LuËn v¨n tèt nghiÖp PHÇn 1 ®Æt vÊn ®Ò Kali lµ cation cã sè lîng nhiÒu thø hai trong c¬ thÓ ngêi vµ nhiÒu nhÊt trong néi bµo, vµ lµ mét trong nh÷ng ion quan träng nhÊt tham gia vµo qu¸ tr×nh t¸i cùc vµ khö cùc tÕ bµo. B×nh thêng nång ®é Ion Kali trong m¸u ®îc kiÓm so¸t chÆt chÏ trong giíi h¹n tõ 3, 5-5 mmol/l,nhng dÔ dao ®éng t¨ng ho¨c gi¶m trong nhiÒu t×nh tr¹ng bÖnh lý. H¹ Kali m¸u lµ mét trong c¸c rèi lo¹n ®iÖn gi¶i hay gÆp, ®Æc biÖt lµ ë nh÷ng bÖnh nh©n håi søc cÊp cøu, nã cã thÓ lµ nguyªn nh©n chÝnh ph¶i vµo khoa còng nh lµ biÕn chøng cña rÊt nhiÒu bÖnh lý kh¸c nhau hay cña c¸c biÖn ph¸p ®iÒu trÞ nh dïng thuèc lîi tiÓu, c¸c thuèc vËn m¹ch, dung dÞch kiÒm, corticoid… H¹ Kali m¸u cã thÓ g©y ra nhiÒu triÖu chøng vµ biÕn chøng nguy hiÓm nh liÖt c¬ chi, liÖt ruét, c¸c rèi lo¹n nhÞp tim nh ngo¹i t©m thu, c¬n nhÞp nhanh thÊt, xo¾n ®Ønh, rung thÊt, nguy c¬ g©y tö vong. §iÒu trÞ h¹ Kali m¸u thêng ®¬n gi¶n chØ cÇn bï ®ñ lîng Kali thiÕu hôt, ®iÒu trÞ nguyªn nh©n vµ yÕu tè khëi ph¸t quan träng lµ ph¸t hiÖn sím ®Ó ®iÒu trÞ kÞp thêi, tr¸nh ®Ó x¶y ra c¸c biÕn chøng nguy hiÓm cña h¹ Kali m¸u còng nh lµ ph¸t hiÖn c¸c trêng hîp cã nhiÒu yÕu tè nguy c¬ ®Ó ®iÒu trÞ dù phßng.
§iÒu nµy l¹i cµng ®Æc biÖt quan mong ®èi víi c¸c bÖnh Sinh viªn: V¬ng Ngäc D¬ng LuËn v¨n tèt nghiÖp nh©n håi søc cÊp cøu thêng lµ c¸c bÖnh nh©n nÆng vµ cã nhiÒu yÕu tè nguy c¬ bÞ h¹ Kali m¸u. Tuy nhiªn chóng t«i cha tham kh¶o ®îc tµi liÖu trong níc còng nh níc ngoµi nµo nghiªn cøu vÒ ®Æc ®iÓm cña h¹ Kali m¸u ë bªnh nh©n håi søc cÊp cøu. Do vËy, chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi “ T×m hiÓu mét sè ®Æc ®IÓm h¹ Kali m¸u ë bÖnh nh©n håi søc cÊp cøu ” nh»m c¸c môc tiªu sau: 1. X¸c ®Þnh tØ lÖ h¹ Kali m¸u ë bÖnh nh©n håi søc cÊp cøu.
T×m hiÓu c¸c yÕu tè nguy c¬ g©y h¹ Kali m¸u. NhËn xÐt vÒ triÖu chøng h¹ Kali m¸u. NhËn xÐt c¸ch thøc ®iÒu trÞ h¹ Kali m¸u. Sinh viªn: V¬ng Ngäc D¬ng LuËn v¨n tèt nghiÖp PhÇn 2 Tæng quan tµi liÖu 1.
§¹i c¬ng vÒ Ion Kali 1. §Æc ®iÓm sinh lÝ: + K+ lµ cation cã nhiÒu nhÊt trong tÕ bµo chiÕm 98% lîng K+toµn c¬ thÓ, trong ®ã 78% ë TB c¬, 6% ë tÕ bµo gan, 6% ë tÕ bµo m¸u, 8% trong c¸c tÕ bµo x¬ng vµ c¸c tÕ bµo kh¸c. ChØ kho¶ng 2% lîng K+ cña toµn c¬ thÓ n»m ngoµi gian bµo vµ ®îc kiÓm so¸t chÆt chÏ trong giíi h¹n tõ 3,5 – 5,0 mmol/l thÊp h¬n rÊt nhiÒu so víi bªn trong TB (125 –140 mEq`/ l).Cã sù kh¸c biÖt nµy lµ do vai trß cña b¬m Na+/ K+ - ATPase cã ë mµng tÕ bµo, vËn chuyÓn tÝch cùc Na+ ra ngoµi tÕ bµo, vµ K+ vµo trong tÕ bµo.[ 12 ] + K+ ë c¶ néi bµo vµ ngo¹i bµo tån t¹i díi ba d¹ng: - D¹ng Ion tù do, ®©y lµ d¹ng cã ho¹t tÝnh sinh lý - T¹o phøc víi Anion Citrat, Phosphat, Bicarbonat - Liªn kÕt víi Protein Trong ®ã kho¶ng 10% tæng lîng K+ ë d¹ng liªn kÕt, 90% l- îng K+cßn l¹i ë d¹ng trao ®æi [ 5 ] + Nhu cÇu K+ hµng ngµy cña c¬ thÓ vµo kho¶ng 40 – 120 mEq/l ®îc hÊp thu tõ bé m¸y tiªu ho¸, chñ yÕu ë ruét non. K + sÏ ®îc hÊp thu theo nhu cÇu cã thÓ hÊp thu tõ 25 –100% [ 6 ].
K + ®îc c¸c TB niªm m¹c ruét hÊp thu theo 3 c¬ chÕ: - KhuyÕch t¸n thô ®éng qua c¸c kªnh trªn mµng tÕ bµo. Sinh viªn: V¬ng Ngäc D¬ng LuËn v¨n tèt nghiÖp - B»ng c¬ chÕ ®ång vËn chuyÓn cña 2 Ion Cl -, víi 1 Ion Na+ vµ 1 Ion K+ ë nh÷ng mµng bªn cña tÕ bµo a base - VËn chuyÓn chñ ®éng nhê b¬m H+/K+ ATPase nh ë nh÷ng tÕ bµo niªm m¹c thµnh d¹ dµy trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt dÞch vÞ [5] + K+ ®îc th¶i trõ chñ yÕu qua thËn (kho¶ng 90%) phÇn cßn l¹i sÏ qua ph©n vµ qua m« h«i. Th¶i trõ K +qua ruét sÏ t¨ng lªn ë bÖnh nh©n suy thËn vµ qu¸ tr×nh nµy phô thuéc mét phÇn vµo Aldosterone [ 6 ] + T¹i èng tiªu ho¸: K+ cã nhiÒu trong thµnh phÇn cña dÞch vÞ, dÞch ruét vµ c¸c dÞch tiªu ho¸ kh¸c, phÇn lín K + sau khi ®îc bµi xuÊt theo dÞch tiªu ho¸ vµo ruét l¹i ®îc t¸i hÊp thu trë l¹i theo c¬ chÕ vËn chuyÓn tÝch cùc nhê b¬m H +/K+ -ATPase cã ë bÒ mÆt tÕ bµo niªm m¹c vïng håi trµng vµ ®¹i trµng, vµ mét phÇn sÏ ®µo th¶i qua ph©n + T¹i thËn K+ ®îc läc tù do qua cÇu thËn vµ l¹i ®îc t¸i hÊp thu hoµn toµn ë èng lîn gÇn, sù ®¶o th¶i K+ qua thËn x¶y ra ë èng lîn xa. Lîng K+ ®îc ®µo th¶i t¹i ®©y chÞu ¶nh hëng cña Aldosterone vµ tr¹ng th¸i th¨ng b»ng Acid-base.
Aldosterone cã t¸c dông lµm t¨ng th¶i K+ vµ hÊp thu Na+. Tr¹ng th¸i th¨ng b»ng acid – base cña c¬ thÓ ¶nh hëng ®Õn sù ®µo th¶i K+ ; H+ vµ K+ lµ hai Ion ®îc th¶i trõ tranh chÊp ë èng lîn xa th«ng qua c¬ chÕ t¸i hÊp thu Na+. Trong trêng hîp nhiÒu acid, c¬ thÓ t¨ng th¶i trõ H+ nªn lµm gi¶m bµi xuÊt K+, cßn trong nhiÔm kiÒm th× ngîc l¹i, Ion H+ sÏ ®îc gi÷ l¹i triÖt ®Ó vµ K+ sÏ bÞ t¨ng cêng bµi xuÊt [ 5 ]. + §a sè trêng hîp, nång ®é K+ trong m¸u biÕn ®æi cïng chiÒu víi lîng K+ trong TB.
Nhng còng cã nh÷ng trêng hîp sù thay ®æi nµy kh«ng cïng chiÒu, nång ®ä K + m¸u thay ®æi cÊp Sinh viªn: V¬ng Ngäc D¬ng LuËn v¨n tèt nghiÖp nhng tæng lîng kh«ng thay ®æi. vÝ dô nh ngoµi nh÷ng bÖnh hiÕm cã tÝnh chÊt gia ®×nh, nång ®é K + m¸u t¨ng trong khi c¬ thÓ nhiÔm Acid cÊp nguyªn nh©n do c¬ chÕ ®iÒu chØnh toan kiÒm cña c¬ thÓ [ 5 ] 1. Vai trß sinh lý cña K+ K+ lµ mét trong nh÷ng Ion cã vai trß quan träng nhÊt tham gia vµo qu¸ tr×nh t¸i cùc vµ khö cùc cña TB. + §¶m b¶o ®iÖn thÕ mµng trong tr¹ng th¸i nghØ (-90 ®Õn – 70mV).
¶nh hëng trùc tiÕp ®Õn ngìng khö cùc cña mµng, kh¶ n¨ng hng phÊn cña TB vµ tÝnh chÞu kÝch thÝch cña thÇn kinh c¬ + Tham gia dÉn truyÒn xung ®éng thÇn kinh + Trªn c¬ tim, K+ lµm gi¶m lùc co bãp, gi¶m tÝnh chÞu kÝch thÝch vµ gi¶m dÉn truyÒn. T¸c dông ®èi kh¸ng víi Ca ++ vµ Glycosid tim + Tham gia ®iÒu hoµ th¨ng b»ng toan kiÒm. §©y lµ qu¸ tr×nh phøc t¹p v× K+ tham gia vµo: - C¬ chÕ trao ®æi Ion qua mµng TB - Chøc phËn th¶i trõ cña thËn liªn quan víi th¶i trõ H + [ 5 ] 2. Nguyªn nh©n vµ yÕu tè nguy c¬ h¹ Kali m¸u BÖnh sinh cña h¹ K+m¸u th«ng qua 3 c¬ chÕ chÝnh: Gi¶m cung cÊp K+(¨n, uèng…).
T¨ng vËn chuyÓn K+vµo trong tÕ bµo. Sinh viªn: V¬ng Ngäc D¬ng LuËn v¨n tèt nghiÖp 2. Gi¶m cung cÊp kali: Gi¶m cung cÊp ®¬n thuÇn hiÕm khi g©y h¹ K + v× thËn cã thÓ ®iÒu chØnh gi¶m bµi tiÕt K + xuèng ®Õn møc tèi thiÓu 5 – 25 mEq/ngµy [ 7 ] nhng gi¶m cung cÊp cã thÓ lµ yÕu tè gãp phÇn g©y h¹ K+ ë nh÷ng ngêi cã mÊt K+ (nh ®iÒu trÞ thuèc lîi tiÓu, ch¸n ¨n t©m lý kÌm n«n vµ dïng nhùa trao ®æi K + th¸i qóa ë bÖnh nh©n suy thËn…) 2. T¨ng vËn chuyÓn kali trong vµo tÕ bµo: B×nh thêng chªnh lÖch nång ®é K + trong vµ ngoµi TB ®îc duy tr× nhê b¬m Na+/K+ - ATPase cã ë mµng tÕ bµo.Tuy nhiªn trong mét sè trêng hîp cã t¨ng v©n chuyÓn K+ vµo trong tÕ bµo lµm gi¶m K+ m¸u - Rèi lo¹n c©n b»ng acid –base KiÒm chuyÓn ho¸ g©y h¹ K+ do vËn chuyÓn K+ tõ dich ngo¹i bµo vµo trong tÕ bµo vµ Ion H + vËn chuyÓn theo híng ngîc l¹i.
ChuyÓn ®éng nµy yÕu h¬n trong kiÒm h« hÊp. Nhng nh×n chung ¶nh hëng trùc tiÕp nµy t¬ng ®èi nhá, nång ®é K+ m¸u gi¶m 0,4mEq/l víi t¨ng 0,1 ®¬n vÞ pH. Trong trêng hîp dïng Natri Bicarbonat ®Ó ®iÒu trÞ toan chuyÓn ho¸, còng cã t¸c dông t¬ng tù, lµm K+ chuyÓn vµo tÕ bµo.[ 8 ] - T¨ng lîng Insulin m¸u: insulin cã t¸c dông vËn chuyÓn K+ vµo trong tÕ bµo. Trong c¸c trêng hîp dïng nhiÒu insulin sÏ cã nguy c¬ g©y h¹ K+ m¸u, vÝ dô nh dïng insulin ë nh÷ng bÖnh nh©n §T§ toan Ceton, §T§ t¨ng ¸p lùc thÈm thÊu, nu«i dìng ®- êng tÜnh m¹ch b»ng dïng Glucosc u tr¬ng truyÒn cïng insulin hay ¨n bï ë ngêi duy dinh dìng.
[ 9 ] - KÝch thÝch hÖ – Adrenergic: Sinh viªn: V¬ng Ngäc D¬ng LuËn v¨n tèt nghiÖp C¸c catecholamin ho¹t ho¸ receptor 2-Adrenergic lµm t¨ng K+ vµo TB do kÝch thÝch b¬m Na +/K+ -ATPase kÕt qu¶ lµ g©y gi¶m K+ m¸u, gÆp trong c¸c trêng hîp: Stress, NMCT, nhiÔm ®éc Theophylin, dïng c¸c thuèc kÝch thÝch 2 – adrenergic nh- ;Salbutamol Terbutalin ®iÒu trÞ HPQ, doa ®Î non.Dïng c¸c thuèc vËn m¹ch nh ; adrenalin, Noradrenalin, Dopamin, Dobutamin… ®Ó ®iÒu trÞ suy tim, n©ng huyÕt ¸p …. Vµ ¶nh hëng nµy cã thÓ ®îc ng¨n ngõa bëi c¸c thuèc chÑn - adrenergic kh«ng chän läc (nh Propranolol), nhng chÑn 1 – adrenergic chän läc l¹i kh«ng cã hiÖu qu¶ nµy [ 10 ] - LiÖt chu k× h¹ K+:lµ lo¹i bÖnh hiÕm gÆp, ®Æc trng bëi yÕu c¬ chi, cã thÓ yÕu c¬ h« hÊp thêng liªn quan tíi sau ho¹t ®éng thÓ lùc nÆng, stress, sau b÷a ¨n cã nhiÒu carbonhydrate. K+ gi¶m rÊt thÊp cã thÓ tõ 1,5 - 2,5mEq/l do K + ch¹y vµo trong tÕ bµo [ 21 ]. BÖnh cã tÝnh chÊt gia ®×nh, di truyÒn tréi trªn nhiÔm s¾c thÓ thêng.
Bªn c¹nh d¹ng liÖt chu kú gi¶m K+ m¸u mang tÝnh chÊt gia ®×nh th× cßn cã thÓ gÆp liÖt chu kú do cêng gi¸p thêng gÆp ë ngêi ch©u ¸ trong trêng hîp nµy cã sù t¨ng sè lîng b¬m Na+/K+ - ATPase ë mµng tÕ bµo vµ t¨ng tiÕt catecholamin g©y ra do t¨ng nång ®é hormon tuyÕn gi¸p trong m¸u, lµ yÕu tè kÝch thÝch K + vµo trong tÕ bµo. - C¸c trêng hîp t¨ng sinh tÕ bµo m¸u: t¨ng s¶n xuÊt c¸c yÕu tè t¹o m¸u thêng liªn quan víi cung cÊp K+ cho tæng hîp c¸c tÕ bµo nµy, vµ cã thÓ dÉn ®Õn h¹ K + m¸u. Trêng hîp nµy thêng xuÊt hiÖn ë bÖnh nh©n sau dïng vitamin B12, acid folic ®Ó ®iÒu trÞ thiÕu m¸u hång cÇu to, bÖnh b¹ch cÇu cÊp giai ®o¹n tiÕn triÓn.