CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề Giáo dục Mầm non là mắt xích đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân, có vai trò và nhiệm vụ vô cùng quan trọng đặt nền móng đầu tiên cho sự phát triển nhân cách con người. Vì vậy, nếu thực hiện tốt việc chăm sóc, giáo dục trẻ, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho việc giáo dục trẻ ở bậc học tiếp theo. Trẻ mầm non tham gia vào các hoạt động, thông qua hoạt động thỏa mãn nhu cầu khám phá thế giới xung quanh và hình thành những yếu tố của tâm lý, nhân cách.
Theo lí thuyết về hoạt động là cốt lõi của học thuyết Mác xít về con người đã nêu rõ: Hoạt động là mối quan hệ qua lại giữa con người và thế giới để tạo ra sản phẩm về phía thế giới và phía con người thông qua hai quá trình xuất tâm và nhập tâm. Như vậy tâm lý, ý thức, nhân cách được bộc lộ và hình thành thông qua hoạt động. Vì thế để giúp trẻ phát triển toàn diện cần giúp trẻ tích cực tham gia hoạt động để nhận thức thế giới khách quan. Một trong những hoạt động giáo dục thẩm mỹ cho trẻ em chính là việc tổ chức các hoạt động nghệ thuật trong đó có HĐTH, ở đó trẻ không chỉ thỏa mãn nhu cầu được chơi, vận động, khám phá mà còn được rèn luyện KNTH.
Các nghiên cứu đều chỉ ra rằng ở lứa tuổi mẫu giáo, những mầm mống đầu tiên của tạo hình đã bắt đầu hình thành và dấu hiệu đầu tiên cho thấy điều đó là sự xuất hiện những kĩ năng rất quan trọng giúp trẻ hình thành và rèn luyện KNTH. Vì vậy vấn đề KNTH của trẻ mẫu giáo đã được rất nhiều nhà khoa học trên thế giới cũng như ở Việt Nam quan tâm. Những công trình nghiên cứu ở nước ngoài * Nghiên cứu về tạo hình được nhiều nhà khoa học quan tâm. Đại diện cho một số quan điểm tâm lý học về nguồn gốc và bản chất HĐTH của trẻ em: Trẻ em vẽ gì? Đó là câu hỏi được đặt ra cho những nhà nghiên cứu.
Câu 6 trả lời cho câu hỏi này sẽ giúp cho các nhà nghiên cứu lý giải về nguồn gốc sự nảy sinh, phát triển HĐTH và bản chất HĐTH của trẻ em. Quan điểm của trường phái Ưu sinh trong tâm lý học Một đại diện nổi tiếng của trường phái này là G. Kerschensteiner khi trả lời câu hỏi “Trẻ vẽ gì” đã khẳng định rằng: “Trẻ vẽ những gì nó biết”. Một đại diện khác là V.
Stern lại chỉ ra rõ hơn: “Trẻ vẽ những gì nó nghĩ, nó biết chứ không phải cái nó nhìn thấy”. Cái mà trẻ “biết” và trẻ “nghĩ” theo các tác giả trên chính là những tiềm năng sẵn có mang tính bẩm sinh mà đứa trẻ có được từ khi sinh ra. [10; 12] Quan điểm của trường phái Tâm lý học hành vi Các đại diện cho trường phái này (J. Skiner,…) đã có những ý kiến khá độc đáo về sự phát triển tâm lý cùng các khả năng hoạt động của trẻ em.
Watson đã đưa ra những ý kiến rất tiến bộ so với những quan điểm ưu sinh khi cho rằng, con người tự xây dựng nên bản thân chứ không phải vốn sinh ra con người đã là con người; nhân cách con người là sự sáng tạo của chính con người chứ không phải sự ban ơn của thượng đế. [11; 12] Quan điểm Tâm lý học cấu trúc Họ cho rằng “Trẻ em vẽ những gì chúng nhìn thấy”. Theo trường phái này, “nhìn” và nhìn nhiều thôi chưa đủ, cần phải biết nhìn: “nhìn” trong HĐTH phải là khả năng quan sát có phân tích, tổng hợp và nhận biết cấu trúc của đối tượng quan sát như một tổng thể chọn vẹn (R. Tri giác trong tạo hình phải là tri giác chọn vẹn.
[11; 12] Quan điểm của Phân tâm học Họ nghiên cứu khá nhiều tranh vẽ trẻ em, đặc biệt là các tranh vẽ mang tính chất tượng trưng và có cách lí giải riêng về bản chất HĐTH của trẻ em. Khi các nhà phân tâm học lí giải về bản chất tranh vẽ của trẻ, họ khẳng định rằng 7 “Đứa trẻ vẽ những gì nó cảm thấy”. Cái cảm thấy ở đây chính là các năng lượng sinh học bản năng. [13; 12] Quan điểm của Tâm lý học duy vật biện chứng Trong các công trình nghiên cứu về bản chất HĐTH của trẻ, nhà tâm lý học Xô viết L.
Vưgôtxki đã khẳng định rằng, sự lĩnh hội chức năng kí hiệu là một hoạt động cơ bản và chung nhất của con người, phân biệt con người với con vật về mặt tâm lý. Ông đã nhấn mạnh nguồn gốc xã hội của kí hiệu như một phương tiện giao tiếp, phát triển xã hội. Theo ông, trong quá trình phát triển của mình, đứa trẻ phải tiếp thu các kí hiệu xã hội, hiểu và nắm vững các quy định về việc sử dụng các kí hiệu xã hội như những công cụ hoạt động tâm lý của con người. Và một trong những kí hiệu xã hội mà đứa trẻ cần nắm được ở lứa tuổi mình – đó là tranh vẽ.
[14; 12] Như vậy, HĐTH của trẻ em là một hoạt động có nguồn gốc xã hội, mang bản chất xã hội rõ rệt. * Những nghiên cứu về HĐNT Môi trường tự nhiên xung quanh trẻ rất phong phú và đa dạng như cây cỏ, hoa lá, đất, cát, sỏi, đá, mặt trời, mây, mưa,…đó là những thứ rất gần gũi, quen thuộc với chúng ta. Trẻ rất tò mò và có nhu cầu, mong muốn hiểu biết nhưng cách tổ chức cho trẻ làm sao hiểu được thông qua các hoạt động là điều rất quan trọng, nhiều nhà nghiên cứu khoa học vĩ đại từ nhiều nghiên cứu khác nhau như: triết học, tâm lý học, xã hội học, giáo dục học,…và đã đạt được những thành tựu to lớn. Có rất nhiều nhà khoa học, tổ chức trên thế giới cùng tham gia nghiên cứu hoạt động như: Đ.
Zaporojets,…Những nghiên cứu tuy khác nhau về phương pháp nhưng luôn tìm hiểu chung về một vấn đề tâm lý và HĐNT của trẻ. Các nhà nghiên cứu quan tâm đặc biệt đến con đường nhận thức, cách mà 8 trẻ nhận thức thế giới xung quanh đó là “Học mà chơi, chơi mà học” thông qua HĐNT. Chẳng hạn như Alicia F.Lieberman nói “Chơi là con đường chính để học cách tự chủ cảm xúc, nó cho trẻ không gian an toàn tự chủ cảm xúc, nó cho trẻ không gian an toàn trải nghiệm theo ý muốn…chơi cho phép trẻ từ thế bị động sang chủ động đối mặt với những điều xảy ra xung quanh”. Giáo sư Howland nói “Các bằng chứng cho thấy tác dụng hỗ trợ của các HĐNT đối với thị lực hạn chế tối đa các bệnh về mắt”.
Griffin Longley đã liệt kê một loạt lí do vì sao các HĐNT gắn với thiên nhiên, MTXQ lại vô cùng quan trọng đối với sự phát triển của trẻ. Những nghiên cứu ở Việt Nam * Những nghiên cứu về tạo hình Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê thì: Tạo hình là tạo ra các hình thể bằng đường nét, màu sắc và hình khối. Theo tác giả Lê Thanh Thủy cho rằng: Tạo hình là một loại hình nghệ thuật rất hấp dẫn đối với trẻ em. Có thể nói, không có trẻ em nào lại không thích ngắm nhìn những bức tranh, những đồ chơi đẹp.
Đặc biệt trẻ thích tự mình vẽ, xé dán ra những con người, con vật hay những đồ vật, phong cảnh mà mình thích. Chúng ta thường hay bắt gặp những “họa sĩ” tí hon say sưa ngồi vẽ hàng giờ đồng hồ. Chúng vẽ la liệt ở khắp mọi nơi như trên giấy, trên bảng, trên sân, ngay cả ở dưới đất,…và bằng các phương tiện: phấn, que, lõi than, bút chì, bút màu, bút mực,… * Những nghiên cứu về HĐNT Ở Việt Nam vấn đề tổ chức các HĐNT cho trẻ cũng đã được rất nhiều các nhà giáo dục quan tâm và nghiên cứu: Lê Hồng Văn với “Tâm lý học lứa tuổi” và “Tâm lý học sư phạm”. Nguyễn Ánh Tuyết với “Tâm lý học trẻ em” đưa ra hoạt động chủ đạo, mức độ nhận thức của trẻ, từ đó rút ra cách tổ chức hoạt động cho trẻ.
9 Nguyễn Thị Hòa với “Giáo dục học mầm non” đưa ra phương pháp và biện pháp và biện pháp tổ chức hoạt động theo chủ đề của trẻ mẫu giáo. Đó là những đóng góp quý báu trên phương diện lí luận xong việc nghiên cứu về tổ chức các HĐNT nhằm rèn luyện KNTH cho trẻ 5 – 6 tuổi chưa có một công trình nghiên cứu nào chuyên sâu. Các công trình nghiên cứu trên là cơ sở quan trọng để chúng tôi thực hiện đề tài “Tổ chức các hoạt động ngoài trời nhằm rèn luyện kĩ năng tạo hình cho trẻ 5 – 6 tuổi”. Cơ sở lí luận của đề tài 1.
Hoạt động tạo hình của trẻ mầm non 1. Khái niệm hoạt động tạo hình Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê) thì: Tạo hình là “tạo ra các hình thể bằng đường nét, màu sắc, hình khối”. Tạo hình là hoạt động nghệ thuật nói chung, một trong các hoạt động nghệ thuật quan trọng và được trẻ mầm non yêu thích. Là một hoạt động rất lý thú và bổ ích, nó giúp trẻ phát triển trí tuệ, dễ dàng hòa nhập – cảm thụ vẻ đẹp phong phú đa dạng của thế giới xung quanh.
Nó rèn luyện phát triển cho trẻ khả năng sáng tạo ra cái đẹp và đặc biệt là hình thành bồi dưỡng cho trẻ các cảm xúc tình cảm, thẩm mỹ, trí tuệ, một yếu tố cơ bản trong việc hình thành nhân cách toàn diện. Tạo hình là môn học tổng hợp, ở đó trẻ không chỉ rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, phát triển trí tuệ, mà còn hình thành các cảm xúc thẩm mỹ, phát huy được trí tưởng tượng, sáng tạo ở trẻ. Vì thế khi tổ chức các HĐNT cho trẻ cần đưa ra các phương pháp, biện pháp và cách thức sao cho phù hợp với tâm lý trẻ. Không nên đưa các nội dung quá khó khăn hoặc quá dễ đến trẻ, vì điều đó sẽ ảnh hưởng tới sự phát triển của trẻ.
HĐTH là một trong những hoạt động hấp dẫn đối với trẻ mẫu giáo, nó giúp trẻ tìm hiểu, khám phá và thể hiện một cách sinh động những gì chúng nhìn 10 thấy ở thế giới xung quanh, những gì làm trẻ rung động mạnh mẽ và gây cho chúng những xúc cảm, tình cảm tích cực. Như vậy: HĐTH là một dạng hoạt động nghệ thuật nhằm giúp trẻ nhận biết và phản ánh thế giới xung quanh thông qua những hình tượng nghệ thuật nhưng chỉ dừng lại ở mức độ thỏa mãn nhu cầu, ý thích và phù hợp với khả năng của trẻ.
