CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Tính cấp thiết của Đề tài nghiên cứu Dưới áp lực về uy tín, thương hiệu và lợi nhuận cho quản trị; gần đây, nhiều công ty kiểm toán đã cung cấp dịch vụ NAS bên cạnh các dịch vụ kiểm toán cơ bản. Những thay đổi về tỷ lệ dịch vụ của Công ty kiểm toán như vậy đã làm phát sinh vấn đề liên quan đến tính độc lập của KTV và việc cung cấp dịch vụ NAS. Tính độc lập là một yếu tố có ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng kiểm toán, là nền tảng của chức năng kiểm toán (Lowe, Geiger & Pany, 1999) đặc biệt là trong thời gian gần đây khi thị trường ngày càng đòi hỏi tính minh bạch cao.
Chất lượng kiểm toán theo nhận thức của thị trường là khả năng phát hiện và báo cáo các sai phạm trọng yếu trong BCTC của đơn vị được kiểm toán (DeAngelo, 1981). Về mặt lý thuyết, nhu cầu về dịch vụ kiểm toán bắt nguồn từ nhu cầu tạo thuận lợi cho các mối quan hệ hợp đồng giữa khách hàng kiểm toán và các nhóm NĐT (Duff, 2004), Trong khi có nhiều nghiên cứu cho rằng việc cung cấp các dịch vụ NAS cho khách hàng làm giảm tính độc lập của KTV; như việc KTV cung cấp dịch vụ hỗ trợ kiện tụng có khả năng biện hộ quan điểm khách hàng của họ, từ đó làm suy giảm tính độc lập kiểm toán (Brody & Masselli, 1996; Haynes và cộng sự, 1998; Shaub, 2004; Francis và công sự, 2004; Jenkins & Lowe, 2011). Hay việc Simunic (1984), Beck, Frecka và Solomon (1988) đã từng bày tỏ lo ngại rằng mối quan hệ kinh tế giữa KTV và khách hàng trở nên bền chặt hơn khi tính độc lập về thuế và quản lý bị đe dọa. Ngược lại, cũng có một số nghiên cứu cho rằng dịch vụ NAS nâng cao kiến thức của KTV về khách hàng và do đó tính khách quan và độc lập sẽ tăng lên (Jenkins và Krawezyk, 2002; Lennox, 1999).
Chất lượng kiểm toán là một vấn đề trọng yếu đối với một nghề kế toán đang phải đối mặt với sự chỉ trích từ các cơ quan quản lý và nhóm các cổ đông. Một cuộc kiểm toán chất lượng cao sẽ làm giảm các mối lo ngại liên quan đến BCTC của các NĐT (Wallace, 1985). Knechel và Sharma (2008) cho rằng KTV cung cấp các dịch vụ NAS đã là một chủ đề gây tranh cãi trong nhiều năm đặc biệt trong các cuộc tranh luận về các mối đe dọa tiềm tàng đối với Tính độc lập của KTV. Tuy nhiên, Zoe-Vonna Palmrose (1986) đã đưa ra nhận định rằng khách hàng cảm nhận tốt hơn với việc được 2 công ty kiểm toán cung cấp đồng thời dịch vụ kiểm toán và NAS.
Ủng hộ cho nhận định này, Mohinder Parkash và Carol F. Venable (1993) chỉ ra khách hàng có định hướng mua dịch vụ NAS vì có sự lan tỏa kiến thức khi có sử dụng đồng thời của dịch vụ kiểm toán và dịch vụ NAS từ một công ty kiểm toán. Vì sự xuất hiện của các luồng ý kiến trái chiều, theo Schneider và cộng sự (2006) các nghiên cứu trong tương lai cần phải mô tả tác động của dịch vụ NAS đối với các loại NĐT khác nhau, bao gồm cả những người mới làm quen, đồng thời nên kiểm tra thêm loại dịch vụ NAS nào là vấn đề nhất đối với người sử dụng BCTC. Các phát hiện từ nghiên cứu này có thể cung cấp thông tin cho các nhà quản lý và ủy ban kiểm toán của các tập đoàn quan tâm đến nhận thức của NĐT liên quan đến dịch vụ NAS do KTV bên ngoài của họ cung cấp.
Đối với nước ta ngành Kiểm toán còn non trẻ và có đặc điểm kinh tế, văn hóa, xã hội khác so với các nước trên thế giới. Trong xu thế hội nhập về dịch vụ kế toán, kiểm toán với khu vực và quốc tế, những đòi hỏi về thực tiễn quản lý đã đặt ra yêu cầu phải nâng cao chất lượng dịch vụ cung cấp của các công ty kiểm toán độc lập Việt Nam. Một nhân tố thiết yếu góp phần cải thiện và nâng cao chất lượng của các cuộc kiểm toán là việc đánh giá khoa học và chuẩn xác tính độc lập của KTV và việc cung cấp các dịch vụ NAS. Tại Việt Nam, tính độc lập của KTV và việc cung cấp các dịch vụ NAS là một vấn đề đã được quan tâm và nghiên cứu từ lâu nhưng chưa từng có nghiên cứu nào dành riêng cho bộ phận NĐT.
Đặc biệt, trong bối cảnh hiện tại: Đại dịch Covid 19 đang hoành hành khiến mọi ngành công nghiệp, hoạt động giao thương, buôn bán bị đình trệ thì người dân bắt đầu hướng sự quan tâm vào nguồn thu nhập đến từ các sàn giao dịch chứng khoán. Bằng chứng là theo Trung tâm lưu ký chứng khoán (VSD), số lượng NĐT cá nhân trong nước đã mở mới tài khoản riêng 11 tháng đầu năm 2021 là 1,3 triệu tài khoản, tăng 230% so với số lượng tài khoản mở mới năm 2020. Và, điều đặc biệt là Nghiên cứu về tính độc lập của KTV và các dịch vụ NAS dưới góc nhìn các NĐT chưa từng được thực hiện ở Việt Nam. Vì vậy, nghiên cứu “Tính độc lập của KTV và việc cung cấp các dịch vụ NAS: Góc nhìn của các NĐT Việt Nam.” có ý nghĩa thiết thực cả về lý luận và thực tiễn.
Nghiên cứu sẽ tiến hành khảo sát và phân tích nhằm xác định mức độ ảnh hưởng của các dịch vụ NAS đến tính độc lập của KTV, đồng thời xác định loại hình dịch vụ NAS được cho là có ảnh hưởng 3 nhất đến tính độc lập của KTV dưới góc nhìn của các nhóm NĐT Việt Nam. Từ đó, đưa ra các kiến nghị góp phần bảo đảm tính độc lập của KTV và giữ vững/cải thiện niềm tin của các NĐT vào ý kiến Kiểm toán. Tổng quan các công trình có liên quan đến Đề tài nghiên cứu Trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu liên quan tác động của dịch vụ NAS đến tính độc lập của KTV tại nhiều thị trường khác nhau qua các thời kỳ. Có thể kể tới các nghiên cứu điển hình dưới đây.
Tổng quan các công trình nghiên cứu về Tính độc lập của KTV và việc cung cấp dịch vụ NAS trên Thế giới và Việt Nam 1. Nghiên cứu trên thế giới Tại Úc, Allen T. Craswell (1999) đã tiến hành nghiên cứu: “Việc cung cấp các dịch vụ NAS có ảnh hưởng đến tính độc lập của KTV không?”, nghiên cứu được thực hiện để điều tra xem việc cung cấp dịch vụ NAS có làm ảnh hưởng đến tính độc lập của KTV hay không bằng cách thử nghiệm xem mối liên hệ giữa việc cung cấp dịch vụ NAS và ý kiến báo cáo của KTV. Dựa trên thông tin công khai về các công ty niêm yết của Úc trong các năm 1984, 1987 và 1994, bằng chứng cho thấy rằng các tính chính xác trong ý kiến được đưa ra của họ không bị ảnh hưởng đáng kể bởi việc cung cấp các dịch vụ NAS.
Một nghiên cứu khác được thực hiện ở Vương Quốc Anh cùng năm bởi Beattie và cộng sự, đã đo lường tính độc lập của KTV thông qua góc nhìn của 153 giám đốc điều hành, 244 Cộng sự Kiểm toán và 18 Nhà báo hoạt động trong lĩnh vực tài chính. Kết quả cho thấy Việc cung cấp các dịch vụ NAS là một trong bốn yếu chính ảnh hưởng đến tính độc lập của KTV. Mahdi Salehi (2009) và cộng sự đã nghiên cứu đề tài “Dịch vụ NAS và tính độc lập của KTV: bằng chứng từ Iran”. Các tác giả đã tiến hành thu thập dữ liệu bằng cách gửi 488 bảng câu hỏi tới 227 KTV và 261 cổ đông, sau đó các mẫu câu hỏi trên được phân tích thông qua phần mềm SPSS.
Kết quả của nghiên cứu này cho thấy các cổ đông hoàn toàn đồng ý rằng việc cung cấp các dịch vụ NAS bởi các KTV bên ngoài cho cùng một khách hàng có ảnh hưởng tiêu cực mạnh mẽ đến tính độc lập kiểm toán. 4 Yu Zhang (2016) cùng các cộng sự đã nghiên cứu về “Các dịch vụ NAS và tính độc lập của KTV: Bằng chứng từ Na Uy”. Bài nghiên cứu dựa trên dữ liệu tài chính của các công ty Na Uy trong giai đoạn 2008-2010, bao gồm dữ liệu của 138 công ty trong năm 2008, 139 công ty trong năm 2009 và 138 công ty trong năm 2010. Các tác giả đã điều tra mối quan hệ giữa “mức phí NAS và ý kiến của KTV” và họ thấy rằng không có bất kì bằng chứng nào cho thấy tính độc lập của KTV bị suy giảm.
Họ cũng xem xét mối quan hệ giữa “thời hạn nhiệm kỳ của KTV và các dịch vụ NAS”, tương tự, họ cũng không tìm thấy bằng chứng chứng minh việc mất tính độc lập. Ngoài ra, các cuộc kiểm tra về các khoản phí đột xuất hoặc vượt quá và chi phí nợ cũng không cung cấp bất kỳ bằng chứng nào về sự mất độc lập về hình thức của KTV. Từ kết quả tổng thể của bài nghiên cứu, nhóm tác giả không cho rằng việc cung cấp các dịch vụ NAS có thể làm suy giảm tính độc lập của KTV. Trong cùng năm 2016, Md Shahidul Islam đã thực hiện nghiên cứu về “ Tác động của các dịch vụ NAS và các quy định về nhiệm kỳ đối với tính độc lập của KTV và chất lượng BCTC: Bằng chứng từ Vương quốc Anh” để tìm ra tác động của việc cung cấp dịch vụ NAS và các quy định về nhiệm kỳ của công ty kiểm toán đến tính độc lập của KTV và chất lượng BCTC.
Kết quả cho thấy dịch vụ NAS và nhiệm kỳ kiểm toán dài có ảnh hưởng tiêu cực đến tính độc lập của KTV và làm giảm chất lượng BCTC. Tác giả tán thành quan điểm cấm hoàn toàn việc cung cấp dịch vụ NAS cho các khách hàng kiểm toán và yêu cầu luân chuyển KTV thường xuyên hơn để giúp cải thiện chất lượng BCTC. Một nghiên cứu khác được tiến hành vào năm 2019 bởi Paul Nnamdi Onulaka và các cộng sự nhằm điều tra mức độ ảnh hưởng của việc cung cấp các dịch vụ NAS đến tính độc lập của KTV và khoảng cách kỳ vọng kiểm toán ở Nigeria. 30 cuộc phỏng vấn chuyên sâu với các Partner kiểm toán và quản lý các quỹ lương hưu đã được tiến hành nhằm khám phá quan điểm của họ về vấn đề trên.
Kết quả phân tích cho thấy việc các công ty kiểm toán cung cấp dịch vụ NAS cho khách hàng mà họ đang kiểm toán sẽ làm giảm tính độc lập của KTV và gia tăng khoảng cách kỳ vọng về kiểm toán.