CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THU HÚT VỐN ĐẦU TƯ TRỰC TIẾP NƯỚC NGOÀI 1. Cơ sở lí luận về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài 1. Một số khái niệm về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài 1. Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài Vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài hay còn gọi là vốn FDI (viết tắt của cụm từ Foreign Direct Investment - Đầu tư trực tiếp nước ngoài).
Khái niệm vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) được tiếp cận theo nhiều cách khác nhau. Theo (UNCTAD), vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là một nguồn vốn được cung cấp (trực tiếp hoặc thông qua các công ty khác) nhằm thu được lợi ích lâu dài vào các doanh nghiệp hoạt động bên ngoài nền kinh tế của nhà đầu tư. (UNCTAD) Còn theo quan điểm của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là một khoản đầu tư với những quan hệ lâu dài. Theo đó một tổ chức trong một nền kinh thế (nhà đầu tư vốn trực tiếp) thu được lợi ích lâu dài từ một doanh nghiệp đặt tại một nền kinh tế khác.
(IMF) Và theo Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam (2005) lại đưa ra định nghĩa về vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là tiền hoặc bất kỳ một tài sản nào (kiến thức, công nghệ, việc làm.) của các nhà đầu tư nước ngoài được Chính phủ Việt Nam chấp thuận vào Việt Nam để tiến hành các hoạt động đầu tư theo quy định của Luật này. (Luật Đầu Tư Việt Nam, 2005) Từ các định nghĩa về vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đã trình bày ở trên, tựu chung lại ta có thể hiểu đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là khoản đầu tư dài hạn của một doanh nghiệp hoặc một cá nhân ở một quốc gia vào một doanh nghiệp hoặc tập đoàn ở một quốc gia khác với mục đích thiết lập lợi ích lâu dài. Về bản chất, đầu tư trực tiếp nước ngoài là nhằm tối đa hóa lợi ích đầu tư ở các nước tiếp nhận đầu tư thông qua di chuyển (vốn bằng tiền và tài sản, công nghệ và trình độ quản lý). Đầu tư trực tiếp nước ngoài 12 Theo luật Đầu tư 2014 định nghĩa: “Đầu tư trực tiếp nước ngoài là sự di chuyển vốn, tài sản, công nghệ, kinh nghiệm quản lý từ nước chủ đầu tư sang nước tiếp nhận vốn đầu tư để thành lập hoặc kiểm soát doanh nghiệp nhằm mục đích kinh doanh thu lợi nhuận từ các hoạt động đầu tư đó”.
Hai đặc trưng cơ bản của đầu tư nước ngoài bao gồm: Thứ nhất, đầu tư trực tiếp nước ngoài là sự di chuyển vốn từ nước này sang nước khác trong một khoảng thời gian lâu dài. Thời hạn đầu tư là điểm cơ bản để phân biệt giữa đầu tư trực tiếp nước ngoài và đầu tư gián tiếp nước ngoài (đầu tư gián tiếp thường là ngắn hạn thông qua mua bán cổ phiếu và trái phiếu); Đặc trưng thứ hai, đầu tư trực tiếp nước ngoài gắn với quá trình hội nhập kinh tế quốc tế. FDI càng cao chứng tỏ quá trình hội nhập kinh tế quốc tế càng sâu rộng và ngược lại. Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài là tổng hòa các chính sách và biện pháp mà nước (địa phương) tiếp nhận vốn đầu tư thực hiện nhằm khuyến khích các nhà đầu tư nước ngoài gia tăng đầu tư về số lượng, giá trị dự án FDI đăng kí và thực hiện vào quốc gia (địa phương) tiếp nhận vốn đầu tư.
Có thể thấy, thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào địa phương có những đặc điểm chính sau: Thứ nhất là chủ thể của thu hút vốn đầu tư nước ngoài thường là chính quyền địa phương với thẩm quyền ở cấp tỉnh/ thành phố, đại diện cho lợi ích của địa phương. Thứ hai là hoạt động thu hút vốn FDI vào địa phương được tiến hành trước khi dự án FDI đi vào hoạt động tại địa phương đó. Thứ ba là thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào địa phương phụ thuộc lớn vào yếu tố chính trị xã hội liên quan đến các chính sách, hoạt động của cơ quan xúc tiến đầu tư ở địa phương. Thứ tư là thu hút vốn FDI vào địa phương phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các địa phương khác.
Bởi vì những địa phương có điều kiện thuận lợi hơn cho đầu tư như: Sự sẵn có của nguồn lực đầu vào với giá cả cạnh tranh; chất lượng nguồn nhân lực; môi trường đầu tư thuận lợi, nhất là hiệu lực quản lý theo luật pháp, kết cấu hạ tầng; khoảng cách đến thị trường; chi phí cạnh tranh về vận chuyển,… thì có lợi thế trong thu hút vốn đầu tư nhiều hơn. Các loại hình đầu tư trực tiếp nước ngoài 13 Có nhiều hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài. Song, theo Luật Đầu tư 2005 Việt Nam thừa nhận các hình thức đầu tư bao gồm: Doanh nghiệp liên doanh; Doanh nghiệp 100% vốn nước ngoài; Hợp tác kinh doanh trên cơ sở hợp đồng hợp tác kinh doanh; Hợp đồng xây dựng - kinh doanh - chuyển giao (BOT); Hợp đồng xây dựng - chuyển giao - kinh doanh (BTO); Hợp đồng xây dựng chuyển giao (BT); Đầu tư thông qua mô hình công ty mẹ và công ty con; Hình thức đầu tư mua lại và sáp nhập (M&A). Vai trò của thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài 1.
Tăng cường nguồn vốn cho nền kinh tế Trong một số nền kinh tế nhất là các nền kinh tế quy mô nhỏ còn tồn tại khá nhiều hạn chế về nguồn vốn. Dẫn đến việc các nền kinh tế này chưa phát triển đúng với tiềm năng sẵn có. Do đó, thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) được xem là phương án giải quyết hiệu quả cho những tồn tại, hạn chế về nguồn vốn kể trên. Mặt khác, trong các nền kinh tế có quy mô lớn thì nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài sẽ giúp nguồn vốn của các nền kinh tế này thêm phần hùng hậu.
Điều đó sẽ góp phần tạo đà cho những bước phát triển về sau. Có thể thấy, việc thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là sự bổ sung nguồn vốn cần thiết cho sự phát triển của các nền kinh tế bao gồm cả những nền kinh tế quy mô nhỏ và quy mô lớn. Gia tăng ngân sách quốc gia Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) giúp mang về cho nước tiếp nhận đầu tư nguồn thuế quan hàng năm lớn. Điều này sẽ góp phần làm gia tăng nguồn nguồn ngân sách quốc dân cho nước tiếp nhận đầu tư.
Tăng tính cạnh tranh, phát triển kinh tế thị trường Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài FDI giúp cho môi trường kinh doanh gia tăng tính cạnh tranh, đa dạng hóa thành phần kinh tế. Qua đó, giúp thúc đẩy các doanh nghiệp cải thiện chất lượng, hạ thấp giá thành sản phẩm, thúc đẩy tiêu dùng trong nước, góp phần phát triển nền kinh tế thị trường. Thúc đẩy tăng trưởng kinh tế 14 Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài giúp cho nước tiếp nhận đầu tư huy động mọi nguồn lực kinh tế xã hội như (vốn, lao động, tài nguyên thiên nhiên và dây chuyền, công nghệ). Theo UNCTAD, hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài đã đóng góp trực tiếp vào GDP của nước tiếp nhận đầu tư và đóng góp đáng kể vào GNP của nước chủ đầu tư.
Thúc đẩy xuất khẩu phát triển Thu hút FDI và thúc đẩy xuất khẩu là hai trụ cột quan trọng của mô hình tăng trưởng định hướng xuất khẩu (Carbaugh, 2011).Việc kết hợp hai trụ cột này thực chất là khai thác đồng thời tác động FDI hay lợi thế vốn dồi dào với lợi thế so sánh xuất khẩu từ khai thác nguồn lao động phong phú giá rẻ. Đây được cho là việc tạo ra tác động kép kiến tạo nên sự phát triển kinh tế của các quốc gia và vùng lãnh thổ chú trọng thu hút FDI. Có thể nói, khi đầu tư FDI, các nhà tư bản nước ngoài mong muốn tận dụng tối đa các nguồn lực giá rẻ của nước tiếp nhận đầu tư để sản xuất hàng hóa với giá thành thấp và mục tiêu cuối cùng là xuất khẩu ra các thị trường khác để thu lợi nhuận. Cho nên, khi giá trị FDI tăng thì giá trị xuất khẩu cũng sẽ tăng theo.
Tiếp thu khoa học - công nghệ Việc thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) sẽ mở ra cơ hội để “đi tắt, đón đầu” tiếp thu xu hướng khoa học - công nghệ của thế giới mà không phải trải qua giai đoạn nghiên cứu, thử nghiệm. Điều này tạo tiền đề cho việc rút ngắn khoảng cách tụt hậu về mặt khoa học - công nghệ giữa các nước. Học hỏi văn hóa, mô hình doanh nghiệp của các nước Hiện nay, trong môi trường kinh tế thế giới phẳng, chủ nghĩa chiết trung dần trở nên thịnh hành, việc học hỏi văn hóa doanh nghiệp, mô hình quản lý thông qua việc tiếp xúc giữa các doanh nghiệp FDI với nhau và với các doanh nghiệp quốc nội dần trở nên phổ biến. Vì vậy, việc thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) sẽ giúp học hỏi, trao đổi văn hóa doanh nghiệp, mô hình quản lý giữa các nước.
Tiếp thị liên kết giá trị thương hiệu của doanh nghiệp trong nền kinh tế 15 Việc thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài FDI không chỉ giúp các nước tham gia vào chuỗi cung ứng giá trị toàn cầu mà còn giúp tiếp thị liên kết giá trị thương hiệu của các doanh nghiệp FDI. Điều này sẽ góp phần thúc đẩy tiêu dùng các sản phẩm của doanh nghiệp FDI ngay trong thị trường quốc nội. Giải quyết việc làm cho người lao động và một số vấn đề xã hội khác Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) còn góp phần đảm bảo các vấn đề xã hội, trong đó đáng chú ý là vấn đề giải quyết việc làm cho người lao động. Đặc biệt là ở các nước có quy mô dân số lớn trong khi nhu cầu nhân sự của các thành phần kinh tế khác không thể đáp ứng hết nhu cầu tìm việc của người lao động thì việc thu hút vốn đầu tư trước tiếp nước ngoài (FDI) là điều cần thiết để đảm bảo vấn đề việc làm cho người lao động.
Qua đó, việc thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) góp một phần đáng kể vào việc xóa đói giảm nghèo, thúc đẩy bình đẳng ở một số quốc gia vốn có trình độ phát triển thấp và trung bình. Các nhân tố ảnh hưởng đến thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài 1.