Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước 1. Về nghiên cứu truyện ngắn các nhà văn nữ Việt Nam sau 1975 Với những thành tựu đạt được, truyện ngắn Việt Nam từ sau năm 1975 đã trở thành đối tượng thu hút, quan tâm đáng kể của các nhà nghiên cứu, phê bình.
Tuy nhiên, đối với truyện ngắn nữ, những công trình nghiên cứu hiện có còn khá hạn chế và chưa tương xứng với những đóng góp của đối tượng này trong bức tranh chung của truyện ngắn Việt Nam đương đại. Ngoài những đánh giá lồng ghép trong các công trình nghiên cứu về văn học, văn xuôi và truyện ngắn nói chung hay phê bình những tác giả, tác phẩm cụ thể, những nghiên cứu độc lập và chuyên sâu về truyện ngắn của các cây bút nữ chưa nhiều, chủ yếu ở mức độ các bài viết riêng lẻ đăng tải trên các báo, tạp chí. Trong phạm vi bao quát tư liệu của luận án, chúng tôi đề cập đến ba xu hướng nghiên cứu chính về truyện ngắn nữ Việt Nam từ sau 1975. Thứ nhất, các công trình đã tập trung tổng kết, đánh giá thành tựu và những đóng góp của các cây bút nữ ở thể loại truyện ngắn.
Về cơ bản, các ý kiến đều thống nhất nhận định, truyện ngắn nữ từ sau năm 1975, đặc biệt là sau năm 1986 đã có những bước phát triển vượt trội, khẳng định vị trí vững chắc và có những đóng góp quan trọng tạo nên diện mạo truyện ngắn nói riêng, văn học Việt Nam đương đại nói chung. Bùi Việt Thắng là một trong những nhà nghiên cứu luôn quan tâm, dõi theo sự vận động và khẳng định những thành tựu của truyện ngắn nữ. Ngay từ năm 1993, trong bài viết “Khi người ta trẻ” (I) (“Tản mạn về truyện ngắn của những cây bút nữ trẻ”), ông đã thể hiện sự tri ân với sự xuất hiện của tác giả trẻ. Ông đã khẳng định sự xuất hiện và những đóng góp quan trọng của họ nhằm tạo nên diện mạo của thể loại độc đáo này: “Truyện ngắn hôm nay đang khởi sắc nhờ sự đóng góp không nhỏ của các cây bút nữ trẻ.
Dung nhan của thể loại nhỏ đang lấp lánh những giọng điệu trẻ trung của Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Ấm, Y Ban, Nguyễn Minh Dậu và Phan Thị Vàng Anh” [148; 189]. Trong bài viết này, tác giả đã bày tỏ những băn khoăn, lo ngại nhất định đối với chặng đường tương lai của các cây bút LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 truyện ngắn trẻ. Thế nhưng, gần hai mươi năm sau, tại hội thảo khoa học, nhân việc ra mắt cuốn sách Phái đẹp – cuộc đời và cây bút, trong bài tham luận “Văn chương mang gương mặt nữ”, tác giả đã thể hiện niềm tin với thành tựu và sự khẳng định của các cây bút văn xuôi nữ. Nhận thấy thành tựu “muôn hoa đua sắc” của họ, tác giả đã nhiệt thành khẳng định “tương lai của văn chương nói chung, cũng chính là tương lai của văn chương nữ nói riêng” [150].
Bích Thu trong bài viết “Văn xuôi của phái đẹp” đã phân tích và chỉ ra những đổi mới cả về nội dung và hình thức nghệ thuật của văn xuôi nữ nói chung, truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại nói riêng. Với những nỗ lực, tìm tòi sáng tạo không mệt mỏi, các cây bút nữ đã khẳng định vị thế cân bằng với các tác giả nam trên hành trình cách tân thể loại: “Bằng những trang viết của mình, các chị đã góp phần nâng cao tính thẩm mỹ thể loại, đặc biệt vẫn giữ được “bình đẳng” với đồng nghiệp nam giới về hiệu quả và chất lượng nghệ thuật” [155; 112]. Tác giả đã nhấn mạnh, việc tạo ra hương sắc riêng, tiếng nói riêng đã mang lại những đóng góp quan trọng, tạo ra diện mạo phong phú và đa dạng của văn xuôi đương đại. Trong bài viết “Vấn đề phái tính và âm hưởng nữ quyền trong văn học Việt Nam đương đại” (Trong cuốn “Văn học và nữ giới (Một số vấn đề lý luận và lịch sử)”, Nguyễn Đăng Điệp khẳng định: “Ở Việt Nam, văn học sau 1986 cũng chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của văn học nữ tính đến mức có người cho rằng đây là thời kỳ “âm thịnh dương suy” với sự góp mặt của những cây bút có thực tài như Phạm Thị Hoài, Lê Minh Khuê, Võ Thị Hảo, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ,… và gần đây là Vi Thùy Linh, Phan Huyền Thư, Đỗ Hoàng Diệu, Nguyễn Ngọc Tư,… Những cây bút này đã đem đến cho văn đàn những tiếng nói mới mẻ, buộc các nhà văn và các nhà phê bình nam giới phải thừa nhận tài năng của họ”[47; 249].
Ở nhận định này, mặc dù khảo sát văn học nữ Việt Nam đương đại nhưng việc dẫn giải những tác giả tiêu biểu cũng cho thấy vị thế áp đảo tuyệt đối của thể loại truyện ngắn trong sáng tác của họ. Lê Thị Hường trong công trình Ba mươi năm truyện ngắn nữ trong xu thế hội nhập đã nhận định: “Cuối thế kỷ XX, truyện ngắn vươn thành thể loại chính cùng với sự xuất hiện ồ ạt của giới nữ đem lại sinh khí mới trong văn học. Bằng sự mẫn cảm của nữ giới, họ đã góp phần thể hiện đậm nét bề sâu của cuộc sống, con người trong giai đoạn mới. Có thể kể ra hàng loạt tên tuổi nổi bật Lê Minh Khuê, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phạm Sông Hồng, Võ Thị Hảo, Dạ Ngân, Y Ban, Nguyễn Thị Ấm, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 11 Trần Thùy Mai, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Ngọc Tư,… và rất nhiều tên tuổi khác” [76; 35].
Khi đánh giá vị trí của các cây bút nữ, tác giả bài viết cho rằng, mặc dù không thể phục dựng diện mạo thể loại truyện ngắn ở Việt Nam từ sau 1986 nếu chỉ nhìn từ thành tựu của nữ giới mà bỏ qua những trụ cột nam giới như Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp,… Tuy nhiên, nhìn một cách tổng thể, “sau 1986, chỉ riêng sự xuất hiện đột biến của nữ giới ở nhiều lĩnh vực đã chứng tỏ sự đổi thay trong đời sống văn học, trong quan niệm thể loại. Trong diễn trình cách tân thể loại, nhìn vào sự phát triển của sáng tác nữ có thể nhận ra diện mạo truyện ngắn ba mươi năm với những bước thăng trầm của nó” [76; 46 ]. Tiếp cận truyện ngắn nữ dưới góc độ các lý thuyết hiện đại, cả Đoàn Ánh Dương và Thái Phan Vàng Anh đều đánh giá cao sự xuất hiện và đánh giá cao đóng góp của đối tượng này trong bức tranh văn học đương đại Việt Nam. Đoàn Ánh Dương trong bài viết “Trải nghiệm về giới nữ sau đổi mới nhìn từ văn học nữ” cho rằng, bước ngoặt thực sự của văn học, của hình ảnh người phụ nữ trong văn học Việt Nam từ sau Đổi mới gắn bó sâu đậm đặc biệt với sự xuất hiện của những nữ nhà văn chuyên chú ở văn xuôi, nhất là truyện ngắn: “Bắt đầu bằng những cách tân trong thơ, rồi xen gài giữa truyện ngắn và tiểu thuyết, nhất là với truyện ngắn, văn học nữ dần định hình diện mạo từ sau Đổi mới.
Nhìn văn học nữ từ bộ phận những truyện ngắn đặc sắc của các nhà văn nữ giai đoạn này, phần tinh túy làm nên bản lai diện mục, dễ thấy trong không khí đổi mới chung, truyện ngắn nữ đã có được sự bứt phá, làm nên một tư trào, vừa xác lập hình ảnh mới về phụ nữ, vừa đột kích vào những cách tân về nghệ thuật, làm nên một dấu ấn đáng kể trên tiến trình văn học Việt Nam hiện đại” [39; 97]. Thái Phan Vàng Anh trong bài viết “Văn xuôi các nhà văn nữ thế hệ sau năm 1975 nhìn từ diễn ngôn giới” đánh giá, văn xuôi nói chung, truyện ngắn nữ nói riêng đã không còn “đi bên lề” mà “dần sóng đôi” với các nhà văn nam giới, để cùng làm nên diện mạo nói chung của văn xuôi sau 1975. Tác giả khẳng định: “Ở đề tài nào, thể loại nào, các nhà văn nữ cũng tạo nên những dấu ấn nhất định, không chỉ bởi tài năng, bởi những nhọc nhằn nghiêm túc của nghiệp viết lách, mà còn bởi những đặc trưng giới tính đậm nhạt trong các trang văn” [125; 192]. Ngoài những ý kiến nổi bật trên đây, còn có thể kể đến các bài viết: “Những tác giả nữ trong nền văn xuôi cách mạng” in trong cuốn sách Truyện ngắn các tác giả nữ (tuyển chọn, 1945 - 1995) của Hà Minh Đức; “Văn xuôi của một số cây bút LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 12 nữ” của Vũ Đức Tân; “Phác thảo vài nét về diện mạo truyện ngắn đương đại và sự góp mặt của một số cây bút nữ” của Nguyễn Thị Thành Thắng; “Điểm qua về sự vận động của truyện ngắn các cây bút nữ” của Lê Hương Thủy; “Sức bật mới của những cây bút nữ” của Lê Viết Thọ; “Vũ điệu văn chương trẻ” của Phạm Xuân Nguyên; “Một góc nhìn về văn xuôi nữ” của Trần Thục; “Phụ nữ và văn chương” của Châm Khanh;… Những bài viết này đều gặp nhau ở sự tin tưởng, đánh giá cao những đóng góp của truyện ngắn nữ Việt Nam đương đại như chúng tôi đã đề cập.
Tuy nhiên, thảng hoặc đâu đó vẫn có nhận định hoài nghi khả năng và những đóng góp của họ. Tiêu biểu là nhận định của Nguyễn Thanh Sơn trong bài viết “Các nhà văn nữ và sự khủng hoảng trong văn học Việt Nam hiện đại”. Ở bài viết này, tác giả đã phân tích sự khám phá và biểu hiện những đề tài trọng tâm của văn xuôi nữ nói chung, đặc biệt là truyện ngắn, chỉ ra những hạn chế về tư tưởng, tri thức tình cảm để đi đến khẳng định: “Những nhà văn nữ đã mang lại gì cho công chúng? Các nhà phê bình đáng kính của chúng ta luôn luôn có sẵn câu trả lời muôn thuở cho câu hỏi ấy: họ đã mang đến một làn gió mới, một diện mạo mới, một phong cách mới cho văn học nước nhà. Rất nhiều cái mới.
Họ đã lặp lại câu nói đó cả ngàn lần, thêm lần một ngàn lẻ một cũng không có gì khó khăn cả. Nhưng thật ra, những nhà văn nữ Việt Nam, theo tôi, có lẽ chẳng mang đến cái gì mới bởi còn lâu họ mới tự đổi mới được” [137]. Thời điểm công bố bài viết đã qua hơn hai mươi năm cũng là thời gian để các giá trị có thể bộc lộ, khẳng định và vượt qua những hoài nghi như thế.