MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Internet ra đời tạo ra cơ hội cho con người tiếp cận thông tin nhanh và rộng khắp. Nhờ có đường truyền internet, chúng ta có thể đọc báo mạng điện tử, xem truyền hình và nghe phát thanh trực tuyến, tiếp cận tin tức qua mạng xã hội. Khi mạng xã hội hình thành, phát triển, công chúng có một kênh tiếp cận và tương tác thông tin nhanh, hiệu quả hơn các phương tiện truyền thông đại chúng khác.
Nhiều nghiên cứu chỉ ra, nhóm người trong độ tuổi thanh niên dần hình thành thói quen đọc báo trên mạng xã hội. Các cơ quan báo chí cũng đã sử dụng mạng xã hội như một kênh kết nối với công chúng. Vậy mạng xã hội tác động đến cách thức tiếp cận thông tin của công chúng trẻ như thế nào? Tin tức báo chí chia sẻ trên mạng xã hội có thay thế cách thức truyền thông thông qua báo in phát thanh, truyền hình, báo điện tử? Các cơ quan báo chí cần có chiến lược gì để thu hút công chúng trong bối cảnh truyền thông xã hội phát triển như hiện nay? Đó chính là lý do tác giả chọn đề tài: “Vấn đề tiếp cận thông tin báo chí qua mạng xã hội của giới trẻ Hải Phòng”. Tuy hình thành, phát triển khoảng 20 năm, nhưng mạng xã hội đã trở thành kênh thông truyền thông có tốc độ phát triển nhanh nhất.
Đài phát thanh mất 38 năm, ti vi mất 20 năm, internet mất 7 năm để trở nên phổ biến. Còn Facebook chỉ mất có 2 năm [19]. Tại Việt Nam, mạng xã hội chưa được Luật Báo chí công nhận song quan điểm chung của Chính phủ là tạo điều kiện cho báo chí, mạng xã hội phát triển gắn với quản lý cương quyết. Ngày 17/11/2017, tại phần giải trình trong phiên chất vấn của Quốc hội về vấn đề thông tin và truyền thông, Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam thông tin: “Hiện trên thế giới có 7,5 tỷ người thì 52% dùng internet và 42% số đó dùng mạng xã hội.
Ở Việt Nam, con số lần lượt là gần 70% và 60%. Với số lượng người dùng lớn nhưng thị 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trường internet ở Việt Nam lại gần như "của các công ty nước ngoài", với tỷ lệ từ trên 80% sử dụng dịch vụ của Google, Facebook, Yahoo. Thị trường quảng cáo trực tuyến năm qua là 350 triệu USD, Facebook và Youtube chiếm 80%”. [51] Những con số Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam nêu đã nói lên bức tranh chung của sự phát triển mạng xã hội.
Có nhiều mạng xã hội khác nhau nhưng hiện tại, Facebook có số lượng người sử dụng lớn nhất trên thế giới. Mark Zuckerberg, CEO Facebook, cho biết mạng xã hội lớn nhất thế giới đã thu hút 1,9 tỷ thành viên, trong đó có tới 1,2 tỷ người dùng tích cực mỗi ngày.[43] Một thống kê khác cũng báo cáo về số lượng người sử dụng Facebook tại Việt Nam. Theo đó, nước ta có 45 triệu người dùng Facebook hoạt động hàng tháng, đồng nghĩa với việc gần 1/2 dân số tại Việt Nam (92 triệu người) sở hữu tài khoản Facebook. Trong số đó, 21 triệu người dùng Facebook tại Việt Nam truy cập hàng ngày vào mạng xã hội này thông qua thiết bị di động.
Việt Nam là quốc gia có lượng người dùng lớn thứ 3 tại khu vực Đông Nam Á, sau Indonesia (82 triệu người) và Thái Lan (37 triệu người). ¾ người sử dụng Facebook tại Việt Nam trong độ tuổi từ 18- 34. Người ta dùng Facebook để làm gì? Họ cập nhật trạng thái, thích, bình luận các bài viết người quen chia sẻ, tiếp cận thông tin đa chiều từ nhiều người. Sử dụng Facebook để tiếp cận thông tin trên báo chí cũng đã trở thành thói quen của không ít người dùng Facebook.
Theo nhà báo Hồ Quang Lợi Hội nghị báo chí Public ASEAN (Philippines) đưa ra báo cáo đáng lưu tâm: tỷ lệ truy cập các trang web thông qua đường dẫn từ mạng xã hội lên đến 43%, tức là gần phân nửa người đọc tiếp cận thông tin báo chí qua mạng xã hội, vượt lượng truy cập trực tiếp vào các trang web đến 38%. [50] Đó cũng là lý do, hiện nay, các cơ quan báo chí muốn tăng lượt xem, lượt nghe đều phải đẩy nội dung lên trang mạng xã hội. Đây là một cách tiếp thị, 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quảng bá sản phẩm báo chí, tăng độ lan tỏa đến người xem, người nghe nhiều hơn (1 43% Hồ Quang Lợi). Một thông tin về cháy nhà, đụng xe nếu chỉ đăng tải ở trang web của một tờ báo, nó không thể lan truyền nhanh nếu không được dẫn link trên mạng xã hội và được cập nhật trên newsfeed.
Nó phải được phân phối theo kiểu đó đến từng người trong xã hội. [50] Các cơ quan báo càng ngày càng tận dụng tối ưu lợi thế của mạng xã hội nói chung, Facebook nói riêng. Tất cả các cơ quan báo chí từ lớn đến nhỏ đều lập Fanpage trên Facebook như Báo Nhân dân, Thông tấn xã Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam, báo Tuổi trẻ, báo Thanh niên, báo điện tử www. Khác hẳn với phong cách đưa tin truyền thống, Fanpage của các cơ quan báo chí đều có ngôn ngữ, hình ảnh gần gũi, đời thường giống cách thức con người hay chia sẻ trên mạng xã hội.
Phương tiện truyền thông thay đổi sẽ tạo ra cách thức, tiếp cận, trao đổi thông tin thay đổi. Tiếp cận với báo in, phát thanh, truyền hình, công chúng thụ động đón nhận. Với báo điện tử, công chúng tương tác nhiều hơn thông qua phần phản hồi, bình luận. Tuy nhiên việc tương tác này cũng không thể nhanh, ngay lập tức như khi tiếp cận thông tin trên mạng xã hội.
Như vậy, ngoài yếu tố quan trọng sử dụng phương tiện truyền thông hiệu quả, việc nắm bắt tâm lý tiếp nhận thông tin sẽ phác họa chân dung công chúng rõ nét hơn, giúp quá trình truyền thông đạt hiệu quả tốt hơn. Công chúng có thói quen tiếp cận thông tin như thế nào? Điều này sẽ tùy thuộc vào từng nhóm đối tượng. “Nhóm hộ nghèo có ít nhu cầu về thông tin hơn so với nhóm hộ không nghèo ở tất cả các loại hình thông tin, trừ thông tin về giáo dục và việc làm. Về mặt giới tính, dường như không thấy có sự khác biệt lớn giữa nhóm nam và phụ nữ nhưng cũng chỉ ra rằng nam giới có xu hướng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan tâm đến các thông tin chung, vĩ mô trong khi phụ nữ quan tâm đến các vấn đề thực tiễn như giáo dục, lao động, việc làm”.
[31] Với giới trẻ họ thích tiếp cận các thông tin “về tình bạn, sự kiên nhẫn, sự thấu hiểu, được lắng nghe, sự an toàn”. [60] Đây là những nội dung luận văn tập trung nghiên cứu, phân tích, làm rõ. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2. Nghiên cứu của thế giới về tiếp cận thông tin báo chí qua mạng xã hội Nhiều tổ chức, Trường Đại học trên thế giới đã nghiên cứu về mối liên hệ giữa Facebook và báo chí, tốc độ chia sẻ thông tin trên báo chí qua Facebook, tác động của mạng xã hội đến nguồn thu của cơ quan báo chí.
Công bố mới nhất của Pew Research về tiếp cận thông tin qua mạng xã hội là “News Use Across Social Media Platforms 2017”. Theo nghiên cứu này, 2/3 giới trẻ Mỹ tiếp cận thông tin báo chí qua mạng xã hội với tần suất từ 2- 10 lần/ ngày. Riêng với Facebook, 45% giới trẻ Mỹ dùng mạng xã hội này để tiếp cận thông tin. [59] “The Facebook News Experience” (Kinh nghiệm mới về Facebook): Nghiên cứu này chỉ ra độ tuổi tiếp cận Facebook nhiều nhất ở Mỹ là thanh thiếu niên.
64% click vào các đường link được chia sẻ trên Facebook. 32% thảo luận về những vấn đề bài báo đưa ra. “Digital News Report 2017” (Báo cáo tin tức số năm 2017) [58] một trong những nội dung của nghiên cứu này là cách tiếp cận tin tức qua mạng xã hội của người tiêu dùng thuộc 36 nước khác nhau trên thế giới. Một trong những nội dung quan trọng của nghiên cứu này là cách thức tiếp cận tin tức của công chúng trên phương tiện truyền thông với các nền tảng khác như truyền thông xã hội, tìm kiếm trực tuyến.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “I saw the news on Facebook” (Tôi đọc thông tin trên Facebook) của Antonis Kalogeropoulos and Nic Newman nghiên cứu về sự quan tâm của công chúng đối với thương hiệu của các cơ quan báo chí và chỉ ra, những người trẻ tuổi dễ nhớ thương hiệu của tờ báo, chương trình họ tiếp cận qua mạng xã hội tốt hơn so với người có tuổi. Khoảng một nửa số người được khảo sát cho biết, họ có thể nhớ được tên chương trình hoặc sản phẩm truyền thông sau khi tìm kiếm và tiếp cận tình cờ qua mạng xã hội. “Cuốn sống sao trong thời đại số”[26] Eric Schmidt và Jared Cohen, nhà sáng lập Google đã chỉ ra rất nhiều cơ hội, thách thức do cuộc cách mạng số tác động tới. Trong chương 2 “Nhân quyền, quyền công dân và việc đưa tin trong tương lai”, hai tác giả đã khẳng định, trong thập niên tới, dân số của thế giới ảo sẽ vượt qua dân số trên trái đất.
Gần như tất cả mọi người đều có nhiều hơn một tài khoản trên mạng xã hội. Trong bối cảnh mỗi người đều nôn nóng tìm đến những cái mới, muốn biết điều mới nhanh chóng nhất thì sự trung thành của công chúng chỉ dành cho các hãng truyền thông chính thống dựa vào các bài phân tích và quan điểm mà các hãng thông tin này cung cấp và quan trọng nhất là lòng tin của họ đối với những cơ quan truyền thông này. Hai tác giả cũng đã chỉ ra giải pháp để các cơ quan báo chí có thể tồn tại khi mạng xã hội phổ biến và được đón nhận như một điều tất nhiên. Dù khảo sát ở quy mô, các vùng lãnh thổ khác nhau nhưng kết quả của những nghiên cứu trên đều khẳng định, Facebook là kênh tiếp cận tin tức phổ biến trên thế giới.
Giới trẻ thích đọc báo qua mạng xã hội hơn là việc truy cập vào trang chủ của một cơ quan báo chí. Nghiên cứu về báo chí và sử dụng mạng xã hội tại Việt nam Đã có một số tác giả, nhóm tác giả nghiên cứu về mạng xã hội- báo chí và công chúng. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.