đặt vấn đề về đạo đức, mà bất cứ một nghề nào khác, chuyện đạo đức nghề nghiệp cũng phải đƣợc đặt ra, thậm chí phải đƣợc đặt lên hàng đầu rồi mới nói đến chuyên môn nghiệp vụ của ngƣời hàng nghề đó. Vì rằng không có đạo đức khi hành nghề thì khoảng cách giữa việc hành nghề chính đáng với việc lợi dụng “nghề” để trục lợi hoặc làm 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những việc bất chính chỉ là tơ tóc. Với nghề báo, do đặc thù của công việc, câu chuyện về đạo đức lại càng đƣợc chú trọng và đặt lên hàng đầu. Đạo đức của nhà báo không chỉ là sự dũng cảm, dám xông vào những nơi nguy hiểm nhất để phanh phui những mặt trái của đời sống mà còn góp phần trong việc “định hƣớng” dƣ luận, ngòi bút của nhà báo phải là mũi tên dẫn đƣờng để mọi ngƣời cùng hƣớng thiện.
Một nhà báo đƣợc gọi là “có đạo đức” phải là ngƣời đồng hành cùng nhân dân mình, cùng dân tộc và đất nƣớc mình, biết chia sẻ những vui, buồn, sƣớng, khổ với đồng bào mình trong cuộc trƣờng chinh thoát khỏi đói nghèo, lạc hậu để đến đích ấm no, hạnh phúc. Đạo đức nhà báo không chỉ là việc đi đến tận cùng của nỗi oan khiên để tìm ra lẽ phải, lẽ công bằng cho ngƣời bị oan khuất mà cái chính là, bằng ngòi bút của mình, bằng sự trung thực và trách nhiệm của mình, nhà báo phải làm công việc của một bác sĩ phẫu thuật, cắt bỏ vĩnh viễn những khối u có thể trở thành “tiền lệ xấu”, có thể lây nhiễm thói hƣ cho cả cộng đồng. “Một thông tin bị hiểu sai lệch hoặc bị nhà báo làm cho méo mó đi thì hệ quả của nó không chỉ ảnh hưởng đến lợi ích của một cá nhân mà còn gây hệ lụy cho cả cộng đồng. Ngược lại, một thông tin kịp thời, chính xác và trung thực của nhà báo, với sự lan tỏa của nó sẽ có tác dụng tích cực đến cá nhân, tập thể và đời sống toàn xã hội.
Vì vậy, vấn đề đạo đức của nhà báo là câu chuyện luôn được đề cao và coi trọng nhất là trong thời đại bùng nổ thông tin.15] Đạo đức nghề báo chính là những nguyên tắc, những chuẩn mực đƣợc hình thành trong các mối quan hệ ứng xử nghề nghiệp của nhà báo, đƣợc thể chế hóa, đƣợc nhà báo và dƣ luận xã hội thừa nhận, trở thành những chuẩn mực điều chỉnh hành vi của nhà báo trong hoạt động thực tiễn nghề nghiệp.Trách nhiệm chính trị, trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm đạo đức trong 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoạt động nghề nghiệp của nhà báo là 3 mặt của một vấn đề, hòa quyện, liên kết chặt chẽ, là điều kiện, là tiền đề của nhau, cùng hƣớng tới một mục tiêu duy nhất là hoàn thành tốt trách nhiệm của nhà báo với sự phát triển của xã hội, của đất nƣớc. Đạo đức nghề báo cũng là một nội dung quan trọng của tƣ tƣởng Hồ Chí Minh, mang giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc, góp phần to lớn vào việc định hƣớng và đào tạo cho các thế hệ nhà báo Việt nam đủ đức và tài, trở thành lực lƣợng xung kích trên mặt trận tƣ tƣởng, văn hóa của Đảng.Ngƣời là tấm gƣơng sáng ngời về đạo đức của ngƣời làm báo. Đạo đức cách mạng nói chung, đạo đức nghề báo nói riêng theo Hồ Chí Minh đƣợc hiểu là phẩm chất tốt đẹp nhất, là gốc của mọi vấn đề trong cuộc sống, là phƣơng tiện điều chỉnh các mối quan hệ xã hội của ngƣời làm báo, mà phạm trù pháp luật không điều chỉnh đƣợc. Bởi, “Cũng như sông thì có nguồn mới có nước, không có nguồn thì sông cạn.
Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì dù tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân”(1). Đạo đức báo chí không chỉ nằm trong phạm vi điều chỉnh thuộc các quy định của luật báo chí hiện hành, mà còn là tâm thức và phƣơng châm hành nghề của tất cả những ngƣời làm báo cách mạng. Thực hiện đúng quy định đạo đức nghề nghiệp, ngƣời làm báo sẽ tránh đƣợc những tác động tiêu cực trong cơ chế thị trƣờng, giữ vững lòng tin của nhân dân, của xã hội đối với lực lƣợng báo chí cách mạng nói chung và đối với mỗi ngƣời làm báo nói riêng.3 Vai trò của đạo đức nhà báo Bản lĩnh chính trị của ngƣời làm báo đƣợc thể hiện ngay trong tác phẩm báo chí.
Qua tác phẩm báo chí, nhà báo bày tỏ quan điểm, thái độ với các sự kiện xảy ra; đấu tranh với các quan điểm sai trái và các tƣ tƣởng thù 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com địch; lên án phê phán, các hiện tƣợng tiêu cực, các thói hƣ tật xấu; bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhân dân. Bản lĩnh chính trị của nhà báo còn đƣợc thể hiện ở trình độ nhận thức chính trị-xã hội, qua học tập, rèn luyện thực tiễn của nhà báo, đó là cái tâm, là phẩm chất chính trị của ngƣời làm báo. Cùng với bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp là yêu cầu hết sức quan trọng với ngƣời làm báo. Đạo đức báo chí là đạo đức nghề nghiệp mang tính đặc thù do đặc trƣng của nghề nghiệp báo chí quy định.
Đạo đức nghề nghiệp báo chí đƣợc thể hiện trong mối quan hệ giữa những ngƣời làm báo với nhau; giữa ngƣời làm báo với các tổ chức, cá nhân liên quan đến nghề báo và đƣợc biểu hiện qua hoạt động của nhà báo, đó là lƣơng tâm của nhà báo. Bên cạnh đó, lao động sáng tạo của ngƣời làm báo là sự tái tạo lại hiện thực khách quan một cách đúng đắn, chân thực nhƣng không phản ánh một cách thô thiển, máy móc. Trƣớc một sự kiện xảy ra nhà báo phải biết chắt lọc thông tin, tìm ra cái bản chất nhất, mang tính định hƣớng dƣ luận, làm cho công chúng hiểu rõ vấn đề. Sự sáng tạo không phải là sự thêm thắt, hƣ cấu, thêu dệt trong tác phẩm của mình về sự kiện xảy ra nhằm mục đích cá nhân.
Nếu nhƣ vậy nhà báo đã tự đánh mất mình và vi phạm Luật Báo chí. Đạo đức nhà báo không chỉ có ảnh hƣởng trực tiếp đến chất lƣợng tác phẩm của nhà báo đó, mà còn tác động đến toàn xã hội nói chung và đội ngũ báo chí nói riêng. Trong hơn mƣời năm qua, vấn để xuống cấp của đạo đức báo chí trong cơ chế thị trƣờng đã là chủ đề của nhiều cuộc hội thảo do Hội nhà báo Việt Nam phối hợp với các cơ quan chức năng tổ chức. Nhƣng dƣờng nhƣ số lƣợng những vụ việc, những biểu hiện tiêu cực về đạo đức báo chí vẫn không thuyên giảm mà đang có xu hƣớng tăng lên.
24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trƣớc tiên hãy cùng trả lời câu hỏi: Vì sao với nghề báo, đạo đức nghề nghiệp đƣợc đặc biệt coi trọng, đƣợc so sánh với nghề y, nghề luật, an ninh, tòa án? Có ý kiến cho rằng vì đó là 5 nghề này có vị trí quan trọng đặc biệt và mối quan hệ rộng rãi với nhiều ngƣời trong xã hội. Thế nhƣng nghề thực phẩm, nghề nông hay rất nhiều nghề khác đều có mối quan hệ rất rộng với ngƣời dân; thậm chí còn có tính toàn dân. Nhƣ vậy thì nghề giáo, nghề báo, nghề y, nghề luật, an ninh, tòa án có gì khác biệt với phần lớn những nghề còn lại? Có một sự khác biệt rất lớn về mối tƣơng quan của ngƣời làm nghề và đối tƣợng phục vụ giữa 5 nghề này với những nghề còn lại. Nếu đặt lên bàn cân một bên là ngƣời làm nghề và một bên là đối tƣợng phục vụ, thì với 5 nghề vừa nêu, đối tƣợng phục vụ nhẹ cân hơn h n về vị thế.
Dƣờng nhƣ ngƣời làm nghề có quyền nhiều hơn đối tƣợng của mình. Ở thế yếu hơn, những ngƣời đƣợc phục vụ khó có khả năng tự bảo vệ mình, họ phải trông chờ vào đạo đức nghề nghiệp, vào lƣơng tâm của các nhà báo, cũng nhƣ các thẩm phán, bác sĩ, điều tra viên. Những ngƣời đƣợc phục vụ mong muốn những ngƣời làm nghề thận trọng và cân nhắc kỹ càng trƣớc mỗi một nhát dao mổ, một kết luận điều tra, một bản án, một bài báo. Các nƣớc phát triển trên Thế giới đều có những quy định rất khắt khe về “đạo đức nhà báo”, thậm chí, ở một số tờ báo lớn còn có những quy định riêng về đạo đức nghề nghiệp cho mỗi chức danh trong tòa soạn của mình.
Ở Nga, “Quy định về đạo đức nhà báo” đƣợc Hội đồng Nhà báo Nga thông qua ngày 23/06/1994, tại Moscow với những hạng mục chi tiết về những quy tắc mà nhà báo phải tuân thủ trong quá trình tác nghiệp nhƣ: “Nhà báo phải tuân thủ chặt chẽ việc tách bạch các sự kiện, thông tin với những ý kiến, phóng tác, và giả định có trong thông tin. Nhưng nhà báo cũng không nhất thiết phải giữ tính trung lập công việc. 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khi tác nghiệp, lấy thông tin nhà báo nhất thiết không áp dụng phương thức phạm luật, thiếu chân chính. Nhà báo phải hiểu và tôn trọng quyền cơ bản và quyền pháp lý của con người được phép không đưa tin và không trả lời câu hỏi, trong trường hợp những thông tin đó quy định rõ trong pháp luật.
Nhà báo phải coi các hành động sau đây là tội phạm báo chí nghiêm trọng, bao gồm bóp méo sự thật có ác ý, vu cáo, lấy tiền để đưa tin sai sự thật, hoặc giấu giếm thông tin đúng sự thật trong bất kỳ tình huống nào. Nói chung, nhà báo không nên nhận trực tiếp hoặc gián tiếp bất kỳ khoản tiền thưởng, thù lao từ đối tượng thứ ba để phát hành tài liệu hoặc phổ biến ý kiến của bên thứ ba. Khi bị buộc tội đưa tin sai hoặc bóp méo sự thật, nhà báo phải cải chính, trong trường hợp cần thiết phải xin lỗi trên phương tiện thông tin báo chí hoặc phát thanh truyền hình mà anh ta đã đưa tin sai.”; “Nhà báo không nên sử dụng thông tin bí mật phục vụ lợi ích riêng hoặc lợi ích của gia đình. Nhà báo phải tôn trọng và bảo vệ quyền lợi báo chí cho đồng nghiệp và tuân thủ điều luật về cạnh tranh công bằng.
Nhà báo nên tránh các tình huống gây tổn hại cho lợi ích cá nhân và lợi ích nghề nghiệp của đồng nghiệp, thông qua thỏa thuận hợp tác với những điều kiện thiếu thiện ý về vật chất, địa vị xã hội, và đạo đức.