Ch¬ng I C¬ së lý luËn chung vÒ chi phÝ kinh doanh vµ gi¸ thµnh S¶N PHÈm trong c¸c Doanh nghiÖp I. Chi phÝ kinh doanh vµ gi¸ thµnh s¶n phÈm trong c¸c doanh nghiÖp 1 Kh¸i niÖm vµ kÕt cÊu chi phÝ kinh doanh 1.1 Kh¸i niÖm chi phÝ kinh doanh Ho¹t ®éng kinh doanh cña doanh nghiÖp diÔn ra trªn c¸c lÜnh vùc s¶n xuÊt, x©y dùng c¬ b¶n, th¬ng m¹i dÞch vô. lµ ®Ó s¶n xuÊt vµ cung cÊp hµng hãa dÞch vô cho ngêi tiªu dïng nh»m thu ®- îc lîi nhuËn. §Ó ®¹t ®îc môc tiªu kinh doanh ®ã nhÊt thiÕt c¸c doanh nghiÖp ph¶i bá ra nh÷ng chi phÝ nhÊt ®Þnh.
C¸c chi phÝ mµ doanh nghiÖp bá ra tríc hÕt lµ chi phÝ cho viÖc s¶n xuÊt s¶n phÈm. Trong khi tiÕn hµnh s¶n xuÊt, c¸c doanh nghiÖp ph¶i tiªu hao c¸c lo¹i vËt t nh nguyªn liÖu, vËt liÖu, hao mßn m¸y mãc, thiÕt bÞ, c«ng cô dông cô, doanh nghiÖp cßn thùc hiÖn tr¶ l¬ng (hay tiÒn c«ng cho c¸n bé c«ng nh©n viªn). Nh vËy cã thÓ thÊy chi phÝ s¶n xuÊt cña doanh nghiÖp lµ biÓu hiÖn b»ng tiÒn cña toµn bé hao phÝ vÒ vËt chÊt vµ lao ®éng mµ doanh nghiÖp ph¶i bá ra ®Ó s¶n xuÊt s¶n phÈm trong mét thêi kú nhÊt ®Þnh. C¸c chi phÝ nµy ph¸t sinh cã tÝnh chÊt thêng xuyªn vµ g¾n liÒn víi qu¸ tr×nh s¶n xuÊt s¶n phÈm.
1 Ngoµi viÖc s¶n xuÊt, chÕ biÕn s¶n phÈm, doanh nghiÖp cßn ph¶i tæ chøc tiªu thô s¶n phÈm. Trong qu¸ tr×nh tiªu thô s¶n phÈm, doanh nghiÖp còng ph¶i bá ra nh÷ng chi phÝ nhÊt ®Þnh nh chi phÝ vÒ bao gãi s¶n phÈm, vËn chuyÓn, b¶o qu¶n s¶n phÈm. Bªn c¹nh ®ã, ®Ó giíi thiÖu réng r·i s¶n phÈm cho ngêi tiªu dïng, còng nh ®Ó híng dÉn ngêi tiªu dïng, ®iÒu tra, kh¶o s¸t thÞ tr- êng ®Ó cã nh÷ng quyÕt ®Þnh ®èi víi viÖc s¶n xuÊt th× doanh nghiÖp cßn ph¶i bá ra nh÷ng chi phÝ vÒ nghiªn cøu, tiÕp thÞ, qu¶ng c¸o, giíi thiÖu s¶n phÈm hay b¶o qu¶n s¶n phÈm. TÊt c¶ nh÷ng chi phÝ cã liªn quan ®Õn viÖc tiªu thô s¶n phÈm gäi lµ chi phÝ tiªu thô hay cßn gäi lµ chi phÝ lu th«ng s¶n phÈm.
Tãm l¹i : Chi phÝ kinh doanh cña doanh nghiÖp lµ biÓu hiÖn b»ng tiÒn cña c¸c hao phÝ vÒ vËt chÊt, vÒ søc lao ®éng vµ c¸c chi phÝ b»ng tiÒn kh¸c liªn quan vµ phôc vô trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp cho ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh nghiÖp trong mét thêi kú nhÊt ®Þnh, ®ång thêi ®îc bï ®¾p tõ doanh thu kinh doanh cña doanh nghiÖp trong thêi kú ®ã. Chi phÝ kinh doanh cña c¸c doanh nghiÖp ph¸t sinh thêng xuyªn hµng ngµy, hµng giê ®a d¹ng vµ rÊt phøc t¹p tuú thuéc vµo viÖc thùc hiÖn c¸c hµnh vi kh¸c nhau, vµo tÝnh chÊt cña ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh, ho¹t ®éng kh¸c mµ chóng còng rÊt kh¸c nhau trong suèt qu¸ tr×nh tån t¹i vµ ho¹t ®éng cña doanh nghiÖp. Nhng ®Ó phôc vô cho yªu cÇu qu¶n lý, chi phÝ s¶n xuÊt ph¶i ®îc tËp hîp theo tõng thêi kú : th¸ng, quÝ hoÆc n¨m.2 KÕt cÊu chi phÝ kinh doanh 2 KÕt cÊu cña chi phÝ kinh doanh ®îc biÓu hiÖn qua tû träng tÝnh thµnh % cña tõng lo¹i chi phÝ kinh doanh trong tæng sè chi phÝ kinh doanh cña doanh nghiÖp trong mét thêi kú nhÊt ®Þnh. Chi phÝ mµ doanh nghiÖp ®· bá ra trong mét n¨m (hoÆc mét kú h¹ch to¸n) bao gåm : Chi phÝ ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh vµ chi phÝ kh¸c.
Chi phÝ ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh nghiÖp bao gåm hai bé phËn : Chi phÝ ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh hµng hãa vµ dÞch vô Chi phÝ ho¹t ®éng tµi chÝnh. Chi phÝ ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh hµng hãa vµ dÞch vô lµ mét bé phËn chiÕm tû träng lín trong tæng chi phÝ ë mét thêi kú nhÊt ®Þnh cña doanh nghiÖp. Bé phËn nµy phôc vô c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh cña doah nghiÖp trong thêi kú ®ã chóng bao gåm : + Chi phÝ nguyªn liÖu, vËt liÖu : gåm toµn bé chi phÝ vÒ c¸c lo¹i nguyªn liÖu, vËt liÖu chÝnh, vËt liÖu phô, nhiªn liÖu, phô tïng thay thÕ dïng ®Ó sö dông vµo ho¹t ®éng kinh doanh cña doanh nghiÖp trong kú. + Chi phÝ nh©n c«ng gåm toµn bé sè tiÒn l¬ng tiÒn c«ng ph¶i tr¶ cho ngêi lao ®éng kÓ c¶ c¸c chi phÝ kh¸c cã tÝnh chÊt l¬ng nh tiÒn trÝch BHXH, KPC§, BHYT cña c«ng nh©n s¶n xuÊt.
+ Chi phÝ khÊu hao tµi s¶n cè ®Þnh lµ toµn bé sè trÝch khÊu hao cña nh÷ng tµi s¶n cè ®Þnh tÝnh vµo gi¸ thµnh s¶n phÈm hµng ho¸ dÞch vô ®· thùc hiÖn trong kú h¹ch to¸n, t¬ng øng víi 3 toµn bé tµi s¶n cè ®Þnh ®· dïng cho s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh nghiÖp. + Chi phÝ dÞch vô mua ngoµi : lµ sè tiÒn tr¶ cho tæ chøc c¸c nh©n ngoµi doanh nghiÖp vÒ c¸c dÞch vô mua ngoµi phôc vô cho ho¹t ®éng s¶n xuÊt ®îc thùc hiÖn theo yªu cÇu cña doanh nghiÖp nh vËn chuyÓn vËt t hµng ho¸, tiÒn ®iÖn, níc, ®iÖn tho¹i, fax, söa ch÷a tµi s¶n cè ®Þnh thuª ngoµi, dÞch vô t vÊn qu¶ng c¸o m«i giíi uû th¸c. + Chi phÝ kh¸c b»ng tiÒn : lµ toµn bé c¸c chi phÝ kh¸c dïng cho ho¹t ®éng s¶n xuÊt ngoµi c¸c yÕu tè chi phÝ ®· nªu trªn nh chi b¶o hé lao ®éng, chi phÝ b¶o vÖ m«i trêng, mét sè lo¹i thuÕ nép qua phÝ, tiÒn thëng do c¶i tiÕn c«ng nghÖ, chi phÝ vÒ chÕ t¹o s¶n phÈm míi hîp lý hãa s¶n xuÊt, chi më líp båi dìng ®µo t¹o ®éi ngò c¸n bé c«ng nh©n viªn trong doanh nghiÖp, chi ñng hé tõ thiÖn. - Chi phÝ ho¹t ®éng tµi chÝnh : ®ã lµ c¸c chi phÝ liªn doanh liªn kÕt liªn quan ®Õn ®Çu t tµi chÝnh ra ngoµi doanh nghiÖp, chi phÝ cho thuª tµi s¶n, mua b¸n chøng kho¸n, chi phÝ vÒ tr¶ l·i tiÒn vay kh¸c, chiÕt khÊu thanh to¸n tr¶ cho ngêi mua hµng hãa dÞch vô, c¸c chi phÝ kh¸c liªn quan ®Õn ®Çu t tµi chÝnh ra ngoµi doanh nghiÖp.
Chi phÝ kh¸c lµ nh÷ng kho¶n chi phÝ bÊt thêng bao gåm : C¸c kho¶n chi phÝ x¶y ra kh«ng thêng xuyªn mµ doanh nghiÖp kh«ng kÕ ho¹ch hãa ®îc trong kú h¹ch to¸n. Chi phÝ thanh lý, nhîng b¸n tµi s¶n cè ®Þnh; gi¸ trÞ tµi s¶n tæn thÊt thùc tÕ sau khi ®· trõ 4 tiÒn ®Òn bï cña ngêi ph¹m lçi vµ tæ chøc b¶o hiÓm, trÞ gi¸ phÕ liÖu thu håi vµ sè ®· ®îc bï ®¾p tõ quü dù phßng tµi chÝnh, chi vÒ tiÒn ph¹t hîp ®ång kinh tÕ vµ c¸c chi phÝ bÊt thêng kh¸c. 2 Ph¹m vi chi phÝ kinh doanh ë mçi doanh nghiÖp kinh doanh kh¸c nhau cã nh÷ng môc tiªu chiÕn lîc s¶n xuÊt kinh doanh kh«ng gièng nhau, song môc ®Ých cuèi cïng mµ c¸c doanh nghiÖp muèn ®¹t ®îc lµ tèi ®a hãa lîi nhuËn. Tõ ®ã ®Ó h×nh thµnh môc tiªu chiÕn lîc ®Ò ra, c¸c doanh nghiÖp ph¶i tù m×nh h¹ch to¸n, qu¶n lý cã hiÖu qu¶.
V× thÕ viÖc qu¶n lý chi phÝ ph¸t sinh trong qu¸n tr×nh s¶n xuÊt kinh doanh lµ mét kh©u quan träng vµ cÇn thiÕt ®èi víi mçi doanh nghiÖp. §Ó tÝnh to¸n vµ qu¶n lý chi phÝ kinh doanh cã hiÖu qu¶ mçi doanh nghiÖp cÇn ph¶i x¸c ®Þnh ®óng ®¾n ph¹m vi chi phÝ kinh doanh. Ph¹m vi chi phÝ kinh doanh ®îc tÝnh to¸n nh sau : ChØ tÝnh vµo chi phÝ kinh doanh nh÷ng kho¶n chi phÝ ph¸t sinh trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh nghiÖp : Chi phÝ nguyªn vËt liÖu : gåm toµn bé chi phÝ vÒ c¸c lo¹i nguyªn vËt liÖu, nhiªn liÖu dïng cho s¶n xuÊt. TiÒn l¬ng vµ c¸c kho¶n trÝch nép theo quy ®Þnh cña Nhµ níc: gåm toµn bé sè tiÒn l¬ng tiÒn c«ng ph¶i tr¶ cho c¸n bé c«ng nh©n viªn cña doanh nghiÖp, tiÒn trÝch BHXH, KPC§, BHYT cña c¸n bé c«ng nh©n viªn.
5 KhÊu hao tµi s¶n cè ®Þnh : lµ toµn bé sè trÝch khÊu hao cña nh÷ng tµi s¶n cè ®Þnh dïng cho s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh nghiÖp. Chi phÝ dÞch vô mua ngoµi : lµ sè tiÒn tr¶ cho c¸c dÞch vô mua ngoµi phôc vô cho ho¹t ®éng s¶n xuÊt cña doanh nghiÖp nh tiÒn ®iÖn, níc, ®iÖn tho¹i. Chi phÝ b»ng tiÒn kh¸c : lµ toµn bé c¸c chi phÝ kh¸c dïng cho ho¹t ®éng s¶n xuÊt ngoµi 4 yÕu tè chi phÝ trªn. Nh÷ng kho¶n chi phÝ cã nguån gèc bï ®¾p riªng kh«ng ®îc tÝnh vµo chi phÝ kinh doanh cña doanh nghiÖp bao gåm : Chi phÝ ®Çu t dµi h¹n : Lµ nh÷ng kho¶n chi phÝ ph¸t sinh cÇn thiÕt ®Ó t¹o ra c¸c yÕu tè cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt kinh doanh theo môc tiªu ®Çu t nh»m phôc vô cho nh÷ng ph¬ng híng kinh doanh trong t¬ng lai doanh nghiÖp.
Chi phÝ nµy bao gåm : Chi phÝ ®Çu t x©y dùng c¬ b¶n Chi phÝ ®Ó ®µo t¹o dµi h¹n lùc lîng lao ®éng C¸c kho¶n chi vÒ phóc lîi x· héi cña doanh nghiÖp bao gåm : Chi vÒ häc tËp v¨n hãa Chi vÒ tham quan nghÖ thuËt Chi trî cÊp khã kh¨n cho ngêi lao ®éng C¸c kho¶n chi phÝ nµy kh«ng ®îc tÝnh vµo chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh. C¸c kho¶n vi ph¹m hîp ®ång kinh tÕ, vi ph¹m kû luËt thanh to¸n, ph¹t khai man trèn thuÕ. 6 Nh vËy, viÖc x¸c ®Þnh ®óng ph¹m vi chi phÝ s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh nghiÖp gióp cho doanh nghiÖp qu¶n lý chÆt chÏ c¸c kho¶n chi phÝ trªn c¬ së ®ã x¸c ®Þnh chÝnh x¸c kÕt qu¶ ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh. NÕu x¸c ®Þnh kh«ng ®óng ph¹m vi chi phÝ kinh doanh theo chÕ ®é hiÖn hµnh sÏ kh«ng ®¶m b¶o tÝnh thùc tiÔn cña chi phÝ kinh doanh vµ ph¸t sinh nh÷ng kho¶n chi phÝ sai, chi kh«ng ®óng ®èi tîng lµm ¶nh hëng ®Õn hiÖu qu¶ kinh doanh cña doanh nghiÖp.
3 Ph©n lo¹i chi phÝ kinh doanh §Ó qu¶n lý vµ kiÓm tra chÆt chÏ viÖc thùc hiÖn c¸c ®Þnh møc chi phÝ, tÝnh to¸n ®îc kÕt qu¶ tiÕt kiÖm chi phÝ ë tõng bé phËn s¶n xuÊt vµ toµn bé doanh nghiÖp cÇn ph¶i tiÕn hµnh ph©n lo¹i chi phÝ. ViÖc ph©n lo¹i chi phÝ cã t¸c dông ®Ó kiÓm tra, ph©n tÝch qu¸ tr×nh ph¸t sinh chi phÝ vµ h×nh thµnh gi¸ thµnh s¶n phÈm nh»m nhËn biÕt vµ ph¸t huy mäi kh¶ n¨ng tiÒm tµng ®Ó h¹ thÊp gi¸ thµnh s¶n phÈm, n©ng cao hiÖu qu¶ s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh nghiÖp. Nã cho thÊy vÞ trÝ chøc n¨ng ho¹t ®éng cña chi phÝ trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt kinh doanh nh»m cung cÊp th«ng tin cã hÖ thèng vµ chÝnh x¸c cho viÖc lËp b¸o c¸o tµi chÝnh.