CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tổng quan về rủi ro 1. Khái niệm rủi ro Trong cuộc sống chúng ta đối diện với nhiều thứ tình huống mà không thể biết được chuyện gì tốt xấu sẽ xảy ra. Một kế hoạch dù bạn đã chuẩn bị rất kỹ lưỡng mọi thứ nhưng đến khi thực thi thì không đạt kết quả như mong muốn, hoặc đơn giản như hôm bạn lỡ quên học bài thì giáo viên lại cho làm bài kiểm tra.
Những tình huống như vậy người ta gọi là rủi ro. Cho đến nay vẫn chưa có định nghĩa thống nhất nào về rủi ro bởi vì mỗi trường phái, mỗi cá nhân đều có những quan điểm khác nhau khi định nghĩa về rủi ro. Những định nghĩa này rất đa dạng phong phú, tuy nhiên, nhìn chung rủi ro có 2 trường phái chính: trường phái cổ điển (tiêu cực) và trường phái trung hòa.1: Minh họa rủi ro Nguồn: Quantri.vn Theo trường phái cổ điển (tiêu cực) Rủi ro là sự không may, sự tổn thất, mất mát, nguy hiểm, là kết quả không mong đợi. Trong Từ điển tiếng Việt thì: “Rủi ro là điều không lành, không tốt, bất ngờ xảy đến”.
Theo các từ điển tiếng Anh thì: “Rủi ro là khả năng gặp nguy hiểm hoặc bị đau đớn, 4 thiệt hại,…”; Rủi ro là sự bất trắc, gây ra mất mát, hư hại”; “Rủi ro là yếu tố liên quan đến nguy hiểm, sự khó khăn, hoặc điều không chắc chắn”. Trong lĩnh vực kinh doanh: “Rủi ro là sự tổn thất về tài sản hay sự giảm sút lợi nhuận thực tế so với dự kiến”; “Rủi ro là những bất trắc ngoài ý muốn xảy ra trong quá trình sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, tác động xấu đến sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp”. Tóm lại, theo cách nghĩ truyền thống thì rủi ro là những thiệt hại, mất mát, nguy hiểm hoặc các yếu tố liên quan đến nguy hiểm, khó khăn hoặc điều không chắc chắn có thể xảy ra cho con người, các tổ chức và xã hội. Thực tế cho thấy con người thường phải đối mặt với rất nhiều rủi ro tiềm ẩn khác nhau và ngày càng tăng theo nhiều hướng khác nhau; xã hội càng phát triển, những rủi ro mới sẽ xuất hiện và ngày càng phức tạp hơn.
Con người sẽ ngày càng quan tâm đến rủi ro nhằm tìm kiếm các biện pháp hạn chế. Theo trường phái trung hòa Frank Knight cho rằng: “Rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được”. Theo Allan Willett thì “Rủi ro là sự bất trắc có thể liên quan đến việc xuất hiện những biến cố không mong đợi”. Irving Prefect thì xác định “Rủi ro là một tổng hợp những ngẫu nhiên có thể đo lường được bằng xác suất”.
Theo David Apgar, “Rủi ro là bất cứ điều gì không chắc chắn có thể ảnh hưởng tới các kết quả của chúng ta so với những gì chúng ta mong đợi”. Cuốn “Risk Management and Insurance” của C. Arthur William, Jr. Smith lại định nghĩa rằng: “Rủi ro là sự biến động tiềm ẩn ở những kết quả.
Rủi ro có thể xuất hiện trong hầu hết mọi hoạt động của con người. Khi có rủi ro, người ta không thể dự đoán được chính xác kết quả. Sự hiện diện của rủi ro gây nên sự bất định. Nguy cơ rủi ro phát sinh bất cứ khi nào có một hành động dẫn đến khả năng được hoặc mất không thể đoán trước”.
5 Khác với trường phái cổ điển, theo trường phái trung hòa, rủi ro là những bất định có thể đo lường được, có thể mang tính tích cực hoặc tiêu cực. Rủi ro có thể mang đến những tổn thất, mất mát, nguy hiểm cho con người nhưng cũng có thể mang lại những lợi ích, những cơ hội. Nếu tích cực nghiên cứu rủi ro, người ta có thể tìm ra những biện pháp phòng ngừa, hạn chế những rủi ro tiêu cực, đón nhận những cơ hội mang lại kết quả tốt đẹp cho tương lai.1: Cơ sở phân loại rủi ro DỰA TRÊN CƠ SỞ PHÂN LOẠI CƠ SỞ THANG ĐO Rủi ro không có tổn thất về thang đo tiền tệ: Sự mất TIỀN TỆ niềm tin của các ứng viên tổng thống, chính trị gia từ phía người dân, người ủng hộ; mất niềm tin của nhân viên đối với lãnh đạo doanh nghiệp. Rủi ro có tổn thất về thang đo tiền tệ: Sự sụt giảm mạnh về doanh thu, gia tăng nhanh về chi phí của doanh nghiệp.
CƠ SỞ NGUYÊN Rủi ro động: Xuất hiện khi có thay đổi từ môi trường NHÂN TÁC ĐỘNG kinh doanh dẫn đến những tổn thất cho riêng công ty, nhóm công ty thuộc một lĩnh vực cụ thể (thị phần, khách hàng, công nghệ…). Còn bao gồm một số rủi ro khác có thể tạo nên tổn thất cho riêng công ty như thiên tai, hỏa hoạn, cháy nổ, đạo đức, hành vi con người trong công ty. Rủi ro tĩnh: Rủi ro tĩnh là kết quả của sự thay đổi trong môi trường kinh doanh (thay đổi sở thích người tiêu dùng, thay đổi công nghệ, thay đổi lãi suất…) tác động đến tất cả lĩnh vực, các công ty, doanh nghiệp, cá nhân và có thể ảnh hưởng đến nhiều đối tượng, 6 thiệt hại nếu có thường rất lớn. CƠ SỞ CÓ PHÁT Rủi ro thuần túy: Là loại rủi ro chỉ mang lại những SINH LỢI ÍCH hậu quả không có lợi hoặc những tổn thất.
Gồm rủi ro cá nhân, rủi ro về tài sản và rủi ro pháp lý. Rủi ro suy đoán: Là loại rủi ro vừa có thể mang lại tổn thất nhưng cũng có thể mang lại lợi ích. Gồm một số loại rủi ro như rủi ro do kinh nghiệm và kỹ năng quản lý, rủi ro do sự thay đổi thị hiếu của khách hàng, rủi ro do lạm phát, rủi ro do điều kiện không ổn định của thuế quan, rủi ro do thiếu thông tin và rủi ro tình hình chính trị bất ổn. CƠ SỞ NGUỒN GỐC Rủi ro do môi trường thiên nhiên: Các hiện tượng MÔI TRƯỜNG PHÁT thiên nhiên như động đất, núi lửa, lũ lụt, sóng thần, SINH hạn hán, xâm nhập mặn… có thể gây thiệt hại, tác động tiêu cực đến hoạt động sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp.
Rủi ro do môi trường văn hóa - xã hội: Do sự khác biệt, thiếu hiểu biết về phong tục, tập quán, tín ngưỡng, lối sống, nghệ thuật của các dân tộc, nhóm người khác từ đó dẫn đến cách hành xử, tiếp cận không phù hợp, gây ra những thiệt hại, mất cơ hội kinh doanh - sự thay đổi các chuẩn mực giá trị, hành vi của con người, cấu trúc xã hội. Rủi ro do môi trường luật pháp - chính trị: Sự thay đổi của hệ thống chính trị, cầm quyền, giai tầng trong xã hội ảnh hưởng lớn đến bầu không khí kinh doanh, có thể làm đảo lộn môi trường kinh doanh của nhiều doanh nghiệp, tổ chức - các chuẩn mực luật pháp 7 không theo kịp bước biến đổi của xã hội hay thay đổi quá nhiều, quá nhanh, không ổn định thì cũng tạo nên nhiều rủi ro cho doanh nghiệp. Rủi ro do môi trường kinh tế: Mọi hiện tượng, biến động diến ra trong môi trường kinh tế: suy thoái kinh tế, sụt giảm GDP, chỉ số giá cả (CPI), lạm phát, biến động tỷ giá hối đoái, biến động giá cả xăng dầu…đều có thể ảnh hưởng trực tiếp/gián tiếp đến hoạt động của các doanh nghiệp, gây nên những thiệt hại. Rủi ro do môi trường hoạt động của tổ chức: Có thể phát sinh ở nhiều lĩnh vực như công nghệ, tổ chức bộ máy, văn hóa công ty, tuyển dụng, đàm phán kinh doanh.
Rủi ro do nhận thức của con người: Nhận diện và phân tích không đúng thì tất yếu sẽ đưa ra kết luận sai, giữa thực tế và nhận thức hoàn toàn khác nhau thì tiềm ẩn rủi ro sẽ vô cùng lớn. Rủi ro môi trường bên ngoài: CƠ SỞ MÔI Theo môi trường vĩ mô: Kinh tế, chính trị TRƯỜNG QUẢN TRỊ chính phủ, luật pháp, văn hóa xã hội, nhân DOANH NGHIỆP khẩu, địa lý, công nghệ thông tin. Theo môi trường vi mô: Khách hàng, nhà cung ứng, đối thủ cạnh tranh. Rủi ro môi trường bên trong: Theo các lĩnh vực: Quản trị (hoạch định, tổ chức, thúc đẩy, lãnh đạo và kiểm tra); marketing (nghiên cứu thị trường, sản 8 phẩm/dịch vụ, giá cả, phân phối, chiêu thị); tài chính-kế toán, sản xuất-tác nghiệp… Theo bộ phận, phòng ban.
Theo chuỗi giá trị: Các hoạt động đầu vào, quá trình tác nghiệp, quy trình nghiệp vụ, các hoạt động đầu ra, marketing, bán hàng, dịch vụ. CƠ SỞ ĐỐI TƯỢNG Rủi ro về tài sản: Khả năng được hay mất đối với tài CHỊU RỦI RO sản vật chất (nhà máy, thiết bị, phương tiện vận tải…), tài sản tài chính (vốn, tiền mặt, cổ phiếu, trái phiếu…), tài sản vô hình (danh tiếng, thương hiệu. Rủi ro về nhân lực: Gây tổn thương, thương vong, giảm thu nhập, mất mát nhân sự ở cấp quản lý, nhân viên hay các đối tượng có liên quan. Rủi ro pháp lý: Liên quan đến tranh chấp kiện tụng kéo dài có thể ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.
Rủi ro pháp lý có nguồn gốc từ: Do thay đổi về luật pháp liên quan đến kinh doanh; Thiếu kiến thức về pháp lý; Thiếu chặt chẽ trong những hợp đồng kinh tế hoặc đầu tư. Thành phần cơ bản của rủi ro: Gồm 4 phần - Mối đe dọa Các loại nguy hiểm có thể mang lại lợi ích hoặc tổn thất, sẽ trở thành hiểm họa nếu như được gia tăng khả năng xảy ra và tổn thất nếu có là rất lớn. Ví dụ: Năng lượng tự nhiên (thiên tai), sai lầm của con người, chủ tâm gây hại… - Nguồn 9 Môi trường mà trong đó có mối đe dọa (hiểm hoạ) tồn tại hoặc có tác động để tạo nên rủi ro và tổn thất có thể đi kèm các tổ chức được tái lập cho sự tiếp tục tồn tại của nó (Nhà, đất, nguyên vật liệu, lao động…) - Các nhân tố thay đổi Có tác động xu hướng làm gia tăng hoặc suy giảm khả năng (xác suất xuất hiện) và tổn thất (mức độ thiệt hại) của rủi ro. Có thể hiểu là những yếu tố có tác động gián tiếp dẫn đến rủi ro và tổn thất.
Đa số mối nguy hiểm là nguyên nhân của một biến số. Sự thay đổi dẫn đến sự bất định và gây ra những hậu quả khi có sự cố rủi ro. (Tình huống cụ thể, xây dựng, phòng ngừa…) - Hậu quả Kết quả trực tiếp xuất hiện khi rủi ro xảy ra, có thể có kết quả tích cực hoặc tiêu cực và kết quả gián tiếp xảy ra ngay sau đó. Ví dụ: Hư hỏng tài sản, tổn thất thu nhập, trách nhiệm pháp lý.
Tổng quan về quản trị rủi ro 1.