Chương I NHUNG VAN DE LY LUAN VE TIEM NANG VAN HOA VA KHAI QUAT VE HUYEN MOC CHAU, TINH SON LA 1. Những vấn đề lý luận về tiềm năng văn hoá 1. Quan niệm về tiểm năng văn hoá Để hiểu về khái niệm “tiềm năng văn hoá”, trước hết cần thống nhất khái niệm “văn hoá”. Luận văn dựa vào quan niệm của chủ nghĩa Mác, Chủ tịch Hồ Chí Minh và Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá của Liên Hợp Quốc đề xác định khái niệm “văn hoá” sử dụng trong nghiên cứu để ài luận văn.
Khải niệm vẫn hoá Dưới góc nhìn bản thể luận của C.Mác:“Căn cứ vào mức độ tự nhiên được. con người biến thành bản chất người, tức là mức độ tự nhiên được con người khai thi tạo thì có thể xét được trình độ văn hoá chung của con ngườ , 1.127] Quan niệm triết học này đã chỉ ra nguồn gốc của văn hoá là hoạt động thực tiễn của con người và bản chất của văn hoá là năng lực sáng tạo của con ngư Theo Hé Chi Minh, inh tn cing như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ sáng tạo và phát minh đó tức là văn hoa. Bên cạnh việc chỉ ra nguồn gốc bản chất của văn hoá giống như C Mác, định nghĩa của Hồ Chí Minh còn chỉ rõ chức năng xã hội của van hoa: “vi mục đích sinh tồn” và đáp ứng “nhu cầu của cuộc sống” con người.
Những quan niệm của C.Mác và Hồ Chí Minh là cơ sở tìm đến một định nghĩa có tính khái quát của UNESCO về văn hoá: “Văn hoá là tổng thể sống động, c hoạt độn, lg tạo (của cá nhân và cộng đồng) trong quá khứ và hiện tại. Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên hệ thống các giá trị các truyền thống và thị hiểu - những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc 43, tral] 16 Định nghĩa này chỉ ra được nguồn gốc, bản chất của văn hoá, đề cập được các đặc trưng của văn hoá: tính nhân sinh, tính lịch sử, tính giá trị và tính đân tộc. Trong đó, tính giá trị của văn hoá là cơ sở tạo nên “nguồn lực văn hoá” của sự phát triển kinh tế - xã hội ở mỗi cộng đồng, bao gồm tat cả các giá trị vật chất, tinh than, tác động trực tiếp hoặc gián tiếp và là sức mạnh vô hình, hữu hình cổ vũ sự phát triên. 'Văn hoá là phạm trù đa diện, có biểu hiện bề ngoài và chiều sâu bên trong, vừa là hiện tượng vừa là bản chất, vừa là giá trị vừa là sức mạnh của con người.
Cần phải hiểu nội hàm của khái niệm văn hoá như một chinh thể với ba chiều cạnh. cơ bản: + Vin hod 1a trình độ phát triển con người, phát triển xã hội - tiếp cận từ góc độ lịch sử; «_ Văn hoá là toàn bộ giá trị vật thể, giá trị phi vật thể do con người sáng tạo. ra - tiếp cận từ góc độ giá trị; « Văn hoá là những năng lực, phẩm chất người - tiếp cận từ góc độ nhân cách. Trong luận văn này, học viên sử dụng nội hàm khái niệm văn hoá tiếp cận từ góc độ gid tri; bao gồm giá trị văn hoá vật thé và giá trị văn hoá phi vật thể làm cơ sở hình thành khái niệm "tiềm năng văn hoá” trong phát triển du lịch.
Khái niệm tiềm năng và năng văn hod Từ điễn tiếng Việt của Trung tâm từ điển học giải thích rằng: “Tiềm năng là khả năng, năng lực m tàng. Ví dụ: tiềm năng du lịch” [37, tr. “Theo Từ điển mở Wiktionary: *Tiềm năng là khả năng, năng lực tiềm tàng, là những thế mạnh chưa được khai thác, chưa được biết đến” [36] Bên cạnh đó, “tiềm năng” không chỉ được hiểu là khả năng, năng lực tiềm tàng chưa được biết đến, chưa được khai thác (trong tự nhiên) mà còn là những giá trị đã được biết đến, đã được khai thác (các giá trị gắn với con người: văn hoá, lịch 17 sử). Đồng thờ những gì được xem là tiềm năng có nghĩa là khi chúng còn giá trị để tận dụng nhằm đạt được mục đích nhất định.
Như vậy, hiểu một cách cơ bản thì tiềm năng là những khả năng, năng lực tiềm tàng, những thế mạnh của một đối tượng cụ thể (con người hoặc tự nhiên). chưa được biết đến, chưa được khai thác; hoặc đã được biết đến, đã được khai thác, nhưng chưa đạt đến hiệu quả một cách triệt để, tương xứng với khả năng, năng lực, thể mạnh đó Dựa trên cơ sở phân tích khái niệm “tiềm năng” và “văn hoá” nói trên, khái niệm tiềm năng văn hoá được xác định như sau: Tiểm năng văn hoá là những khá năng, năng lực tiềm tàng, những thế mạnh của văn hoá (vật thể và phi vật thê), là các giá trị văn hoá, các di sản văn hoá có thể chưa được khai thác; hoặc đang trong quá trình khai thác nhưng chưa đạt đến hiệu quả tương xứng với các giá trị vẫn có của nó. Cơ cấu của tiềm năng văn hoá. “Thực tế tồn tại nhiều cách phân loại tiềm năng văn hoá.
Các tài nguyên văn hoá có tiềm năng trong phát triển du lịch luôn xâm nhập, tác động và biểu hiện thông qua nhau. Vì thế, những cách phân chia cơ cấu tiềm năng văn hoá dưới đây chỉ mang tính chất tương đối. Cách phân loại thứ nhất Theo quan diém du lich học, tiểm năng văn hoá được phân chia thành hai bộ phận là: tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn. ~ Tài nguyên du lịch tự nhiên được hiểu là các đối tượng và hiện tượng trong, môi trường tự nhiên bao quanh chúng ta, nó trực tiếp hay gián tiếp được khai thác sử dụng tạo ra các sản phẩm du lịch mới được xem là tài nguyên văn hoá du lịch tự nhiên.
Tải nguyên du lich tự nhiên gồm 4 dạng: địa hình, khí hậu, tải nguyên nước, tải nguyên sinh vật ~ Tài nguyên du lịch nhân văn là loại tải nguyên do con người sáng tạo ra. Hay nói cách khác, nó là đối tượng, là hiện tượng được tạo ra một cách nhân tạo. 18 Các tài nguyên nhân văn có tác dụng nhận thức nhiều hơn, tác dụng giải trí không, điển hình hoặc có ý nghĩa thứ yếu. Các dạng của tài nguyên du lịch nhân văn bao sồm: các di tích lịch sử văn hoá, lễ hội, các đối tượng gắn với dân tộc học (phong tục, tập quán, trang phục, ẩm thực,.) và các đối tượng văn hoá, thể thao cùng hoạt động nhận thức khác (viện khoa học, các trường đại học, các thư viện lớn, triển lãm nghệ thuật, các trung tâm liên hoan âm nhạc, sân khấu, điện ảnh, các cuộc thi thể thao quốc tế, cuộc thi hoa hậu,.
Cách phân loại trên nhìn nhận tiềm năng văn hoá ở 2 khía cạnh tự nhiên, nhân văn. Tuy nhiên, phân loại dựa theo 2 tiêu chí rạch rồi này nhiều khi cũng gây tranh cãi. Bởi lẽ, trong một số tiềm năng văn hoá nhân văn vẫn có cái tự nhiên và ngược lại, tiềm năng văn hoá tự nhiên vẫn có bàn tay con người sáng tạo, cải biến nó, 1. Cách phân loại thứ hai “Trong luận văn này, học viên lựa chọn cách phân loại tiểm năng văn hoá dựa trên quan điềm về nguôn lực văn hoá và luật di sản văn hoá nước ta sau đây làm cơ.
sở nghiên cứu. Tiềm năng văn hoá gồm: tiềm năng văn hoá vật thể (hữu thê) và tiềm năng văn hoá phi vật thể (vô thể) và tiềm năng trong chính con người. - Tiềm năng văn hoá vật thể là các giá trị văn hoá tồn tại một cách hữu hình, con người có thể nhận biết một cách cảm tính qua các giác quan (đền, dai, đình, điện, chủa tháp, hiện vật được trưng bảy trong bao tang, thắng cảnh thiên nhiên,. Đó “là sản phẩm vật chất có giá trị văn hoá, lịch sử, khoa học bao gồm.
di tích lịch sử, danh lam - thắng cảnh, di vật, cô vật, bảo vật quốc gia”[12] được cộng đồng dân tộc, nhân loại thừa nhận. Văn hoá vật thể bao gồm: +Di tích “Di tích: Các công trình kiến trúc, tác phẩm điêu khắc và hội hoạ hoành tráng, các yếu tố hay cấu trúc có tính chất khảo cổ, các văn tự, các hang động và các công tình có sự kết hợp nhiều đặc điểm, có giá trị nỗi bật toàn cầu, xét theo. quan điểm lịch sử, nghệ thuật hay khoa học” [17, tr. 19 Căn cứ Điều 4 Luật đi sản văn hoá, Điều 14, các di tích được phân loại như.
sau: «Di tích lịch sử- văn hoá Di tích lịch sử - văn hoá là công trình xây dưng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó có giá trị lich sử, văn hoá, khoa học. Dĩ tích lịch sử - văn hóa phải có một trong các tiêu chi sau đây: Công trình xây dưng, địa điểm gắn với sự kiên lịch sử tiêu biểu trong quá trình dựng nước và giữ nước. Công trình xây. dưng, địa điểm gắn với thân thế và sự nghiệp của anh hùng dân tộc, danh nhân của đất nước.
Công trình xây dựng, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử tiêu biểu của các thời kỳ cách mang, kháng chiến «_ Di tích kiến trúc nghệ thuật Di tích kiến trúc nghệ thuật là công trình kiến trúc nghệ thuật, tổng thể kiến trúc đô thị và đô thị có giá trị tiêu biểu trong các giai đoạn phát triển nghệ thuật kiến trúc của dân tộc. Quần thể các công trình kiến trúc hoặc. công trình kiến trúc đơn lẻ có giá trị tiêu biểu về kiến trúc, nghệ thuật của một hoặc nhiều giai đoạn lịch sử. * Ditich khảo cổ Di tích khảo cổ là những địa điểm khảo cổ có giá trị nỗi bật đánh dấu các giai đoạn phát triển của các văn hoá khảo cổ.
«_ Di tích lịch sử cách mạng Di tích cách mạng - kháng chiến là một bộ phận cấu thành hệ thống các di tích lịch sử - văn hoá, tuy nhiên, nó có những điểm khác với các di tích tôn giáo tín ngưỡng như đình, đền, chùa, miếu. ở chỗ: đó là những, địa điểm cụ thể, công trình kiến trúc có sẵn (nhà ở, đường phó.), là những công trình được con người tạo nên phù hợp với mục đích sir dung (địa đạo, hầm bí mật.) gắn liền với những sự kiện cụ thể, nhân vật lịch sử cụ thể mà trở thành di tích.
