PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Hiện nay, cùng với sự phát triển như vũ bão của công nghệ kỹ thuật số, Internet đã và đang tác động sâu sắc, đa dạng, phong phú đến phương thức làm báo hiện đại. Đặc biệt, với sự ra đời của các thiết bị di động, cùng với các mạng truyền thông xã hội nở rộ thì những màn hình tương tác trở thành phương tiện truyền thông thông minh để mỗi giây, cư dân mạng có thể tải và chia sẻ hàng tỉ thông tin. Dù thừa nhận hay không, truyền thông xã hội vẫn là một thực thể truyền thông đã và đang ảnh hưởng trực tiếp tới đời sống truyền thông hiện đại, tâm lý tiếp nhận thông tin của công chúng, tác động không nhỏ đến ngành báo chí truyền thông thế giới đương đại.
Trong bài báo Mạng xã hội làm tăng tính đối thoại của báo chí đăng trên Tuổi Trẻ, ông Lưu Vũ Hải, cục trưởng Cục Phát thanh truyền hình - thông tin điện tử, tại hội thảo Mạng xã hội và báo chí do Bộ Thông tin - truyền thông phối hợp với Đại sứ quán Thụy Điển tổ chức tại Huế cho rằng: “Mạng xã hội đã buộc các cơ quan báo chí phải thay đổi cách suy nghĩ từ làm báo một chiều sang đối thoại hai chiều với độc giả”. Theo ông Hải, các nhà báo không còn độc quyền cung cấp và phân phối thông tin nữa mà mạng xã hội hiện đã trở thành môi trường cung cấp, truyền bá và tương tác thông tin rất nhanh. Từ thông tin trên mạng xã hội, nhiều nhà báo đã phát hiện những vấn đề nóng đang được dư luận chú ý để khai thác thành đề tài báo chí đáp ứng “trúng” nhu cầu của độc giả. Ông Hải cũng cho biết thêm, tính đến tháng 9/2011, Việt Nam có 130 mạng xã hội được cấp giấy xác nhận cung cấp dịch vụ, chẳng hạn như Go.vn, Yume, Tamtay.
và đang có sự cạnh tranh giữa các mạng xã hội trong nước và các mạng xã hội nước ngoài. Đặc biệt, tác giả Lưu Huyền của VOV nhấn mạnh trong bài viết Mạng xã hội đang thách thức báo chí của mình rằng: “Việt Nam hiện có gần 35 triệu người sử dụng Internet, trong đó có khoảng 30 triệu người sử dụng các trang mạng xã hội, phổ biến nhất là Facebook. Sự phát triển mạnh mẽ, sức hấp dẫn, cập nhật, „xuất bản‟ thông tin dễ dàng, tốc độ lan truyền nhanh chóng, liên tục theo từng giây là những ưu thế mà mạng xã hội đem đến trong kỷ nguyên công nghệ số. Không thể phủ nhận, mạng xã hội ngày càng „phủ sóng‟ rộng khắp trên toàn thế giới, trở thành nguồn 9 thông tin vô cùng phong phú cho báo chí khai thác”1.
Như vậy, có thể thấy rằng mạng xã hội, tiêu biểu là Facebook có một sự tương tác mạnh mẽ với báo chí đồng thời đã và đang tạo ra những yêu cầu buộc người làm báo phải thay đổi để phù hợp hơn với thời đại và nhu cầu tiếp cận thông tin một cách nhanh chóng, thuận tiện hơn với độc giả. Vấn đề mối quan hệ giữa báo chí nói chung và báo trực tuyến nói riêng với mạng xã hội, tiêu biểu là Facebook cũng là một đề tài được bàn luận sôi nổi trên các diễn đàn, trên mặt báo cũng như tại các hội thảo như: Hội thảo Mạng xã hội và báo chí do Bộ Thông tin - truyền thông phối hợp với Đại sứ quán Thụy Điển tổ chức tại Huế ngày 28/10/2011; hội thảo Tương tác giữa báo chí và mạng xã hội do Hội Nhà báo Việt Nam phối hợp với Viện KAS (Đức) tại Việt Nam ngày 13/5/2015; Hội thảo chuyên đề Tương tác giữa báo chí và mạng xã hội tại Liên hoan Phát thanh Truyền hình lần thứ 17 năm 2015… Cũng như hàng loạt các bài báo đăng trên các kênh thông tin chính thống như: Mạng xã hội lên ngôi, cách thức làm báo sẽ thay đổi? đăng trên báo Công Luận; Mạng xã hội đã làm thay đổi cách thức làm báo hiện đại đăng trên Báo Gia Lai; Smartphone làm thay đổi cách theo dõi tin tức của giới trẻ… Chính vì lẽ đó, quan niệm, cách thức làm báo cũng đã dần được thay đổi và không bó hẹp theo những quy chuẩn nhất định. Tuy nhiên, dù có những tác động tích cực để thay đổi cách thức làm báo trực tuyến cho phù hợp hơn với xu thế hiện đại, Facebook cũng tiềm ẩn không ít rủi ro và hạn chế đối với công tác làm báo trực tuyến. Bà Annelie Ewers, giám đốc Viện Đào tạo nâng cao báo chí Thụy Điển, cho rằng sự phát triển nhanh của công nghệ chỉ là phương tiện cho mạng xã hội, còn báo chí phải có trách nhiệm cung cấp nội dung đáng tin cậy cho mạng xã hội.
Bởi thông tin trên mạng nhanh nhưng không bảo đảm chính xác và nhiều chiều. Nhà báo sử dụng thông tin trên mạng phải kiểm chứng nguồn tin, bảo vệ sự thật và lôi cuốn công dân vào quá trình làm tin, thậm chí làm điều tra. Đề tài Khảo sát việc sử dụng mạng xã hội trong công tác làm báo trực tuyến (trường hợp Facebook) này được thực hiện nhằm khảo sát việc sử dụng mạng xã hội- Facebook trong công tác làm báo trực tuyến. Từ đó giúp cho những người làm báo 1 http://vov.vn/xa-hoi/mang-xa-hoi-dang-thach-thuc-bao-chi-421211.vov 10 nhận biết được xu thế phát triển hiện nay của báo chí để từ đó, có những cách định hướng và phương pháp làm báo thích hợp.
Việc sử dụng mạng xã hội trong công tác làm báo trực tuyến là một nhu cầu tất yếu và được bàn luận nhiều trên các diễn đàn. Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn ít các đề tài nghiên cứu khoa học chính thống nghiên cứu về vấn đề này. Đặc biệt là việc nghiên cứu vào từng trường hợp cụ thể như Facebook. Tuy đã có những thay đổi trong cách nhìn nhận và cách thức làm báo từ sự kết hợp với khoa học công nghệ và thông tin, sự hỗ trợ của các trang thiết bị và phương tiện hiện đại như máy tính, điện thoại thông minh… kết nối Internet.
Không ít người làm báo đã tìm đến và sử dụng Facebook như là một công cụ giúp trang bị và học hỏi thêm những kiến thức và là một kênh, một phương tiện hữu hiệu trong công tác làm báo. Tuy nhiên, không phải người làm báo nào cũng có cách nhìn nhận và tiếp thu một cách có chọn lọc để phát huy vai trò của Facebook trong công tác làm báo trực tuyến. Một số nhà báo đã sử dụng thông tin trên Facebook một cách thiếu định hướng, thiếu kiểm chứng. Chính vì vậy, đề tài nghiên cứu Khảo sát việc sử dụng mạng xã hội trong công tác làm báo trực tuyến (trường hợp Facebook) mà tôi thực hiện nhằm tìm hiểu được mức độ sử dụng và tính hiệu quả, tác động sử dụng mạng xã hội này trong công tác làm báo trực tuyến.
Qua đó kết quả thu được sẽ góp một phần thấy được mối quan hệ chặt chẽ giữa báo trực tuyến và Facebook. Từ đó, có thể giúp người làm báo có những thay đổi để phù hợp hơn với công tác làm báo thời công nghệ. Để đảm bảo chuẩn bị những hành trang tốt nhất bước vào công cuộc làm báo thời hiện đại. Mục tiêu của đề tài Mục tiêu của đề tài nghiên cứu khoa học này là làm rõ vai trò, thực trạng của việc sử dụng Facebook trong công tác làm báo trực tuyến, từ đó đưa ra những phương hướng, giải pháp để sử dụng có hiệu quả hơn mạng xã hội này trong công tác làm báo.
Để đạt được mục đích trên, đề tài nghiên cứu khoa học này cần nêu bật được những nội dung chính sau: Thứ nhất: nội dung đề tài cần đảm bảo được lịch sử hình thành, phát triển, đặc trưng của báo trực tuyến và mạng xã hội nói chung và Facebook nói riêng. 11 Thứ hai: trên cơ sở về sự phát triển mạnh mẽ của facebook, báo trực tuyến đã sử dụng mạng xã hội này như thế nào trong công tác làm báo (thực trạng). Nội dung này cần đánh bật được mối liên hệ, sự tương tác giữa và những ảnh hưởng của Facebook với báo trực tuyến. Thứ ba: từ sự tương tác và mối liên hệ giữa Facebook và báo chí cần đưa ra những những yêu cầu, phương hướng và những đề xuất để sử dụng Facebook nói riêng và mạng xã hội một cách hiệu quả trong công tác làm báo trực tuyến.
Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu: Việc sử dụng Facebook trong công tác làm báo trực tuyến. Khách thể: Phóng viên sử dụng Facebook trong công tác làm báo trực tuyến. Phạm vi nghiên cứu: Phóng viên Báo trực tuyến VnExpress sử dụng Facebook trong công tác làm báo. Trong đề tài nghiên cứu này, tôi chọn trang báo trực tuyến VnExpress để nghiên cứu, khảo sát về thực trạng việc sử dụng Facebook trong công tác làm báo.
Hiện nay, VnExprees là trang báo trực tuyến lớn, có uy tín. Theo Alexa, VnExpress là trang website có lượng truy cập nhiều, xếp thứ 6 cả nước. Fanpage VnExpress có tổng số lượt like lên đến con số hơn 2 triệu. Hơn nữa, VnExpress là trang báo trực tuyến có nhiều sự thay đổi kịp thời với kỷ nguyên công nghệ số và phù hợp với nhu cầu của độc giả.
Điển hình, VnExpress là một trong hai trang báo trực tuyến đầu tiên triển khai Instant Articles trên Facebook và nhiều lần thay đổi giao diện trang báo để cập nhật xu hướng cũng như góp phần giúp độc giả trải nghiệm một cách tuyệt vời nhất. Phƣơng pháp nghiên cứu Để thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học này tác giả sẽ sử dụng phương pháp tổng hợp và hệ thống hóa thông tin để có thể có cái nhìn vừa bao quát, vừa hiểu sâu sắc và đầy đủ về đối tượng nghiên cứu. Bên cạnh đó những phương pháp như lịch sử, phân tích cũng cần được áp dụng để có thể làm rõ vấn đề. Ngoài ra, tác giả sẽ sử dụng phương pháp điều tra và phân tích để hiểu được đặc điểm, thực trạng, xu hướng phát triển của vấn đề đồng thời đưa ra những dự đoán, đề xuất để sử dụng mạng xã hội một cách hiệu quả trong công tác làm báo và trình bày chúng một cách logic, mạch lạc.
12 Thao tác đọc tài liệu: tìm đọc những tài liệu sách báo, tạp chí liên quan tới đề tài, tìm hiểu các thông tin trên Internet làm cơ sở lí thuyết cho đề tài. Phương pháp điều tra bảng hỏi: thiết kế bảng hỏi logic phù hợp với đối tượng nghiên cứu và làm rõ đề tài. Nhằm thực hiện được đề tài nghiên cứu tôi đã tiến hành xây dựng bảng hỏi đây là phương pháp chủ yếu sử dụng nghiên cứu đề tài. Kết quả đưa ra những số liệu thống kê định lượng.
