Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ CƠ SỞ 1. Khái niệm hệ thống chính trị cơ sở và các yếu tố cấu thành hệ thống chính trị cơ sở ở nước ta hiện nay Hệ thống chính trị nói chung và hệ thống chính trị cơ sở nói riêng là nội dung vốn đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm không chỉ từ phương diện luật học mà còn từ phương diện chính trị học, nhà nước học… Đây là một trong những nội dung khá phức tạp và có thể tiếp cận theo nhiều phương diện khác nhau. Vì vậy, để tiếp cận vấn đề này có tính logic, tác giả sẽ tiếp cận vấn đề bằng việc giải mã các khái niệm liên quan như: khái niệm về chính trị, hệ thống chính trị và hệ thống chính trị cơ sở. Khái niệm chính trị, hệ thống chính trị và hệ thống chính trị cơ sở Hiện nay có rất nhiều cách hiểu khác nhau về hệ thống chính trị, có thể lấy một số quan điểm tiêu biểu như sau: - Hệ thống chính trị là tổng thể các tổ chức chính trị của xã hội được chính thức thừa nhận về mặt pháp lý nhằm thực hiện quyền lực chính trị của xã hội đó.
Hệ thống này bao gồm nhà nước, các chính đảng, các nghiệp đoàn và các tổ chức chính trị khác, trong đó nhà nước là yếu tố cơ bản, trung tâm. - Hệ thống chính trị là hệ thống các tổ chức mà thông qua đó giai cấp thống trị thực hiện quyền lực chính trị trong xã hội. - Hệ thống chính trị là một cơ cấu, tổ chức bao gồm đảng phái chính trị, nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội tồn tại và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật hiện hành (hệ thống pháp luật đó được chế định theo tư tưởng và lợi ích giai cấp cầm quyền) nhằm duy trì, bảo vệ, và phát triển xã hội đó… - Hệ thống chính trị là hệ thống các tổ chức mà thông qua đó giai cấp thống trị thực hiện quyền lực chính trị trong xã hội. Hệ thống chính trị là một 11 cơ cấu, tổ chức bao gồm đảng phái chính trị, nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội tồn tại và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật hiện hành (hệ thống pháp luật đó được chế định theo tư tưởng và lợi ích giai cấp cầm quyền) nhằm duy trì, bảo vệ, và phát triển xã hội đó.
- Hệ thống chính trị là một chỉnh thể các tổ chức chính trị trong xã hội bao gồm nhà nước, các đảng chính trị, các đoàn thể nhân dân và các tổ chức chính trị - xã hội hợp pháp được liên kết với nhau nhằm tác động vào mọi mặt của đời sống xã hội để củng cố, duy trì và phát triển chế độ xã hội đương thời phù hợp với lợi ích của chủ thể cầm quyền. Tựu chung lại, với khái niệm về hệ thống chính trị cũng có rất nhiều cách tiếp cận khác nhau, tùy theo quan điểm và mục đích của mỗi nhà nghiên cứu. Những quan điểm coi phạm vi của chính trị rộng lớn thì có cách nhìn hệ thống chính trị rộng và những tư tưởng coi hoạt động chính trị hẹp hơn thì đưa ra khái niệm hẹp. - Ví dụ, có cách hiểu hệ thống chính trị theo nghĩa rộng khá rộng, đó là toàn bộ lĩnh vực chính trị của đời sống xã hội với tư cách là một hệ thống bao gồm các tổ chức, các chủ thể chính trị, các quan điểm, quan hệ chính trị, hệ tư tưởng và các chuẩn mực chính trị, pháp luật… - Còn cách hiểu hẹp hơn thì coi hệ thống chính trị, bao gồm hệ thống các tổ chức, các cơ quan thực hiện chức năng chính trị trong xã hội như các đảng chính trị, các cơ quan nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội có mối liên hệ trực tiếp hay gián tiếp với quyền lực chính trị.
Việc thiếu thống nhất và còn nhiều quan điểm tranh luận như vậy một phần xuất phát từ thực tiễn là: Tổ chức nào cũng muốn được hiện diện trong hệ thống chính trị, là một bộ phận cấu thành của hệ thống chính trị nên đã thừa nhận khái niệm chính trị và khái niệm hệ thống chính trị theo nghĩa rộng, các đặc trưng chính trị bị lẫn lộn vào các lĩnh vực khác. 12 Để giải quyết vấn đề trên quan điểm khoa học, phải phân biệt rõ sự khác nhau giữa tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội và tổ chức xã hội - nghề nghiệp. Từ đó mới có thể xác định rõ những tổ chức thiết chế cấu thành hệ thống chính trị ở nước ta khi đã phân biệt thật rõ ràng những loại hình tổ chức trên. Tóm lại: hệ thống chính trị là một chỉnh thể các tổ chức bao gồm các đảng chính trị, nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội được liên kết với nhau trong một hệ thống tổ chức nhằm tác động vào các quá trình của đời sống xã hội.
Hệ thống chính trị cơ sở: Với cách hiểu về hệ thống chính trị khá phức tạp như trên, cách hiểu về hệ thống chính trị cơ sở có những tranh luận khá phức tạp vì nhiều quan điểm cho rằng các tổ chức chính trị (tổ chức Đảng Cộng sản Việt Nam), các tổ chức chính trị - xã hội (các đoàn thể) của nước ta còn được duy trì ở cấp thấp hơn cả cấp xã, phường, thị trấn, đó là cấp thôn, xóm, bản… Ví dụ, các chi bộ, đảng bộ trực thuộc được xây dựng cả ở phạm vi các thôn, xóm, bản… Do đó, nhiều ý kiến cho rằng cần phải hiểu hệ thống chính trị cơ sở là ở phạm vi cấp thấp này. Tuy nhiên, Hội nghị Trung ương 5 khóa IX (2002), Đảng ta đã ra Nghị quyết về đổi mới và nâng cao chất lượng Hệ thống chính trị cơ sở xã, phường, thị trấn, gọi chung là cấp cơ sở[2]. Với cách định danh của Nghị quyết như vậy, đây là căn cứ thống nhất để hiểu nội hàm của hệ thống chính trị cơ sở. Theo đó, hệ thống chính trị cơ sở bao gồm: đảng bộ, chính quyền cơ sở (cấp xã, phường, thị trấn), các tổ chức đoàn thể chính trị - xã hội.
Từ những phân tích trên, có thể đưa ra khái niệm về hệ thống chính trị cơ sở như sau: hệ thống chính trị cơ sở bao gồm tổ chức chính trị cơ sở, các tổ chức chính quyền cơ sở, các tổ chức chính trị - xã hội cơ sở, liên kết với nhau trong một chỉnh thể thống nhất đặt dưới sự lãnh đạo của tổ chức chính 13 trị cơ sở. Cụ thể tổ chức chính trị cơ sở, bao gồm tổ chức đảng bộ cơ sở (cấp xã), chính quyền cấp cơ sở (HĐND, UBND), các tổ chức chính trị - xã hội cơ sở liên kết với nhau trong một hệ thống thống nhất đặt dưới sự lãnh đạo của tổ chức đảng bộ cấp cơ sở nhằm tác động và vận hành quyền lực chính trị trong đời sống xã hội ở địa phương. Các yếu tố cấu thành hệ thống chính trị cơ sở nước ta hiện nay Qua các khái niệm về chính trị, hệ thống chính trị như đã trình bày trên, các yếu tố cấu thành hệ thống chính trị nước ta gồm: tổ chức Đảng, các thiết chế nhà nước, Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội. Với việc hệ thống chính quyền chúng ta được xây dựng thành bốn cấp từ trung ương đến địa phương, các tổ chức đảng cũng được xây dựng trên căn cứ này [14, Điều 10] thì hệ thống chính trị nước ta nếu phân theo chiều dọc cũng bao gồm 4 cấp.
Đó là, hệ thống chính trị cấp trung ương, hệ thống chính trị cấp tỉnh, hệ thống chính trị cấp huyện và hệ thống chính trị cấp xã. Tổng thể các cấp trong hệ thống chính trị như vậy hợp thành chỉnh thể của hệ thống chính trị nước ta. Hệ thống chính trị nước ta được vận hành trên cơ sở các quy định trong điều lệ, nghị quyết của tổ chức đảng, pháp luật về tổ chức và hoạt động của các thiết chế chính trị, các cơ quan nhà nước và đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam. Một trong những vấn đề rất đáng quan tâm hiện nay đó là vai trò của các tổ chức xã hội (không phải là tổ chức chính trị - xã hội) trong hệ thống chính trị nước ta có được coi là bộ phận cấu thành của hệ thống chính trị hay không.
Nhìn từ phương diện pháp lý, các tổ chức xã hội vẫn được coi là cơ sở chính trị của nhà nước, được nhà nước tôn trọng và bảo vệ và cũng chưa có quy định pháp lý nào thể hiện sự phân biệt, đối xử giữa các tổ chức xã hội với các tổ chức chính trị - xã hội ngoại trừ việc không định danh cụ thể một tổ chức xã hội nào là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân như các tổ chức 14 chính trị - xã hội [39, Điều 9, khoản 2]. Do đó, có theo một cách nhìn rộng hơn thì vẫn là một trong những yếu tố cấu thành của hệ thống chính trị. Tuy nhiên từ phương diện thực tiễn hiện nay, đối với các tổ chức được coi là các tổ chức xã hội dân sự hợp pháp (không phải là các tổ chức chính trị - xã hội được định danh trong Hiến pháp), với việc ra đời của Quy định số 102-QĐ/TW ngày 15 tháng 11 năm 2017 của Ban Chấp hành Trung ương [1, Điều 7.b], dường như cũng đã xác định một ranh giới giữa các tổ chức này với hệ thống chính trị. Trong đó Quy định đã yêu cầu các đảng viên không được thực hiện thể chế xã hội dân sự, cho thấy các tổ chức xã hội không thuộc thành phần các tổ chức chính trị - xã hội không được khuyến khích trở thành một cấu thành của hệ thống chính trị nói chung và hệ thống chính trị cơ sở nói riêng.
Do đó, với vai trò của một đảng viên cũng như với ý thức của một công dân, trong nghiên cứu này tác giả cũng xin tiếp cận quan điểm về hệ thống chính trị nước ta theo nghĩa hẹp. Đó là, hệ thống chính trị chỉ bao gồm: các tổ chức chính trị các cấp, các tổ chức chính quyền các cấp và các tổ chức chính trị - xã hội các cấp.
