Luận văn thạc sĩ thực trạng và giải pháp phát triển mô hình nông thôn mới tại xã dương quang thị xã bắc kạn tỉnh bắc kạn

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển mô hình nông thôn mới tại xã Dương Quang, thị xã Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Phương Thảo
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Ngọc Lan
• Trường học: Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Thực Trạng Và Giải Pháp Phát Triển Mô Hình Nông Thôn Mới Tại Xã Dương Quang, Bắc Kạn
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. Phần 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích của đề tài
• 1.3. Mục tiêu của đề tài
• 1.4. Ý nghĩa của đề tài
• 1.4.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu
• 1.4.2. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 2. Phần 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học của đề tài
• 2.2. Các khái niệm về nông thôn
• 2.3. Các vấn đề về nông thôn
• 2.4. Mô hình nông thôn mới
• 2.5. Lý luận về phát triển nông thôn
• 2.6. Các bước xây dựng nông thôn mới
• 2.7. Cơ sở thực tiễn về xây dựng nông thôn mới
• 2.8. Kinh nghiệm xây dựng nông thôn ở một số nước trên thế giới
• 2.9. Tình hình xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam
• 3. Phần 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu
• 3.3. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.4. Thời gian tiến hành
• 3.5. Nội dung nghiên cứu
• 3.6. Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và môi trường
• 3.7. Phân tích điều kiện kinh tế - xã hội của xã liên quan đến các tiêu chí xây dựng mô hình nông thôn mới
• 3.8. Các chủ chương chính sách liên quan đến mô hình phát triển nông thôn và mô hình phát triển nông thôn mới cấp xã trong những năm gần đây
• 3.9. Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong tiến trình xây dựng NTM tại xã Dương Quang
• 3.10. Đánh giá tổng quan về các tiêu phát triển nông thôn của xã Dương Quang theo bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới của thủ tướng chính phủ ban hành kèm theo quyết định số 491/ QĐ - TTg ngày 16/4/2009
• 3.11. Ý kiến của người dân về mô hình nông thôn mới
• 3.12. Giải pháp phát triển mô hình xây dựng nông thôn mới của xã Dương Quang trong giai đoạn hiện nay
• 3.13. Phương pháp nghiên cứu
• 3.13.1. Phương pháp chọn mẫu điều tra
• 3.13.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.13.3. Phương pháp xử lý, phân tích số liệu
• 4. Phần 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và môi trường
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Thực trạng môi trường
• 4.1.3. Tình hình thiên tai
• 4.1.4. Những thuận lợi và khó khăn về điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên trong tiến trình xây dựng nông thôn mới tại xã
• 4.2. Phân tích điều kiện kinh tế - xã hội của xã liên quan đến 19 tiêu chí xây dựng mô hình nông thôn mới
• 4.2.1. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 4.2.2. Hiện trạng sử dụng đất
• 4.3. Các chủ trương, chính sách liên quan đến phát triển nông thôn và mô hình phát triển nông thôn mới trong những năm gần đây
• 4.4. Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong tiến trình xây dựng nông thôn mới tại xã Dương Quang
• 4.5. Thách thức
• 4.6. Thực trạng xây dựng nông thôn mới ở xã Dương Quang
• 4.7. Thành lập bộ máy chỉ đạo xây dựng nông thôn mới cấp xã
• 4.8. Kết quả bước đầu tổ chức thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010 – 2020
• 4.9. Đánh giá của người dân về việc xây dựng mô hình nông thôn mới
• 4.10. Giải pháp phát triển mô hình xây dựng nông thôn mới của xã Dương Quang trong giai đoạn hiện nay
• 4.11. Một số giải pháp cụ thể
• 5. Phần 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Đối với nhà nước
• 5.2. Đối với tỉnh Bắc Kạn, thị xã Bắc Kạn
• 5.3. Đối với xã Dương Quang
• 5.4. Đối với người dân
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Tài liệu Tiếng Việt
• Tài liệu từ Internet

Tóm tắt

I. Mô hình nông thôn mới

Mô hình nông thôn mới là một chương trình quốc gia nhằm cải thiện và phát triển toàn diện các vùng nông thôn tại Việt Nam. Tại xã Dương Quang, Bắc Kạn, mô hình này tập trung vào việc xây dựng cơ sở hạ tầng, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân, đồng thời bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Chương trình này được triển khai dựa trên Bộ tiêu chí Quốc gia về nông thôn mới với 19 tiêu chí cụ thể, bao gồm các lĩnh vực như giao thông, thủy lợi, giáo dục, y tế, và môi trường.

1.1. Thực trạng nông thôn mới tại Bắc Kạn

Thực trạng nông thôn mới tại Bắc Kạn cho thấy những tiến bộ đáng kể trong việc cải thiện cơ sở hạ tầng và nâng cao đời sống người dân. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức như tỷ lệ lao động qua đào tạo thấp, cơ sở hạ tầng chưa đồng bộ, và vấn đề môi trường chưa được giải quyết triệt để. Xã Dương Quang là một ví dụ điển hình với những nỗ lực trong việc thực hiện các tiêu chí nông thôn mới, nhưng cần thêm sự đầu tư và hỗ trợ từ các cấp chính quyền.

1.2. Chương trình nông thôn mới

Chương trình nông thôn mới tại xã Dương Quang được triển khai với mục tiêu xây dựng một nông thôn văn minh, sạch đẹp, và phát triển bền vững. Các hoạt động chính bao gồm cải thiện hệ thống giao thông, nâng cấp cơ sở vật chất trường học, và phát triển các dịch vụ y tế. Tuy nhiên, việc thực hiện chương trình này còn gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và sự tham gia chưa đầy đủ của cộng đồng.

II. Phát triển nông thôn

Phát triển nông thôn là một quá trình toàn diện nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn thông qua việc cải thiện kinh tế, xã hội, và môi trường. Tại xã Dương Quang, quá trình này được thực hiện thông qua việc đầu tư vào cơ sở hạ tầng, phát triển các ngành nghề phi nông nghiệp, và nâng cao trình độ giáo dục. Phát triển bền vững là mục tiêu chính, đảm bảo sự cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường.

2.1. Kinh tế nông thôn

Kinh tế nông thôn tại xã Dương Quang chủ yếu dựa vào nông nghiệp, với các hoạt động chính là trồng trọt và chăn nuôi. Tuy nhiên, để đạt được sự phát triển bền vững, cần đa dạng hóa các ngành nghề, đặc biệt là phát triển các ngành công nghiệp và dịch vụ. Việc đầu tư vào các cơ sở chế biến nông sản và phát triển du lịch nông thôn cũng là những giải pháp tiềm năng.

2.2. Cộng đồng nông thôn

Cộng đồng nông thôn đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện các chương trình phát triển. Tại xã Dương Quang, sự tham gia của người dân trong các hoạt động xây dựng nông thôn mới còn hạn chế. Để cải thiện tình hình, cần tăng cường công tác tuyên truyền và nâng cao nhận thức của người dân về lợi ích của các chương trình phát triển.

III. Giải pháp phát triển

Giải pháp phát triển cho xã Dương Quang cần tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng giáo dục và y tế, và phát triển các ngành nghề phi nông nghiệp. Đồng thời, cần có sự hỗ trợ từ các cấp chính quyền và sự tham gia tích cực của cộng đồng. Đầu tư nông thôn là yếu tố then chốt để đảm bảo sự thành công của các chương trình phát triển.

3.1. Hạ tầng nông thôn

Hạ tầng nông thôn tại xã Dương Quang cần được đầu tư và nâng cấp để đáp ứng nhu cầu phát triển. Các lĩnh vực cần ưu tiên bao gồm giao thông, thủy lợi, và hệ thống điện. Việc cải thiện cơ sở hạ tầng sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

3.2. Dịch vụ nông thôn

Dịch vụ nông thôn cần được phát triển để hỗ trợ sản xuất và nâng cao đời sống người dân. Các dịch vụ như y tế, giáo dục, và tài chính cần được cải thiện và mở rộng. Đặc biệt, cần chú trọng phát triển các dịch vụ hỗ trợ nông nghiệp như chế biến và bảo quản nông sản.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Phát triển nông thôn là nhiệm vụ trọng tâm trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và hiện đại hóa đất nước. Để định hướng các vùng nông thôn phát triển toàn diện và bền vững, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16/4/2009 về Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới bao gồm 19 tiêu chí, hướng tới 5 nội dung cốt lõi: hạ tầng hiện đại, sản xuất hàng hóa bền vững, đời sống vật chất - tinh thần được nâng cao, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và hệ thống chính trị dân chủ, vững mạnh.

Xã Dương Quang nằm ở phía Bắc thị xã Bắc Kạn, cách trung tâm thị xã 8,0 km, gồm 10 thôn bản, tổng diện tích tự nhiên là 2.593,70 ha và dân số năm 2014 là 3.890 người (811 hộ gia đình). Mặc dù công tác xây dựng nông thôn tại địa phương đã được triển khai qua nhiều giai đoạn và đạt được kết quả bước đầu, song quá trình phát triển đã bộc lộ nhiều bất cập:

• Sản xuất nông nghiệp còn mang tính tự cung tự cấp, quy mô phân tán, phụ thuộc lớn vào thời tiết và sâu bệnh.
• Công tác chỉ đạo xây dựng nông thôn mới ở cơ sở còn lúng túng, vừa làm vừa rút kinh nghiệm.
• Cơ sở hạ tầng kỹ thuật và xã hội (đường giao thông nội đồng, kênh mương, nhà văn hóa thôn, trường học) còn thiếu thốn, chưa đồng bộ.
• Tỷ lệ lao động qua đào tạo nghề đạt thấp (25%), nguồn thu nhập bình quân đầu người còn hạn chế (15 triệu đồng/người/năm 2014).
• Vấn đề rác thải sinh hoạt, ô nhiễm nước ngầm và suy thoái đất do xói mòn lũ quét chưa được xử lý triệt để.

Xuất phát từ thực trạng trên, tác giả Nguyễn Thị Phương Thảo thực hiện khóa luận tốt nghiệp nhằm đánh giá thực trạng phát triển nông thôn theo chuẩn quốc gia và đề xuất hệ thống giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài được xác định cụ thể như sau:

1. Đánh giá thực trạng và nghiên cứu tiến trình phát triển nông thôn của xã Dương Quang theo Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới.
2. Phân tích những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức (ma trận SWOT) trong tiến trình xây dựng mô hình nông thôn mới tại xã Dương Quang.
3. Đề xuất những giải pháp nhằm thực hiện thành công chương trình xây dựng nông thôn mới trên địa bàn xã Dương Quang, thị xã Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn trong giai đoạn tiếp theo.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến tiến trình phát triển nông thôn, mô hình nông thôn mới và cộng đồng hộ nông dân tại xã Dương Quang.
• Phạm vi không gian: Địa bàn xã Dương Quang, thị xã Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn; trong đó tập trung điều tra chọn mẫu tại 3 thôn đại diện gồm Phặc Tràng, Nà Pài và Nà Ỏi.
• Phạm vi thời gian: Khảo sát thực địa thu thập số liệu sơ cấp từ tháng 02/2015 đến tháng 04/2015; số liệu thống kê thứ cấp về kinh tế - xã hội, sử dụng đất đai và sản xuất nông lâm nghiệp được thu thập trong giai đoạn 2008 – 2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng hệ thống luận cứ dựa trên các quan điểm lý luận về nông thôn và phát triển nông thôn bền vững của Mai Thanh Cúc (2005), Phạm Vân Đình và Đỗ Kim Chung (1997). Phát triển nông thôn được tiếp cận theo hướng liên ngành, bền vững về môi trường và lấy người dân làm chủ thể (tiếp cận từ dưới lên). Nghiên cứu kế thừa phân tích từ Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa X (tháng 6/2008) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn và các hội thảo khoa học chuyên đề năm 2007 nhằm xác định 5 vấn đề tồn tại của nông thôn Việt Nam: kinh tế thuần nông, hạ tầng yếu kém, áp lực gia tăng dân số, tình trạng thiếu việc làm do mất đất canh tác và sự thiếu hụt tri thức khoa học kỹ thuật.

Về mô hình tổ chức, đề tài tổng hợp kinh nghiệm quốc tế gồm: phong trào Saemaul Undong của Hàn Quốc (khởi xướng năm 1970 với nguyên tắc Nhà nước hỗ trợ vật liệu, nông dân tự chủ quyết định), phong trào "Mỗi làng, một sản phẩm" (OVOP) tại tỉnh Oita - Nhật Bản (1979) và chương trình OTOP tại Thái Lan. Cơ sở pháp lý trực tiếp của khóa luận gồm:

• Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16/4/2009 của Thủ tướng Chính phủ ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới với 19 tiêu chí thuộc 5 nhóm lĩnh vực.
• Thông tư liên tịch số 26/2011/TTLT-BNNPTNT-BKHĐT-BTC ngày 13/4/2011 quy định 7 bước quy trình xây dựng nông thôn mới cấp xã.

Phương pháp nghiên cứu thực tế được thực hiện phối hợp giữa định lượng và định tính:

• Phương pháp chọn mẫu điều tra: Chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng tại 3 thôn đại diện cho các điều kiện địa hình, tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã (thôn Phặc Tràng, Nà Pài và Nà Ỏi). Quy mô mẫu khảo sát trực tiếp là 30 hộ nông dân (10 hộ/thôn). Đồng thời, đề tài phỏng vấn sâu 10 cán bộ cấp xã và trưởng thôn ($n = 10$).
• Phương pháp thu thập thông tin:
  • Dữ liệu thứ cấp: Trích xuất từ Báo cáo tổng hợp kinh tế - xã hội hàng năm của UBND xã Dương Quang, Báo cáo tổng hợp quy hoạch - kế hoạch sử dụng đất kỳ đầu 2011 – 2015, số liệu từ Phòng Kinh tế, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn thị xã Bắc Kạn, số liệu tổng kết 5 năm xây dựng nông thôn mới của tỉnh Bắc Kạn.
  • Dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua bảng hỏi cấu trúc thiết kế sẵn kết hợp kỹ thuật quan sát thực địa trực tiếp tại cơ sở.
• Phương pháp xử lý và phân tích số liệu: Tổng hợp, nhập liệu và xử lý thống kê bằng phần mềm Microsoft Excel. Đề tài kết hợp phương pháp thống kê mô tả, phương pháp so sánh đối chiếu với khung tiêu chí chuẩn quốc gia, phương pháp dự báo xu hướng và công cụ phân tích ma trận SWOT để làm rõ các thuận lợi, khó khăn, thời cơ và thách thức.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Đặt vấn đề

Phần này trình bày tính cấp thiết của công tác phát triển nông thôn trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Tác giả luận giải lý do lựa chọn xã Dương Quang làm địa bàn nghiên cứu, xác định mục đích tổng quát, các mục tiêu nghiên cứu cụ thể, ý nghĩa khoa học trong đào tạo chuyên ngành Phát triển nông thôn và ý nghĩa thực tiễn đối với công tác quy hoạch của chính quyền địa phương.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Chương tổng quan hệ thống hóa các định nghĩa về nông thôn, đặc trưng kinh tế - xã hội vùng nông thôn và các nguyên tắc phát triển nông thôn toàn diện. Tác giả phân tích nội dung, bản chất của mô hình nông thôn mới theo đề án của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; chi tiết hóa 7 bước triển khai xây dựng nông thôn mới theo Thông tư liên tịch 26/2011/TTLT-BNNPTNT-BKHĐT-BTC và nội dung chi tiết của 19 tiêu chí thuộc Quyết định 491/QĐ-TTg. Chương này cũng phân tích bài học từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Thái Lan và tổng hợp thực trạng triển khai xây dựng nông thôn mới tại 11 xã điểm Trung ương, toàn tỉnh Bắc Kạn (giai đoạn huy động vốn 93.420 tỷ đồng) và thị xã Bắc Kạn (kết quả tại 4 xã: Xuất Hóa, Dương Quang, Huyền Tụng, Nông Thượng).

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Trình bày chi tiết khung phương pháp luận của đề tài, bao gồm đối tượng nghiên cứu (các tiêu chí phát triển nông thôn mới và hộ dân nông thôn), phạm vi không gian và thời gian. Xác định 6 nội dung nghiên cứu trọng tâm và mô tả quy trình chọn mẫu điều tra 30 hộ nông dân tại 3 thôn (Phặc Tràng, Nà Pài, Nà Ỏi), phương pháp khảo sát 10 cán bộ cơ sở, nguồn thu thập dữ liệu thứ cấp và các kỹ thuật phân tích thống kê, so sánh, ma trận SWOT.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này tập trung toàn bộ các phát hiện thực nghiệm, đánh giá thực trạng tự nhiên, kinh tế - xã hội và mức độ hoàn thành 19 tiêu chí nông thôn mới tại xã Dương Quang.

Về điều kiện tự nhiên: Xã có địa hình đồi núi dốc, cao trung bình 200 – 500m, chia cắt mạnh bởi nhiều đỉnh núi cao trên 700m (Thiềng Phu, Thôm Toóng, Khau Lang). Sông Cầu chảy qua xã với chiều rộng 40m, chiều dài 7km cùng hệ thống suối Nặm Cắt cung cấp nguồn nước chính nhưng thường gây lũ quét, sạt lở bờ vào mùa mưa. Tổng diện tích tự nhiên là 2.593,70 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm ưu thế tuyệt đối.

STT	Mục đích sử dụng	Mã đất	Diện tích (ha)	Cơ cấu (%)
I	Đất nông nghiệp	NNP	2.300,31	88,69%
1	Đất trồng lúa nước (chuyên lúa nước: 87,40 ha)	DLN	129,12	4,98%
2	Đất trồng lúa nương	LUN	10,00	0,39%
3	Đất trồng cây hàng năm khác	HNK	90,09	3,47%
4	Đất trồng cây lâu năm	CLN	45,71	1,76%
5	Đất rừng phòng hộ	RPH	608,75	23,47%
6	Đất rừng sản xuất	RSX	1.414,84	54,55%
7	Đất nuôi trồng thủy sản	NTS	1,80	0,07%
II	Đất phi nông nghiệp	PNN	82,39	3,18%
1	Đất xây dựng trụ sở cơ quan, công trình sự nghiệp	CTS	0,26	0,01%
2	Đất quốc phòng	CQP	8,86	0,34%
3	Đất sông, suối	SON	40,55	1,56%
4	Đất phát triển cơ sở hạ tầng	DHT	9,96	0,38%
5	Đất ở tại nông thôn	ONT	22,76	0,88%
III	Đất chưa sử dụng	DCS	211,00	8,14%
-	Đất khu du lịch (nằm trong các nhóm đất trên)	DDL	106,30	4,10%
-	Đất khu dân cư nông thôn (thống kê riêng)	DNT	132,30	5,10%
Tổng	Tổng diện tích đất tự nhiên		2.593,70	100,00%

Về sản xuất nông nghiệp: Kinh tế địa phương tăng trưởng bình quân 13 – 14%/năm; tỷ trọng nông - lâm nghiệp chiếm 70%, thương mại - dịch vụ chiếm 30%. Tổng sản lượng lương thực có hạt năm 2014 đạt 1.280,26 tấn (tăng 45,68 tấn so với 2013), lương thực bình quân đạt 436 kg/người/năm.

Năm	Chỉ tiêu	Lúa xuân	Lúa mùa	Ngô	Khoai	Sắn	Rau màu khác
2008	Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)	70,00 55,00 385,00	84,00 50,00 420,00	46,50 32,00 148,80	36,00 60,00 216,00	5,00 120,00 60,00	5,00 80,00 40,00
2010	Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)	71,00 50,00 355,00	84,50 50,00 422,50	58,00 34,00 197,20	48,00 90,00 432,00	20,00 90,00 180,00	5,80 70,00 40,60
2012	Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)	78,00 53,00 413,40	85,00 52,00 442,00	60,00 37,00 222,00	10,00 80,00 80,00	20,00 120,00 240,00	6,50 70,00 45,50
2014	Diện tích (ha) Năng suất (tạ/ha) Sản lượng (tấn)	81,20 56,00 454,72	93,10 54,00 502,74	82,00 39,37 322,80	5,95 40,00 23,80	36,50 150,00 547,00	8,95 95,00 85,03

Chăn nuôi có xu hướng giảm quy mô đàn gia súc lớn do diện tích chăn thả thu hẹp và cơ giới hóa nông nghiệp thay thế sức kéo, trong khi đàn gia cầm phát triển ổn định:

Chỉ tiêu chăn nuôi	ĐVT	Năm 2009	Năm 2010	Năm 2011	Năm 2012	Năm 2013	Năm 2014
Tổng đàn trâu	Con	530	542	509	514	467	380
Tổng đàn bò	Con	17	27	17	10	14	14
Tổng đàn lợn	Con	1.500	2.076	1.800	1.950	2.000	2.100
Tổng đàn dê	Con	300	161	77	60	96	63
Tổng đàn gia cầm	Con	11.000	11.500	12.000	13.000	13.500	14.800
Nuôi trồng thủy sản	Ha	2,50	2,80	3,00	3,50	4,20	4,60
Tỷ lệ tiêm phòng gia súc	%	53,00	68,00	65,00	72,00	72,00	76,00
Tỷ lệ tiêm phòng gia cầm	%	43,00	51,00	60,00	57,00	57,00	66,00

Dân số và phân bố dân cư: Năm 2014 toàn xã có 811 hộ với 3.890 nhân khẩu, trong đó dân tộc Tày chiếm 77% (2.450 người). Tỷ lệ tăng dân số tự nhiên là 1,0 – 1,1%. Lao động trong độ tuổi chiếm 59,04% tổng dân số. Tỷ lệ hộ nghèo toàn xã còn 5,5% (31 hộ nghèo) và 41 hộ cận nghèo.

STT	Tên thôn	Số hộ	Số nhân khẩu	Số lao động chính	Hộ nghèo	Hộ cận nghèo
1	Nà Ỏi	85	367	223	5	7
2	Quan Nưa	83	361	217	3	4
3	Nà Dì	103	412	198	2	5
4	Bản Pẻn	95	308	192	4	3
5	Bản Giềng	72	279	142	3	4
6	Nà Cưởm	63	240	161	4	6
7	Bản Bung	84	362	216	2	3
8	Phặc Tràng	125	467	315	1	3
9	Nà Rào	44	173	89	5	4
10	Nà Pài	57	213	137	2	2
-	Tổng cộng	811	3.890	1.890	31	41

Khảo sát xã hội học 30 hộ nông dân ghi nhận các khó khăn cốt lõi trong sản xuất:

• 70,00% hộ đánh giá hệ thống sản xuất còn nghèo nàn; 53,33% đánh giá thiếu vốn đầu tư; 40,00% nhận định năng suất, chất lượng nông sản còn thấp.
• Nguyên nhân sản xuất hạn chế: 93,33% do thời tiết và sâu bệnh hại; 73,33% do chi phí đầu vào quá cao; 66,67% do đất xấu, bạc màu; 56,67% thiếu giống mới và kỹ thuật; 43,33% thiếu vốn; 33,33% thiếu nước tưới; 26,67% do cơ sở hạ tầng yếu kém.

Về đầu tư hạ tầng nông thôn mới:

• Năm 2014, thị xã phân bổ 80 triệu đồng kinh phí sự nghiệp kinh tế, xã thực hiện công trình đường lên trường mầm non Dương Quang dài 50m, rộng 2,5m, dày 16cm với kinh phí quyết toán 60 triệu đồng.
• Xây dựng Nhà văn hóa thôn Phặc Tràng: Tổng dự toán 214 triệu đồng (ngân sách Nhà nước hỗ trợ 100 triệu đồng, nhân dân đóng góp ngày công và vật liệu trị giá 114 triệu đồng).
• Xây dựng Nhà văn hóa thôn Nà Pài: Tổng dự toán 200 triệu đồng (ngân sách Nhà nước hỗ trợ 100 triệu đồng, nhân dân đóng góp 114 triệu đồng thông qua ngày công và vật liệu).

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tổng kết toàn bộ kết quả nghiên cứu và đề xuất hệ thống kiến nghị phân cấp:

• Đối với Nhà nước: Tiếp tục duy trì nguồn vốn trái phiếu Chính phủ và các chương trình mục tiêu quốc gia cho các xã miền núi khó khăn; hoàn thiện cơ chế phân cấp vốn đầu tư trực tiếp về cấp xã.
• Đối với cấp tỉnh và thị xã Bắc Kạn: Ưu tiên phân bổ vốn đầu tư cho hệ thống giao thông liên thôn, trạm bơm tưới tiêu; tăng cường cán bộ chuyên trách có trình độ về hỗ trợ xã; bố trí các lớp chuyển giao khoa học kỹ thuật và đào tạo nghề nông thôn.
• Đối với chính quyền xã Dương Quang: Hoàn thiện đề án quy hoạch tổng thể; đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu cây trồng vụ ba (ngô đông, rau màu); vận động nhân dân hiến đất làm đường và xây dựng nhà tiêu, chuồng trại hợp vệ sinh.
• Đối với người dân: Nâng cao ý thức tự lực, xóa bỏ tư tưởng trông chờ ỷ lại vào Nhà nước; tích cực đóng góp ngày công lao động xây dựng hạ tầng cơ sở và tham gia bảo vệ môi trường sinh thái.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng hợp thực trạng tiến độ thực hiện 19 tiêu chí nông thôn mới tại xã Dương Quang tính đến cuối năm 2014:

• Số tiêu chí đã đạt: Xã đạt 9/19 tiêu chí, bao gồm Thủy lợi, Điện, Giảm nghèo, An ninh trật tự xã hội, Bưu điện, Tỷ lệ lao động có việc làm thường xuyên, Giáo dục, Hệ thống tổ chức chính trị xã hội và Hình thức tổ chức sản xuất. So sánh với các địa phương trong thị xã Bắc Kạn: xã Xuất Hóa đạt 10/19 tiêu chí, xã Huyền Tụng đạt 10/19 tiêu chí, xã Dương Quang đạt 9/19 tiêu chí và xã Nông Thượng đạt 8/19 tiêu chí.
• Số tiêu chí chưa đạt: 10 tiêu chí còn lại gồm Giao thông, Cơ sở vật chất văn hóa, Chợ nông thôn, Nhà ở dân cư, Thu nhập, Cơ cấu lao động, Y tế, Văn hóa, Môi trường và Quy hoạch.

Hệ thống số liệu kinh tế - kỹ thuật được làm rõ:

• Tốc độ tăng trưởng kinh tế duy trì 13 – 14%; thu nhập bình quân đầu người đạt 15 triệu đồng/người/năm 2014; tỷ lệ hộ nghèo giảm còn 5,5% (đạt tiêu chí số 11 về hộ nghèo do nhỏ hơn ngưỡng 10%).
• Sản lượng lương thực đạt 1.280,26 tấn; diện tích rừng sản xuất đạt 1.414,84 ha, rừng phòng hộ đạt 608,75 ha. Năm 2014 trồng mới 14,88 ha rừng và cấp 39 giấy phép khai thác gỗ rừng trồng (659 m³).
• Tỷ lệ dân số tham gia bảo hiểm y tế toàn tỉnh Bắc Kạn đạt 96%, riêng tại xã Dương Quang mạng lưới y tế cơ sở được củng cố nhưng cơ sở vật chất trạm y tế chưa đạt chuẩn quốc gia.
• Đề tài ghi nhận mô hình huy động nội lực cộng đồng: xây dựng hoàn thành 02 nhà văn hóa thôn (Phặc Tràng và Nà Pài) với mức huy động nhân dân đóng góp 114 triệu đồng/công trình bằng ngày công và nguyên vật liệu tại chỗ.

Đóng góp của khóa luận:

• Cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng cụ thể, có đối chứng giữa số liệu hành chính của cơ quan quản lý và số liệu khảo sát xã hội học từ nông hộ tại một xã miền núi giáp ranh đô thị.
• Chỉ rõ những mâu thuẫn đặc thù: tỷ lệ hộ nghèo thấp (5,5%) nhưng thu nhập bình quân vẫn chưa đạt chuẩn NTM (chỉ đạt 15 triệu đồng/người/năm); tỷ lệ che phủ rừng lớn (88,69%) nhưng nguy cơ xói mòn và thiên tai lũ lụt ven sông Cầu cao; diện tích đất lâm nghiệp lớn nhưng diện tích chăn thả gia súc bị thu hẹp dẫn đến sụt giảm tổng đàn trâu, bò, dê.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận còn một số hạn chế gắn liền với phạm vi và điều kiện thực hiện nghiên cứu:

• Quy mô điều tra mẫu nông hộ còn khiêm tốn ($n = 30$ hộ, chỉ triển khai tại 3/10 thôn bản), chưa phản ánh toàn diện sự khác biệt về địa bàn giữa các thôn vùng thấp giáp ranh thị xã (như Phặc Tràng, Nà Ỏi) với các thôn vùng cao hẻo lánh (như Bản Bung, Bản Pẻn, Nà Rào).
• Các đánh giá về tiêu chí môi trường (chất lượng nguồn nước mặt, nước ngầm) và tỷ lệ nhà ở đạt chuẩn Bộ Xây dựng chủ yếu dựa trên quan sát cảm quan và báo cáo hành chính, chưa có số liệu đo kiểm hóa lý và kiểm định kỹ thuật công trình.
• Thời gian nghiên cứu tập trung ngắn (từ tháng 02/2015 đến tháng 04/2015), chưa theo dõi được chu kỳ sản xuất trọn vẹn cả năm, đặc biệt là vụ đông và diễn biến thiên tai mùa mưa lũ.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi khảo sát toàn bộ 10 thôn bản với dung lượng mẫu lớn hơn, phân tích sâu sự biến động sinh kế của các hộ nông dân khi thị xã Bắc Kạn hoàn tất lộ trình thành lập thành phố vào năm 2015.
• Nghiên cứu giải pháp liên kết chuỗi giá trị cho sản phẩm kinh tế đồi rừng (cây mỡ, keo) và khai thác tiềm năng du lịch sinh thái tại khu vực sông Nặm Cắt, thôn Bản Bung.
• Đánh giá tác động môi trường của việc sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và chất thải chăn nuôi đến lưu vực sông Cầu chảy qua địa bàn xã.

Giá trị tham khảo

Khóa luận có giá trị tham khảo thiết thực cho các nhóm đối tượng sau:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành Phát triển nông thôn, Kinh tế nông nghiệp, Quản lý đất đai: Cung cấp phương pháp luận mẫu mực trong việc lồng ghép 19 tiêu chí quốc gia xây dựng nông thôn mới vào đề tài điều tra thực địa cấp xã; phương pháp kết hợp số liệu thứ cấp phòng ban với điều tra bảng hỏi nông hộ.
• Cán bộ quản lý kinh tế - nông nghiệp và Văn phòng Điều phối nông thôn mới thị xã Bắc Kạn: Sử dụng hệ thống bảng biểu chi tiết (hiện trạng sử dụng đất, biến động cây trồng, vật nuôi, cơ cấu dân số - lao động từng thôn) làm tài liệu đối chiếu phục vụ công tác rà soát quy hoạch nông thôn mới giai đoạn 2015 – 2020.
• Các nhà nghiên cứu về chính sách nông nghiệp miền núi phía Bắc: Cung cấp bằng chứng thực tiễn về khó khăn trong việc thực hiện tiêu chí giao thông, môi trường và cơ sở vật chất văn hóa tại các xã có địa hình chia cắt mạnh.

Câu hỏi thường gặp

1. Tính đến cuối năm 2014, xã Dương Quang đã đạt bao nhiêu tiêu chí nông thôn mới và xếp thứ mấy trong thị xã Bắc Kạn?
Xã Dương Quang đạt 9/19 tiêu chí, xếp thứ 3 trong số 4 xã xây dựng nông thôn mới của thị xã Bắc Kạn (sau xã Xuất Hóa và xã Huyền Tụng cùng đạt 10/19 tiêu chí, đứng trên xã Nông Thượng đạt 8/19 tiêu chí). Các tiêu chí đã đạt tại Dương Quang gồm: Thủy lợi, Điện, Hộ nghèo, An ninh trật tự xã hội, Bưu điện, Tỷ lệ lao động có việc làm, Giáo dục, Hệ thống tổ chức chính trị và Hình thức tổ chức sản xuất.

2. Cơ cấu sử dụng đất của xã Dương Quang có đặc điểm gì nổi bật?
Năm 2014, tổng diện tích đất tự nhiên của xã là 2.593,70 ha, trong đó đất lâm nghiệp chiếm tỷ trọng áp đảo với 2.300,31 ha (88,69% tổng diện tích), bao gồm 608,75 ha đất rừng phòng hộ và 1.414,84 ha đất rừng sản xuất. Đất chuyên trồng lúa nước chỉ có 87,40 ha (chiếm 3,37%), đất phi nông nghiệp chiếm 82,39 ha (3,18%) và đất chưa sử dụng còn 211,00 ha (8,14%).

3. Khảo sát 30 hộ nông dân chỉ ra những khó khăn và nguyên nhân lớn nhất trong sản xuất nông nghiệp là gì?
70% hộ dân nhận định hệ thống sản xuất của địa phương còn nghèo nàn và 53,33% cho rằng thiếu vốn đầu tư. Về nguyên nhân gây trở ngại lớn nhất, 93,33% hộ khẳng định do ảnh hưởng của thời tiết cực đoan và sâu bệnh hại, 73,33% phản ánh chi phí vật tư đầu vào sản xuất quá cao, 66,67% do chất lượng đất xấu bị xói mòn và 56,67% do thiếu giống mới cùng kỹ thuật canh tác.

4. Cơ chế huy động nguồn lực xây dựng nhà văn hóa thôn Phặc Tràng và thôn Nà Pài diễn ra như thế nào?
Tại thôn Phặc Tràng, công trình hoàn thành với giá trị dự toán 214 triệu đồng, trong đó ngân sách Nhà nước hỗ trợ 100 triệu đồng, nhân dân đóng góp 114 triệu đồng bằng ngày công và nguyên vật liệu tại chỗ. Tại thôn Nà Pài, giá trị công trình đạt 200 triệu đồng, trong đó ngân sách Nhà nước cấp 100 triệu đồng và nhân dân đối ứng ngày công, vật liệu trị giá 114 triệu đồng. Cả hai công trình đều do Ban giám sát cộng đồng thôn trực tiếp nghiệm thu từng phần việc.

5. Vì sao số lượng đàn gia súc lớn (trâu, bò, dê) của xã Dương Quang liên tục sụt giảm trong giai đoạn 2009 – 2014?
Số lượng đàn trâu giảm từ 530 con (năm 2009) xuống 380 con (năm 2014), đàn dê giảm từ 300 con xuống 63 con, đàn bò giảm từ 27 con (năm 2010) xuống 14 con (năm 2014). Nguyên nhân chính là do diện tích bãi chăn thả tự nhiên ngày càng bị thu hẹp bởi việc giao khoán và phát triển rừng sản xuất, giá con giống gia súc tăng cao, đồng thời việc cơ giới hóa nông nghiệp bằng máy móc cày bừa đã dần thay thế sức kéo của trâu, bò.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Nguyễn Thị Phương Thảo đã phản ánh trung thực, khách quan bức tranh thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới tại xã Dương Quang, thị xã Bắc Kạn tính đến năm 2014. Kết quả nghiên cứu đã chỉ rõ việc hoàn thành 9/19 tiêu chí là nỗ lực lớn của một xã miền núi có tỷ trọng nông - lâm nghiệp chiếm 70%, đồng thời vạch ra 10 tiêu chí chưa đạt do trở ngại về địa hình chia cắt, suất đầu tư hạ tầng cao và thu nhập dân cư còn thấp. Hệ thống giải pháp đề xuất tập trung vào quy hoạch đất đai, chuyển dịch cơ cấu cây trồng vụ đông, phát triển lâm nghiệp bền vững gắn với huy động dân chủ cơ sở là tài liệu hữu ích cho công tác quản lý và quy hoạch phát triển nông thôn tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Phát triển nông thôn là lĩnh vực rất quan trọng và cấp thiết trong chiến lược kinh tế, xã hội và hiện đại hóa đất nước. Trong những năm gần đây cùng với sự phát triển chung của đất nước, nông thôn đã có sự phát triển và đổi mới đáng kể. Đây là những vẫn đề đang được Đảng và Nhà nước rất quan tâm cả về tổng kết lý luận, thực tiễn và đầu tư cho phát triển.

Để phát triển nông thôn theo đúng hướng, có cơ sở khoa học, đảm bảo phát triển bền vững thì phải tiến hành quy hoạch phát triển nông thôn, đây là một vấn đề hết sức quan trọng. Nhưng trước khi tiến hành quy hoạch thì trước mắt ta phải tiến hành nghiên cứu, đánh giá nông thôn để tìm ra những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và những thách thức ở vùng nghiên cứu để từ đó mới đưa ra được những định hướng cho sự phát triển. Sự phát triển của nông thôn sẽ tạo điều kiện cho đất nước bước vào giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa, ổn định về kinh tế, chính trị, xã hội. Vì vậy để phát triển các vùng nông thôn một cách toàn diện và bền vững, nhà nước ta đã đưa ra chương trình xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2011 – 2020 trong phạm vi cả nước về tất cả các mặt với mục đích thay đổi bộ mặt của các vùng nông thôn.

Nông thôn mới có 5 nội dung cơ bản: Thứ nhất là nông thôn có làng xã văn minh, sạch đẹp, hạ tầng hiện đại; Hai là sản xuất bền vững, theo hướng hàng hóa; Ba là đời sống vật chất và tinh thần của người dân ngày càng được nâng cao; Bốn là bản sắc văn hóa dân tộc được giữ gìn và phát triển; Năm là xã hội nông thôn được quản lý tốt và dân chủ. Để xây dựng nông thôn với năm nội dung đó, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định số 491/QĐ – TTg ban hành về Bộ tiêu chí Quốc gia về nông thôn mới bao gồm 19 tiêu chí. Dương Quang là một xã nằm ở phía Bắc của thị xã Bắc Kạn, cách trung tâm thị xã 8,0 km. Xã có 10 thôn bản, dân số 3182 người với tổng diện tích đất tự nhiên là 2.

Công tác xây dựng nông thôn tại xã Dương Quang đã được thực hiện qua nhiều thế hệ và đã thu được những kết quả ban đầu. Tuy nhiên, qua nhiều n 2 năm xây dựng và phát triển, đến nay đã phát sinh nhiều bất cập, các nhân tố mới hình thành phát triển thiếu sự điều chỉnh phù hợp với giai đoạn CNH - HĐH nông nghiệp nông thôn, bên cạnh đó, công tác chỉ đạo còn nhiều lúng túng vừa làm vừa rút kinh nghiệm, cơ sở hạ tầng của xã đã được cải thiện tuy nhiên vẫn còn nhiều thiếu thốn, tỷ lệ lao động qua đào tạo còn thấp so với yêu cầu, vấn đề môi trường chưa được cải thiện nhiều. Do đó việc xây dựng nông thôn mới cấp xã là hết sức cần thiết. Xuất phát từ thực trạng trên tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Thực trạng và giải pháp phát triển mô hình nông thôn mới tại xã Dương Quang, thị xã Bắc Kạn, tỉnh Bắc Kạn’’ 1.

Mục đích của đề tài Mục tiêu tổng thể của đề tài là đánh giá thực trạng phát triển nông thôn và đưa ra một số giải pháp phục vụ cho quá trình quy hoạch và phát triển nông thôn, nhằm xây dựng mô hình nông thôn mới của xã Dương Quang theo những tiêu chí mới đáp ứng yêu cầu CNH - HDH nông thôn, nâng cao đời sống cho cộng đồng trong giai đoạn hội nhập nền kinh tế thế giới.