường chất lượng;
    • Đề tài nghiên cứu của Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng về 9 lĩnh vực ưu tiên hài hòa trong ASEAN, ghi nhận mức độ hoàn thành cam kết của Việt Nam: Điện - điện tử (100% của 120 tiêu chuẩn ISO/IEC); Tương thích điện từ EMC (100% của 81 tiêu chuẩn); Thực phẩm chế biến sẵn (100% của 32 tiêu chuẩn ISO); Ô tô (95% của 19 quy chuẩn UNECE); Vật liệu xây dựng (95% của 42 tiêu chuẩn ISO, BSI, JISC); Trang thiết bị y tế (95% của 12 tiêu chuẩn IEC, EMC); Sản phẩm cao su (90% của 90 tiêu chuẩn ISO, EN); Sản phẩm gỗ (85% của 46 tiêu chuẩn ISO);
    • Ban kỹ thuật TCVN/TC 01 nghiên cứu biên soạn TCVN 6709-1:2007 (chấp nhận hoàn toàn ISO/IEC GUIDE 21-1:2005) và TCVN 1-2:2008 (chấp nhận ISO/IEC Directives, Part 2);
    • Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng nghiên cứu phổ biến các sổ tay nghiệp vụ của ISO (Fast forward, Involving consumers, Guidance for national standards bodies, Using and referencing ISO and IEC standards).

  3. Thực tiễn quản lý và định hướng thể chế:

    • Vũ Văn Diện trong Chặng đường dài từ Điều lệ tạm thời đến Luật tổng kết 4 giai đoạn phát triển tiêu chuẩn hóa từ năm 1962;
    • Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng nghiên cứu quy hoạch hệ thống TCVN đến năm 2020 cho 83 nhóm sản phẩm, hàng hóa chủ lực;
    • Nguyễn Minh Bằng phân tích yêu cầu xã hội hóa hoạt động tiêu chuẩn hóa, chuyển dịch từ mô hình thuần túy từ trên xuống (top-down) sang kết hợp từ dưới lên (bottom-up).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Tổng quan tài liệu cho thấy các nghiên cứu trong nước trước đây chủ yếu mang tính kỹ thuật nghiệp vụ hoặc báo cáo nội bộ của cơ quan quản lý hành chính, thiếu các công trình nghiên cứu học thuật độc lập dưới góc độ kinh tế học phát triển. Luận án lựa chọn giải quyết 5 khoảng trống:

  1. Luận giải và xác lập khung lý luận hoàn chỉnh về phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia gắn với các chỉ tiêu kinh tế phát triển;
  2. Bù đắp khoảng trống về việc Việt Nam chưa xây dựng Chiến lược tiêu chuẩn hóa quốc gia dài hạn;
  3. Bổ sung nghiên cứu về chuyển dịch đối tượng tiêu chuẩn sang các lĩnh vực mới (dịch vụ, trách nhiệm xã hội, công nghệ tiết kiệm năng lượng, thành phố thông minh);
  4. Cung cấp bức tranh thực nghiệm toàn diện về quy mô, cấu trúc và độ bao quát của hệ thống TCVN theo bảng phân loại tiêu chuẩn quốc tế (ICS) giai đoạn 2007-2016;
  5. Xây dựng cơ chế xã hội hóa hoạt động tiêu chuẩn hóa có sự tham gia của khu vực tư nhân và các bên liên quan.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm trung tâm

  • Khái niệm tiêu chuẩn: Tổng hợp từ định nghĩa của ISO, WTO/TBT và Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật năm 2006, tiêu chuẩn là văn bản kỹ thuật được thiết lập bằng sự đồng thuận, do một tổ chức được thừa nhận công bố để tự nguyện áp dụng chung và lặp lại nhiều lần. Tiêu chuẩn có 6 đặc trưng: tính tự nguyện áp dụng (trừ khi được văn bản quy phạm pháp luật viện dẫn bắt buộc); xây dựng theo nguyên tắc đồng thuận và minh bạch; được công bố bởi cơ quan có thẩm quyền; áp dụng phổ biến; có tính mục đích tối ưu hóa trật tự; và dựa trên cơ sở tiến bộ khoa học công nghệ và kinh nghiệm thực tiễn.
  • Tiêu chuẩn quốc gia: Tiêu chuẩn do Cơ quan Tiêu chuẩn Quốc gia (NSB) công bố, mang ký hiệu quốc gia đã đăng ký quốc tế.
Quốc gia Ký hiệu tiêu chuẩn Số lượng tiêu chuẩn quốc gia
Việt Nam TCVN 9.293
Thái Lan TIS 2.039
Hàn Quốc KS 20.005
Trung Quốc GB 21.025
Campuchia CS 625
Hoa Kỳ ANSI 9.915
  • Hệ thống tiêu chuẩn quốc gia: Tổng thể các tiêu chuẩn quốc gia được phân loại, sắp xếp theo trật tự logic của các ngành, lĩnh vực kinh tế - xã hội (theo khung phân loại tiêu chuẩn quốc tế ICS gồm 3 cấp: Lĩnh vực - Nhóm - Phân nhóm).
  • Phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong hội nhập kinh tế quốc tế: Dưới góc độ kinh tế phát triển, đây là quá trình biến đổi cả về lượng và chất:
    • Về chiều rộng: Mở rộng quy mô (tăng trưởng số lượng TCVN hàng năm) và mở rộng độ bao quát (tăng tỷ lệ phủ kín các lĩnh vực, nhóm, phân nhóm theo bảng phân loại ICS).
    • Về chiều sâu: Phát triển cấu trúc hệ thống (nâng cao tỷ lệ hài hòa quốc tế/khu vực, áp dụng phương pháp chấp nhận hoàn toàn tương đương, tăng cường tỷ lệ rà soát/soát xét/hủy bỏ tiêu chuẩn lạc hậu) và gia tăng mức độ đóng góp vào phát triển kinh tế - xã hội.

$$\text{Phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia} = \text{Gia tăng quy mô, độ bao quát} + \text{Phát triển cấu trúc theo hướng hội nhập} + \text{Gia tăng đóng góp kinh tế - xã hội}$$

  • Sự cần thiết khách quan: Xuất phát từ vai trò của tiêu chuẩn trong việc đưa ra tín hiệu chất lượng, tạo lập ngôn ngữ chung, tận dụng lợi thế kinh tế nhờ quy mô, giảm chi phí giao dịch; ứng phó với các rào cản kỹ thuật phi thuế quan (TBT); và thực thi nghĩa vụ thành viên tại 14 tổ chức quốc tế và khu vực về tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng (WTO, ASEAN, APEC, ASEM, ISO, IEC...).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và thống kê mô tả:

  • Phương pháp hệ thống hóa: Áp dụng tại Chương 1 và Chương 2 để tổng thuật y văn, làm rõ khung lý thuyết và kinh nghiệm quốc tế.
  • Phương pháp phân tích và tổng hợp: Đánh giá thực trạng cấu trúc, năng lực và thể chế quản lý hệ thống tiêu chuẩn tại Chương 3.
  • Phương pháp thống kê và so sánh: Phân tích chuỗi số liệu thứ cấp giai đoạn 2007-2016 về số lượng tiêu chuẩn, số nhóm/phân nhóm ICS, tỷ lệ hài hòa và mức độ tương đương; so sánh quy định giữa các quốc gia (Trung Quốc, Hàn Quốc, Hoa Kỳ).
  • Phương pháp quy nạp và diễn dịch: Luận giải các khái niệm, xây dựng công thức và hệ thống chỉ tiêu đánh giá.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

Dữ liệu nghiên cứu sử dụng nguồn thứ cấp chính thức từ:

  • Danh mục Tiêu chuẩn Quốc gia Việt Nam do Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng phát hành thường niên từ năm 2008 đến năm 2017;
  • Văn kiện pháp lý, báo cáo cam kết gia nhập WTO, các hiệp định FTA, thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau (MRA) và báo cáo của các Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia;
  • Dữ liệu xuất bản phẩm của các tổ chức quốc tế (ISO, IEC, ITU, APEC, ASEAN, WTO).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG TIÊU CHUẨN QUỐC GIA

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước thành các nhóm chủ đề lớn. Tác giả phân tích các bằng chứng thực nghiệm quốc tế về đóng góp của tiêu chuẩn vào tăng trưởng GDP (từ 0,2% đến 0,9% tăng trưởng GDP tại các nước phát triển theo Bảng 1.1) và tăng trưởng xuất khẩu (14,42% tại Indonesia). Luận án tổng hợp kinh nghiệm xây dựng chiến lược tiêu chuẩn hóa của Trung Quốc, Nhật Bản, Hoa Kỳ và hướng dẫn của APEC.

Đồng thời, chương này điểm lại quá trình phát triển của hoạt động tiêu chuẩn hóa tại Việt Nam qua 4 thời kỳ lịch sử, kết quả hài hòa 9 lĩnh vực ưu tiên trong ASEAN, các nghiên cứu xác định hiệu quả kinh tế của tiêu chuẩn hóa từ thời kỳ TCVN 2831÷2836-1979 đến đề tài thí điểm theo phương pháp luận ISO năm 2010-2011. Trên cơ sở đó, luận án chỉ ra các khoảng trống tri thức và xác định 3 nhóm câu hỏi nghiên cứu làm định hướng cho toàn bộ đề tài.

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG TIÊU CHUẨN QUỐC GIA Ở VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ

Chương 2 làm rõ các khái niệm cốt lõi về tiêu chuẩn, tiêu chuẩn quốc gia, hệ thống tiêu chuẩn quốc gia và phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia dưới giác độ Kinh tế phát triển. Luận án phân tích 4 cơ chế mà tiêu chuẩn thúc đẩy thương mại quốc tế (tín hiệu chất lượng, ngôn ngữ kỹ thuật chung, hiệu quả kinh tế theo quy mô, giảm chi phí giao dịch) và phân tích bản chất của rào cản kỹ thuật thương mại (Biểu đồ 2.1). Luận án trình bày nghĩa vụ của Việt Nam tại 14 tổ chức quốc tế và khu vực, đặc biệt là các cam kết không có thời gian chuyển đổi trong Hiệp định WTO/TBT và 9 lĩnh vực ưu tiên của ASEAN.

Chương này xây dựng nội dung phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia bao gồm: mở rộng quy mô (Bảng 2.1), mở rộng độ bao quát theo khung phân loại ICS, phát triển cấu trúc hài hòa và gia tăng mức độ đóng góp kinh tế. Luận án thiết lập hệ thống chỉ tiêu đánh giá (Bảng 2.2, Bảng 2.3) và nghiên cứu kinh nghiệm thực tiễn của Trung Quốc (mô hình 4 cấp tiêu chuẩn theo Bảng 2.4), Hàn Quốc (Đạo luật khung về tiêu chuẩn quốc gia và ký hiệu KS) và Hoa Kỳ (mô hình tiêu chuẩn đồng thuận tự nguyện ANSI) để rút ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.

Chương 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG TIÊU CHUẨN QUỐC GIA Ở VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ

Chương 3 tập trung phân tích thực trạng phát triển hệ thống TCVN từ năm 2007 đến năm 2016 thông qua các chỉ tiêu thống kê cụ thể:

  • Quy mô và độ bao quát: Phân tích diễn biến tổng số lượng TCVN hiện hành theo từng lĩnh vực (Bảng 3.1, Biểu đồ 3.1), mức độ biến động số nhóm và phân nhóm ICS (Bảng 3.2, Bảng 3.3, Bảng 3.4), cùng các nhóm lĩnh vực có tốc độ tăng số lượng tiêu chuẩn cao hoặc thấp (Biểu đồ 3.2, Biểu đồ 3.3).
  • Cấu trúc và chất lượng hệ thống: Đánh giá tỷ lệ tiêu chuẩn quốc gia hài hòa trong tổng số tiêu chuẩn hiện hành và trong số tiêu chuẩn công bố hàng năm (Biểu đồ 3.4, Biểu đồ 3.5), cơ cấu mức độ tương đương (hoàn toàn tương đương - IDT, tương đương có sửa đổi - MOD, không tương đương - NEQ theo Bảng 3.5, Biểu đồ 3.6), tỷ lệ xây dựng tiệm cận phương pháp quốc tế (Bảng 3.6) và tỷ lệ tiêu chuẩn được soát xét, hủy bỏ định kỳ (Biểu đồ 3.7).
  • Đóng góp kinh tế: Đánh giá hiệu quả kinh tế thông qua nghiên cứu trường hợp áp dụng tiêu chuẩn tại Công ty Cổ phần Khí cụ điện Vinakip (Bảng 3.7, Bảng 3.8) và một số doanh nghiệp sản xuất công nghiệp khác (Bảng 3.9).
  • Đánh giá tổng hợp: Luận án chỉ ra các điểm nghẽn về việc thiếu cân đối giữa các phân hệ chuyên ngành, sự chồng chéo giữa 13 bộ ngành khi xây dựng tiêu chuẩn, sự lúng túng giữa việc ban hành TCVN và QCVN, và năng lực chuyên gia ban kỹ thuật còn hạn chế.

Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG TIÊU CHUẨN QUỐC GIA ĐẾN NĂM 2025 VÀ TẦM NHÌN ĐẾN NĂM 2035

Chương 4 xác định quan điểm, mục tiêu và phương hướng phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia đến năm 2025, tầm nhìn 2035 bám sát chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và các cam kết FTA thế hệ mới. Luận án đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện:

  • Xây dựng Chiến lược Tiêu chuẩn hóa Quốc gia dài hạn;
  • Hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành giữa Bộ Khoa học và Công nghệ với 13 bộ quản lý chuyên ngành;
  • Đẩy mạnh xã hội hóa hoạt động tiêu chuẩn hóa, thu hút sự tham gia chủ động của các bên liên quan gồm doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề, trường đại học và viện nghiên cứu (theo mô hình Sơ đồ 4.1);
  • Nâng cao tỷ lệ hài hòa tiêu chuẩn quốc tế theo hướng ưu tiên phương pháp hoàn toàn tương đương (IDT) cho các sản phẩm xuất khẩu chủ lực và công nghệ mới;
  • Tăng cường đào tạo nguồn nhân lực chuyên gia tiêu chuẩn hóa và đầu tư nguồn lực tài chính cho hoạt động của các ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  1. Luận án xây dựng khái niệm phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia dưới góc độ Kinh tế phát triển; xác định cấu trúc nội dung phát triển gồm hai chiều cạnh: chiều rộng (mở rộng quy mô số lượng và độ bao quát phân loại ICS) và chiều sâu (chuyển dịch cấu trúc hài hòa kỹ thuật, tiệm cận nghiệp vụ quốc tế, tăng tỷ lệ soát xét và gia tăng đóng góp kinh tế - xã hội).
  2. Xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá sự phát triển của hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế.
  3. Làm rõ các nhân tố tác động đến sự phát triển của hệ thống tiêu chuẩn quốc gia và hệ thống hóa bài học kinh nghiệm quốc tế từ các mô hình tiêu chuẩn hóa của Trung Quốc, Hàn Quốc và Hoa Kỳ.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  1. Cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm đánh giá thực trạng phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia Việt Nam trong 10 năm đầu gia nhập WTO và thực thi Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật (2007 - 2016).
  2. Nhận diện các điểm nghẽn thực tiễn: sự phân tán trong cơ chế quản lý của 13 bộ ngành, tỷ lệ tiêu chuẩn không tương đương (NEQ) còn cao, công tác soát xét tiêu chuẩn còn chậm, và việc xã hội hóa tiêu chuẩn hóa chưa được thể chế hóa đồng bộ.
  3. Đề xuất hệ thống phương hướng và giải pháp khả thi nhằm phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2035 phục vụ hội nhập kinh tế quốc tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án tập trung nghiên cứu hệ thống Tiêu chuẩn quốc gia (TCVN), không đi sâu khảo sát hệ thống Tiêu chuẩn cơ sở (TCCS) tại khu vực doanh nghiệp; chuỗi dữ liệu thực nghiệm sơ cấp đánh giá định lượng hiệu quả kinh tế mới chỉ thực hiện tại một số doanh nghiệp điển hình (như Vinakip) do tính phức tạp trong phương pháp luận đo lường tác động vĩ mô. Khung thời gian dữ liệu thực trạng dừng ở mốc năm 2016.
  • Hướng nghiên cứu tiếp: Cần mở rộng nghiên cứu sang mối quan hệ tương tác giữa Tiêu chuẩn quốc gia (TCVN) và Tiêu chuẩn cơ sở (TCCS); phát triển các mô hình kinh tế lượng đo lường đóng góp của tiêu chuẩn hóa vào năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) và tăng trưởng kinh tế của Việt Nam ở cấp vĩ mô; nghiên cứu cơ chế tài chính cụ thể cho việc xã hội hóa hoạt động biên soạn tiêu chuẩn.

Giá trị tham khảo

  • Đối với cơ quan quản lý nhà nước: Là tài liệu tham khảo cho Bộ Khoa học và Công nghệ, Tổng cục Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng và 13 bộ chuyên ngành trong việc hoạch định Chiến lược Tiêu chuẩn hóa Quốc gia, quy hoạch hệ thống TCVN và hoàn thiện cơ chế điều phối liên ngành.
  • Đối với giới học thuật và nghiên cứu sinh: Cung cấp khung lý luận, hệ thống chỉ tiêu đánh giá và phương pháp tiếp cận kinh tế phát triển đối với lĩnh vực tiêu chuẩn - đo lường - chất lượng; làm tài liệu giảng dạy trong các chuyên ngành Kinh tế phát triển, Quản lý kinh tế và Thương mại quốc tế.
  • Đối với doanh nghiệp và hiệp hội: Giúp nhận diện tầm quan trọng của việc tham gia vào ban kỹ thuật xây dựng tiêu chuẩn và áp dụng tiêu chuẩn quốc tế để vượt qua các rào cản kỹ thuật trong thương mại khi xuất khẩu hàng hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa thế nào về phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong hội nhập kinh tế quốc tế?
Luận án xác định phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia trong hội nhập kinh tế quốc tế là sự gia tăng về quy mô số lượng và mở rộng độ bao quát (chiều rộng), kết hợp với việc chuyển dịch cấu trúc hệ thống theo hướng tương thích quốc tế (nâng cao tỷ lệ hài hòa, chuẩn hóa phương pháp biên soạn, tăng tỷ lệ soát xét) và gia tăng mức độ đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội (chiều sâu).

2. Các nghiên cứu quốc tế lượng hóa đóng góp của tiêu chuẩn vào tăng trưởng GDP ở mức độ nào?
Theo tổng kết của luận án từ các nghiên cứu quốc tế: tại Đức giai đoạn 1960-1990 tiêu chuẩn đóng góp 0,9% vào mức tăng trưởng GDP 3,3% (giai đoạn 1992-2006 đóng góp 0,8%/1,1% GDP); tại Pháp (1950-2007) đóng góp 0,8%/3,4% GDP; tại Australia (1962-2003) đóng góp 0,8%/3,6% GDP; tại Anh (1948-2002) đóng góp 0,3%/2,5% GDP; và tại Canada (1981-2004) đóng góp 0,2%/2,7% GDP.

3. Mức độ hoàn thành cam kết hài hòa tiêu chuẩn của Việt Nam trong 9 lĩnh vực ưu tiên của ASEAN đạt kết quả ra sao?
Việt Nam đạt tỷ lệ hài hòa 100% trong 3 lĩnh vực: Sản phẩm điện - điện tử (120 tiêu chuẩn ISO/IEC), Tương thích điện từ EMC (81 tiêu chuẩn), và Thực phẩm chế biến sẵn (32 tiêu chuẩn ISO); đạt 95% trong 3 lĩnh vực: Ô tô (19 quy chuẩn UNECE), Vật liệu xây dựng (42 tiêu chuẩn), và Trang thiết bị y tế (12 tiêu chuẩn); đạt 90% ở lĩnh vực Sản phẩm cao su (90 tiêu chuẩn); và đạt 85% ở lĩnh vực Sản phẩm gỗ (46 tiêu chuẩn).

4. Những hạn chế căn bản của hệ thống tiêu chuẩn quốc gia Việt Nam giai đoạn 2007-2016 là gì?
Hệ thống TCVN chưa bao quát hết các lĩnh vực kinh tế mới; tỷ lệ tiêu chuẩn xây dựng theo phương pháp không tương đương (NEQ) còn cao; tỷ lệ soát xét, hủy bỏ tiêu chuẩn lạc hậu còn thấp; việc phối hợp liên ngành giữa 13 bộ quản lý còn mang tính hình thức; và thiếu một Chiến lược tiêu chuẩn hóa quốc gia mang tính dài hạn.

5. Vì sao luận án nhấn mạnh yêu cầu xã hội hóa hoạt động tiêu chuẩn hóa tại Việt Nam?
Do hoạt động tiêu chuẩn hóa ở Việt Nam trong thời gian dài vận hành theo mô hình từ trên xuống (top-down) do Nhà nước giữ vai trò chủ đạo, dẫn đến tiêu chuẩn chưa bám sát nhu cầu thị trường. Xã hội hóa là yêu cầu cần thiết để kết hợp phương thức từ dưới lên (bottom-up), huy động nguồn lực tài chính và chuyên môn từ doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề và các viện nghiên cứu.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Phát triển hệ thống tiêu chuẩn quốc gia ở Việt Nam trong hội nhập kinh tế quốc tế" đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về phát triển tiêu chuẩn quốc gia dưới giác độ Kinh tế phát triển, làm rõ vai trò của tiêu chuẩn như một công cụ chính sách phi thuế quan trọng yếu trong thương mại toàn cầu. Luận án cung cấp bức tranh thực nghiệm toàn diện về quy mô, cấu trúc và mức độ hài hòa của hơn 9.550 TCVN trong giai đoạn 2007 - 2016 sau khi Việt Nam gia nhập WTO. Trên cơ sở nhận diện các điểm nghẽn về thể chế và chất lượng kỹ thuật, công trình đề xuất định hướng và các giải pháp chiến lược đến năm 2025, tầm nhìn 2035 nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và thúc đẩy hội nhập kinh tế quốc tế.