Chương 1: Tổng quan về đề tài Chương 2: Đánh giá thực trạng khai thác tiềm năng văn hóa Mường trong phát triển du lịch ở Vườn quốc gia Cúc Phương Chương 3: Bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa Mường trong phát triển du lịch ở Vườn quốc gia Cúc Phương 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI 1. Khái quát về Vƣờn quốc gia Cúc Phƣơng 1. Vị trí địa lý và diện tích Vườn quốc gia Cúc Phương nằm trên tọa độ địa lý từ 20o14' đến 20o24' vĩ độ Bắc và từ 105o29' đến 105o44' kinh độ Đông. Cách Hà Nội 120 km về phía Nam và cách biển Đông 60 km về phía Đông.
Vườn có tổng diện tích 22.408 ha, chiều dài khoảng 30 km, rộng khoảng 6 - 10 km và nằm trên địa phận hành chính của 3 tỉnh Ninh Bình, Hòa Bình và Thanh Hóa. Với nhiều giá trị về cảnh quan thiên nhiên, sự đa dạng về hệ sinh thái, các giá trị văn hoá, lịch sử nên từ lâu Cúc Phương đã trở thành điểm du lịch sinh thái nổi tiếng và hấp dẫn. Đây là một trong những khu rừng nguyên sinh cổ nhất Việt Nam. Lịch sử hình thành và phát triển Năm 1954, miền Bắc hoàn toàn giải phóng.
Đất nước có nhiều biến chuyển cả thuận lợi lẫn khó khăn. Nhân dân tích cực đi vào xây dựng cuộc sống mới, rừng Cúc Phương hầu như bị lãng quên trong kháng chiến. Trước tình hình đó, Ty Lâm nghiệp Ninh Bình đã quyết định thành lập Lâm trường Cúc Phương vào cuối thập kỷ 50 của thế kỷ XX, với nhiệm vụ chính là khai thác gỗ phục vụ cho công cuộc xây dựng kinh tế của tỉnh cũng như các công trình của Trung ương. Sau đó, một đoàn điều tra của Tổng cục Lâm nghiệp phối hợp với Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, cùng với sự tham gia, giúp đỡ của Giáo sư, Tiến sĩ Avrorin vào Cúc Phương điều tra.
Và Tổng cục Lâm nghiệp đã trình lên Thủ tướng Chính phủ đề nghị cho xây dựng Cúc phương thành một Vườn quốc gia. Chấp nhận đề nghị đó, ngày 07/ 07/1962, theo Quyết định số 72-TTg của Thủ tướng Chính phủ, quyết định thành lập Khu rừng Cúc Phương với nhiệm vụ là quản lý, bảo vệ và xây dựng khu rừng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cúc Phương trở thành cơ sở nghiên cứu khoa học về động vật, thực vật, lâm học nhiệt đới và phục vụ cho khách trong, ngoài nước tới tham quan du lịch, học tập. Sau ba năm phấn đấu gian khổ, trở ngại, con đường dài 38 km từ phố Rịa đến xóm Bống – trung tâm của rừng đã hoàn thành. Một số cơ sở hạ tầng cũng được triển khai tạo điều kiện cho việc ra đời Vườn quốc gia Cúc Phương.
Thực hiện quyết định số 72/ TTg và ý kiến chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ và Tổng cục Lâm nghiệp đã tiến hành đầu tư xây dựng và từ đây Cúc Phương đã trở thành Vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam. 21/05/1973, Chính phủ đã cho thành lập lực lượng Kiểm lâm Việt Nam – đây là cơ quan hành pháp của nhà nước trong lĩnh vực quản lý bảo vệ rừng. Phòng bảo vệ rừng của Vườn chuyển đổi thành Hạt Kiểm lâm. Năm 1986, Việt Nam tiến hành công cuộc đổi mới toàn diện.
Nền kinh tế thị trường tuy đã giúp cho kinh tế đất nước khởi sắc nhưng những mặt trái của nó đã tiến vào trong khu rừng Cúc Phương. Những hoạt động chặt, xẻ trộm gỗ, củi và săn bắt động vật rừng, khai thác các lâm sản khác để làm hàng hóa buôn bán ra phía ngoài đã xuất hiện và ngày càng hoạt động mạnh mẽ. Lực lượng kiểm lâm đã vấp phải sự chống trả quyết liệt, điên cuồng của các đối tượng phá rừng. Bằng các biện pháp xử lý và phối hợp, các hành vi xâm hại rừng đã dần dần được hạn chế.
Đến năm 1987, do được mở cửa giao lưu với các tổ chức, các quốc gia trên thế giới, hàng loạt các dự án, chương trình của các tổ chức và chính phủ các nước trên thế giới đã đến với Cúc Phương. Từ năm 1989 đến năm 1990, VQG CP đã ký kết thiết lập chương trình hợp đồng đưa đón khách với một công ty du lịch nước ngoài, đó là công ty lữ hành Savadi của Hà Lan, đồng thời thiết lập tuyến du lịch mạo hiểm từ trung tâm Bống đi xuyên rừng sang các 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com làng bản dân tộc Mường ở phía Tây của Vườn. Sau đó, nhiều công ty du lịch khác của nước ngoài cũng như trong nước đã liên kết với du lịch Cúc Phương. Từ khi thành lập cho đến nay, nhờ sự quan tâm của Chính phủ, của Bộ NN & PTNT và các tổ chức quốc tế, Vườn đã tiến hành đầu tư các dự án, như: Chương trình “Nâng cao nhận thức bảo tồn” của tổ chức bảo tồn động thực vật thế giới (FFI - Fauna & Flora International) tài trợ, dự án trồng mới 5 triệu ha rừng (661), dự án nuôi ong mật… không những cải thiện đời sống vật chất cho người dân mà còn nâng cao nhận thức bảo tồn, bảo vệ tài nguyên rừng và các giá trị văn hóa bản địa góp phần khai thác du lịch hiệu quả.
Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên 1. Địa hình, địa chất Cúc Phương nằm ở phần tận cùng về phía Đông Nam của một dãy núi đá vôi chạy về từ tỉnh Sơn La ở hướng Tây Bắc. Dải núi đá vôi này ưu thế bởi kiểu cat-xtơ tự nhiên vốn có gốc hình thành trong biển cách đây khoảng 200 triệu năm. Dãy núi này nhô lên đến độ cao 636 mét tạo thành một nét địa hình nổi bật giữa một vùng đồng bằng.
Phần dãy núi đá vôi bao quanh rừng Cúc Phương có chiều dài khoảng 25 km và rộng đến 10 km, ở giữa có một thung lũng chạy dọc gần hết chiều dài của dãy núi. Thổ nhưỡng Nghiên cứu sự hình thành và phân loại đất ở VQG Cúc Phương: Đất có hàm lượng sét tương đối thấp, ngay ở độ sâu 50-70 cm cũng ít có tầng đạt trên 40%, phần nhiều dưới 30%. Đất có độ ẩm tự nhiên tương đối cao, thường đạt tới 30%-50% ít có tầng dưới 20% đối với tất cả các loại đất. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đất có độ xốp rất tốt, thường đạt 60%-65% có khi đạt 70%-80%, thấp nhất cũng không dưới 50% nhất là ở tầng đất mặt và ngay cả độ sâu 50-70 cm cũng ít khi phát hiện dưới độ xốp 50%.
Đất có độ mùn lớn không kể ở trên cao hay dưới thấp, đất cấu tạo trên sản phẩm không vôi hay có vôi. Mùn trong tầng đất mặt đều đạt 3%-4% trở lên. Từ những kết quả nêu trên cho thấy đất rừng Cúc Phương nói chung có thành phần cơ giới nặng, độ ẩm tự nhiên nhất là tầng mặt khá qua các mùa, đất tơi xốp, mùn nhiều và khả năng hấp thụ cao. Khí hậu, thủy văn Khí hậu và thủy văn nói ở đây dựa trên báo cáo “Kết quả nghiên cứu khí hậu rừng Cúc Phương” [1, tr.
- Chế độ nhiệt: Nhiệt độ bình quân tối cao là 24,70C và trung bình tối thấp là 16,60C, nhiệt độ cao tuyệt đối là 39,50C (tháng 7/1979) và nhiệt độ trung bình quân tối thấp tuyệt đối là 0,70C (tháng 01/1967). - Chế độ mưa: Lượng mưa bình quân năm là 2.157,8 mm, biến động từ 1.400 mm, đây là lượng mưa tương đối lớn. - Độ ẩm không khí: Độ ẩm tuyệt đối của không khí biến thiên giống như sự biến thiên của độ ẩm không khí. Độ ẩm không khí 80%-90%.
- Chế độ gió: Cúc Phương chịu ảnh hưởng của các loại gió mùa, các khối không khí và bão có thể ảnh hưởng tới thời tiết và khí hậu của miền Bắc. Từ những số liệu trên cho chúng ta thấy Cúc Phương nằm trong tác động chung của các nhân tố thuộc về nhiệt đới (như chế độ bức xạ, các hoàn lưu tín phương) và nhân tố hoàn lưu gió mùa của khu vực Đông Nam Á. Khí hậu Cúc Phương nhìn chung thể hiện những đặc điểm của miền khí hậu phía Bắc Việt Nam. Với đặc điểm mang đậm nét khí hậu miền Bắc Việt Nam, lượng mưa tương đối lớn (lượng mưa bình quân năm là 2.157,8 mm), rừng cây nhiều kết 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hợp với việc “địa hình cat-xtơ ảnh hưởng rõ nét đến hệ thống thủy văn của Cúc Phương.
Phần lớn nước ở trong rừng Quốc gia bị hút nhanh chóng bởi một hệ thống các mạch nước ngầm chằng chịt vốn rất phổ biến ở các kiểu cảnh quan cat-xtơ thành thục, nước sau đó thường chảy ra ở những khe nhỏ ở bên hai sườn của rừng quốc gia. Vì lý do này, không có các ao hồ tự nhiên hay các thủy vực tĩnh ở trong rừng quốc gia, mà chỉ có một dòng chảy thường xuyên là sông Bưởi. Con sông tách cắt ở phía Tây của vườn chảy theo hướng Bắc Nam và chảy vào sông Mã là con sông chính của tỉnh Thanh Hoá” [Cục kiểm lâm, Địa hình Cúc Phương]. Hệ sinh thái VQG Cúc Phương có hệ động thực vật phong phú và đa dạng.
- Thực vật: Sau khi hoàn thành công trình nghiên cứu điều tra thực vật trên toàn bộ diện tích rừng Cúc Phương giai đoạn 1969-1971 của Bộ môn thực vật thuộc Phân Viện nghiên cứu Cúc Phương, các nhà nghiên cứu đã đưa ra kết luận trong cuốn “Danh mục thực vật Cúc Phương” lần đầu tiên năm 1971, công bố 1.614 loài thực vật bậc cao của 189 họ, 75 bộ thuộc hệ thực vật Cúc Phương. Năm 1998, dự án “Nghiên cứu đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Cúc Phương” đã tiến hành bổ sung thêm 312 loài thực vật, đặc biệt phát hiện thêm 1 chi, 2 loài mới cho khoa học và 2 chi mới cho Việt Nam. Ngoài ra, trong khuôn khổ dự án “Điều tra lập danh mục và bổ sung mẫu tiêu bản của khu hệ động thực vật rừng Cúc Phương” đã điều tra lập danh lục về hệ Nấm gồm 2 ngành, 3 lớp và 2 phân lớp, 6 bộ, 27 họ, 65 giống và 172 loài và dạng loài. Như vậy, ở rừng Cúc Phương hiện nay đã phát hiện tổng số loài thực vật bao gồm thực vật bậc cao, rêu và nấm là 2.
Trong số đó, các loài được chia làm các nhóm có lợi ích khác nhau: 724 loài cây làm thuốc, 229 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com loài cây ăn được, 240 loài cây có thể làm thuốc nhuộm và 137 loài cho tannin [1, tr.