Luận án về mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn Việt Nam hiện nay

Chuyên khảo phân tích Luận án hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn việt nam hiện nay, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Trương Quốc Việt
• Người hướng dẫn: TS. Lê Anh Xuân
• Trường học: Trường Đại học Nội vụ Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý công
• Đề tài: Mô Hình Tổ Chức Chính Quyền Xã Ở Nông Thôn Việt Nam: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU, BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
• 3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• 4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
• 5. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học
• 6. Những đóng góp mới của luận án
• 7. Ý nghĩa của luận án
• 8. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Các công trình nghiên cứu về mô hình tổ chức chính quyền nhà nước
• 1.2. Các công trình nghiên cứu về mô hình tổ chức chính quyền địa phương
• 1.3. Các công trình nghiên cứu về mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn
• 1.4. Đánh giá công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án
• 1.5. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2. CƠ SỞ KHOA HỌC HOÀN THIỆN MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN XÃ Ở NÔNG THÔN
• 2.1. Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn
• 2.1.1. Những khái niệm cơ bản
• 2.1.1.1. Khái niệm nông thôn
• 2.1.1.2. Khái niệm tổ chức
• 2.1.1.3. Khái niệm địa phương
• 2.1.1.4. Khái niệm chính quyền địa phương
• 2.1.1.5. Khái niệm chính quyền xã
• 2.1.2. Khái niệm mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn
• 2.1.3. Các yếu tố cấu thành mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn
• 2.1.3.1. Vị trí, tính chất của chính quyền xã
• 2.1.3.2. Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền xã
• 2.1.3.3. Cơ cấu tổ chức của chính quyền xã
• 2.1.3.4. Mối quan hệ giữa chính quyền xã với các cơ quan, tổ chức liên quan
• 2.1.3.5. Các điều kiện bảo đảm hoạt động của chính quyền xã
• 2.2. Hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn
• 2.2.1. Khái niệm hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn
• 2.2.2. Sự cần thiết hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn Việt Nam
• 2.2.2.1. Hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội ở nông thôn Việt Nam
• 2.2.2.2. Hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã đáp ứng nhu cầu đổi mới hệ thống chính trị và xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN
• 2.2.2.3. Nhu cầu hoàn thiện pháp luật về chính quyền cơ sở
• 2.2.2.4. Nhu cầu cải cách hành chính nhằm xây dựng nền công vụ chuyên nghiệp, hiện đại, minh bạch, hiệu lực, hiệu quả, phục vụ nhân dân, phục vụ xã hội
• 2.2.2.5. Xu hướng phi tập trung và tự quản địa phương
• 2.3. Những yếu tố ảnh hưởng tới hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn Việt Nam
• 2.3.1. Yếu tố chính trị - pháp lý
• 2.3.2. Yếu tố kinh tế và sự phát triển cơ sở hạ tầng nông thôn
• 2.3.3. Yếu tố lịch sử
• 2.3.4. Yếu tố văn hóa xã hội
• 2.3.5. Yếu tố địa lý, lãnh thổ
• 2.3.6. Yếu tố nguồn nhân lực
• 2.3.7. Những yếu tố khác
• 2.4. Mô hình tổ chức chính quyền cơ sở tại một số quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam
• 2.4.1. Mô hình tổ chức chính quyền cơ sở tại một số quốc gia trên thế giới
• 2.4.2. Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam qua nghiên cứu mô hình tổ chức chính quyền cơ sở tại một số quốc gia trên thế giới
• 2.5. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3. THỰC TRẠNG MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN XÃ Ở NÔNG THÔN VIỆT NAM
• 3.1. Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn giai đoạn 1945 – 2013
• 3.1.1. Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn giai đoạn 1945 – 1960
• 3.1.2. Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn giai đoạn 1960 – 1980
• 3.1.3. Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn giai đoạn 1980 – 1992
• 3.1.4. Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn giai đoạn 1992 – 2013
• 3.2. Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn giai đoạn từ 2013 tới nay
• 3.2.1. Vị trí, tính chất của chính quyền xã
• 3.2.2. Chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền xã
• 3.2.3. Cơ cấu tổ chức chính quyền xã
• 3.2.4. Mối quan hệ giữa chính quyền xã với các cơ quan, tổ chức liên quan
• 3.2.5. Các điều kiện bảo đảm hoạt động của chính quyền xã
• 3.3. Đánh giá mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn Việt Nam
• 3.3.1. Những kết quả đạt được
• 3.3.2. Những hạn chế, bất cập
• 3.3.3. Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập
• 3.4. Kết luận Chương 3
• 4. CHƯƠNG 4. QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN MÔ HÌNH TỔ CHỨC CHÍNH QUYỀN XÃ Ở NÔNG THÔN VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Quan điểm hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn Việt Nam hiện nay
• 4.1.1. Hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã phải đồng bộ với quá trình xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng
• 4.1.2. Hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã hướng đến xây dựng mô hình chính quyền tự quản địa phương
• 4.1.3. Tổ chức chính quyền xã đa dạng phù hợp với đặc thù từng địa phương
• 4.1.4. Vận dụng lý thuyết khoa học tổ chức và khoa học quản trị để hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, phục vụ nhân dân và xã hội
• 4.2. Một số giải pháp hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn Việt Nam hiện nay
• 4.2.1. Xác định đúng vị trí, tính chất của chính quyền xã trong hệ thống chính quyền nhà nước
• 4.2.2. Xác định rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền xã
• 4.2.3. Xây dựng bộ máy chính quyền xã phù hợp đặc thù địa phương
• 4.2.4. Xây dựng và nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức xã chuyên nghiệp, trách nhiệm và tận tâm
• 4.2.5. Hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã gắn với tiếp tục đổi mới hệ thống chính trị ở cơ sở
• 4.2.6. Thực hiện sáp nhập các xã, các thôn không đủ tiêu chuẩn theo quy định thành các xã, các thôn có quy mô, diện tích phù hợp
• 4.2.7. Bảo đảm các điều kiện hoạt động của chính quyền xã
• 4.2.8. Sửa đổi, bổ sung thể chế về chính quyền địa phương, xây dựng luật về chính quyền cơ sở
• 4.3. Kết luận Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN TỚI LUẬN ÁN CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về mô hình tổ chức chính quyền xã nông thôn Việt Nam

Mô hình tổ chức chính quyền địa phương ở nông thôn Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện quyền lực nhà nước. Chính quyền xã là cấp chính quyền gần gũi nhất với người dân, có trách nhiệm thực hiện các chính sách và chương trình phát triển nông thôn. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy mô hình này còn nhiều hạn chế, như sự cồng kềnh trong cơ cấu tổ chức và thiếu tính linh hoạt trong việc đáp ứng nhu cầu của người dân. Theo Nghị quyết số 18-NQ/TW, cần phải rà soát và hoàn thiện mô hình tổ chức này để nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền xã.

1.1. Tính cấp thiết của việc hoàn thiện mô hình tổ chức

Việc hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã là cần thiết để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội ở nông thôn. Chính sách nông nghiệp và phát triển nông thôn hiện nay đòi hỏi một mô hình tổ chức có khả năng thích ứng với sự thay đổi của môi trường kinh tế và xã hội. Sự phát triển của cơ sở hạ tầng và nhu cầu của người dân ngày càng cao, đòi hỏi chính quyền xã phải có khả năng quản lý và điều hành hiệu quả hơn. Việc nghiên cứu và đề xuất các giải pháp hoàn thiện mô hình tổ chức này sẽ góp phần nâng cao chất lượng dịch vụ công và sự hài lòng của người dân.

II. Thực trạng mô hình tổ chức chính quyền xã

Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển từ năm 1945 đến nay. Trong giai đoạn 1992-2013, mô hình này đã có những thay đổi nhất định, tuy nhiên vẫn còn tồn tại nhiều vấn đề như thách thức trong quản lý và cơ cấu tổ chức chưa hợp lý. Chính quyền xã hiện nay vẫn còn dập khuôn, thiếu sự linh hoạt trong việc điều chỉnh theo đặc thù của từng địa phương. Các nghiên cứu cho thấy rằng, mặc dù có nhiều quy định mới về chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn, nhưng thực tế vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu của người dân và tình hình phát triển kinh tế - xã hội.

2.1. Những hạn chế trong mô hình tổ chức hiện tại

Mô hình tổ chức chính quyền xã hiện tại còn nhiều hạn chế, như sự thiếu đồng bộ trong cơ cấu tổ chức và quyền lợi người dân. Nhiều xã vẫn hoạt động theo cách truyền thống, không có sự đổi mới trong phương thức quản lý. Điều này dẫn đến tình trạng quản lý nông thôn không hiệu quả, không đáp ứng được nhu cầu phát triển của cộng đồng. Hơn nữa, sự phân cấp và hợp tác xã chưa được thực hiện một cách đồng bộ, gây khó khăn trong việc triển khai các chính sách phát triển nông thôn.

III. Giải pháp hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã

Để hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã, cần phải thực hiện một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần xác định rõ vai trò của chính quyền trong việc phát triển nông thôn và nâng cao chất lượng dịch vụ công. Thứ hai, cần xây dựng một cơ cấu tổ chức gọn nhẹ, linh hoạt, phù hợp với đặc thù của từng địa phương. Cuối cùng, cần tăng cường đào tạo cán bộ và nâng cao năng lực cho đội ngũ công chức xã để đáp ứng yêu cầu công việc ngày càng cao.

3.1. Đề xuất mô hình tổ chức mới

Mô hình tổ chức chính quyền xã mới cần phải được thiết kế theo hướng tinh gọn, hiệu quả và phù hợp với thực tiễn địa phương. Cần có sự phân định rõ ràng về chức năng, nhiệm vụ và quyền hạn của từng bộ phận trong chính quyền xã. Đồng thời, cần khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định, từ đó nâng cao tính dân chủ và trách nhiệm của chính quyền đối với người dân.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của công trình nghiên cứu bắt nguồn từ yêu cầu cấp bách của công cuộc cải cách hành chính nhà nước, đổi mới hệ thống chính trị và triển khai Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới tại Việt Nam. Theo quy định của Hiến pháp năm 2013 và Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015, đơn vị hành chính xã giữ vị trí nền tảng, là cấp chính quyền gần dân, sâu dân, sát dân và hiểu dân nhất. Tính đến tháng 6/2018, hệ thống hành chính Việt Nam ghi nhận 11.162 đơn vị hành chính cấp xã, trong đó có 8.974 xã, 1.585 phường và 603 thị trấn; riêng đơn vị hành chính xã chiếm 80,4% tổng số đơn vị hành chính cấp cơ sở và chiếm 75,17% tổng số đơn vị hành chính toàn quốc. Mặc dù giữ vị trí rường cột, mô hình tổ chức chính quyền xã hiện nay bộc lộ sự dập khuôn, cứng nhắc, bộ máy cồng kềnh và chưa thích ứng với sự phân hóa kinh tế - xã hội sâu sắc giữa các vùng miền.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tiễn: các công trình học thuật trước đây chủ yếu tập trung vào cải cách chính quyền đô thị (David Albrecht, Heré Hocquard, Philippe Pappin, 2010; Phạm Văn Đạt, 2012) hoặc tiếp cận thuần túy từ góc độ luật học về thẩm quyền của Hội đồng nhân dân (HĐND) và Ủy ban nhân dân (UBND) (Trương Đắc Linh, 2002; Trần Thị Minh Châu, 2017). Nghiên cứu của NCS. Trương Quốc Việt dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Đặng Khắc Ánh và PGS. Văn Tất Thu tại Học viện Hành chính Quốc gia đã giải quyết triệt để khoảng trống này bằng cách tiếp cận liên ngành giữa khoa học hành chính, quản lý công và quản trị địa phương để tái cấu trúc toàn diện các yếu tố cấu thành mô hình chính quyền xã nông thôn.

Các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Công cuộc cải cách hành chính nhà nước trong bối cảnh đổi mới hệ thống chính trị và xây dựng nông thôn mới tác động như thế nào đến các yếu tố cấu thành mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những yếu tố kinh tế, chính trị, lịch sử, văn hóa và địa lý nào đang chi phối, tạo ra lực cản hoặc động lực cho quá trình hoàn thiện mô hình tổ chức chính quyền xã?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Cần xác lập những giải pháp mang tính đột phá nào về mặt thể chế, cơ cấu tổ chức và phương thức vận hành để xây dựng mô hình chính quyền xã có tư cách pháp nhân công quyền, mang tính tự quản và tương thích với đặc thù nông thôn Việt Nam?
• Giả thuyết khoa học (H1): Mô hình tổ chức chính quyền xã hiện hành thiếu tính linh hoạt do bị đồng nhất hóa với chính quyền đô thị; việc chuyển đổi mô hình sang hướng phân quyền tự quản kết hợp phân định rõ thẩm quyền quản lý nhà nước sẽ nâng cao trực tiếp hiệu lực, hiệu quả và mức độ hài lòng của cư dân nông thôn.
• Giả thuyết khoa học (H2): Đa dạng hóa mô hình tổ chức bộ máy chính quyền xã theo quy mô dân số, diện tích, đặc thù kinh tế - văn hóa (vùng thuần nông, ven đô, miền núi) là điều kiện tiên quyết để tối ưu hóa nguồn lực công và tinh gọn biên chế theo tinh thần Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Khóa XII.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Lý thuyết Phân cấp phân quyền (Decentralization Theory) của Bennett (1994) và Võ Kim Sơn (2004), Lý thuyết Quản trị địa phương (Local Governance) của Anwar Shah (2006), kết hợp Lý thuyết Quản lý công mới (New Public Management - NPM) của Chiavo-Campo và Sundaram (2003). Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình lịch sử từ năm 1945 đến nay, tập trung trọng tâm vào giai đoạn từ khi ban hành Hiến pháp năm 2013 đến năm 2018 trên địa bàn nông thôn toàn quốc.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu quốc tế và trong nước phản ánh bức tranh đa chiều về mô hình quản trị công địa phương. Về mặt quốc tế, Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (1998) Nhà nước trong một thế giới đang chuyển đổi và Báo cáo Phát triển Việt Nam (2010) Các thể chế hiện đại đã chỉ ra xu thế phân quyền, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương trước công dân. Anwar Shah (2006) trong công trình Local governance in developing countries nhấn mạnh nguyên tắc tự chủ tài chính và tính đa dạng của mô hình chính quyền cơ sở tại các nước đang phát triển. Tamura Shigeru (2007) trong Local politicians in Japan phân tích sâu cơ chế tự quản địa phương và mối quan hệ đối trọng giữa Thị trưởng và Hội đồng tại Nhật Bản.

Tại Việt Nam, các công trình của Bùi Thế Vĩnh (1999) về thiết kế tổ chức cơ quan hành chính, Võ Kim Sơn (2004) về phân cấp quản lý nhà nước, Nguyễn Đăng Dung (2006) và Đào Trí Úc (2007) về tổ chức bộ máy nhà nước pháp quyền đã đặt nền móng lý luận về phân công quyền lực. Ở cấp độ cơ sở, các nghiên cứu của Phan Đại Doãn (1995, 2001) về cấu trúc làng xã Việt Nam, Tô Duy Hợp (2000) về biến đổi làng xã đồng bằng sông Hồng, Trần Hữu Thắng và Nguyễn Hữu Đức (2002) về cải cách chính quyền xã, Hoàng Chí Bảo (2005) về hệ thống chính trị cơ sở đã phân tích sâu sắc các chiều kích lịch sử và văn hóa tác động đến thể chế nông thôn.

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

1. Trường phái Tập trung - Quan liêu thứ bậc (Hierarchical/Centralist School): Cho rằng chính quyền xã trong nhà nước đơn nhất bắt buộc phải là cấp hành chính chấp hành tuyệt đối mệnh lệnh của cấp trên, vận hành theo cơ cấu đồng nhất để bảo đảm sự chỉ đạo tập trung, thống nhất của chính quyền trung ương và cấp tỉnh, huyện.
2. Trường phái Quản trị Tự quản Địa phương (Local Autonomy & Subsidiarity School): Điển hình qua nhận định lịch sử của Pierre Pasquier (2006): "Xã họp thành một khối, hoàn bị đến nỗi người ta không thể sửa đổi một điểm nhỏ nào... Chúng ta không có ích lợi gì mà đả phá trực tiếp hoặc gián tiếp một cơ quan hiện là một lợi khí màu nhiệm. Ta nên để nó nguyên vẹn và tôn trọng các hình thức của nó". Trường phái này lập luận rằng nông thôn Việt Nam vốn có truyền thống tự trị làng xã bền chặt, do đó chính quyền xã phải được trao quyền tự chủ rộng rãi, tự quyết định các công việc nội bộ cộng đồng.

Luận án của NCS. Trương Quốc Việt định vị chính xác ở điểm giao thoa biện chứng: dung hòa giữa tính thống nhất của quyền lực nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa với tính tự quản cộng đồng đặc thù của nông thôn. So với nghiên cứu của David Albrecht và cộng sự (2010) tại các đô thị Việt Nam và công trình của Anwar Shah (2006) tại các nền kinh tế đang chuyển đổi, luận án đã mở rộng biên độ lý thuyết bằng việc xác lập tiêu chí phân loại chính quyền xã theo loại hình phát triển (xã nông nghiệp thuần túy, xã công nghiệp - dịch vụ hóa, xã miền núi đặc thù), khắc phục triệt để tư duy cào bằng thể chế.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mang lại những đóng góp đột phá cho hệ thống lý thuyết quản trị công và khoa học hành chính:

1. Bổ sung và phát triển khái niệm "Mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn": Khái niệm được luận giải là tổng thể các đặc trưng chủ yếu của 5 yếu tố cấu thành hữu cơ: vị trí, tính chất; chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn; cơ cấu tổ chức; các mối quan hệ tác động; và các điều kiện bảo đảm hoạt động. Luận án mở rộng lý thuyết thiết kế tổ chức của Bùi Thế Vĩnh (1999) bằng cách đưa yếu tố "quan hệ văn hóa - dòng họ làng xã" thành biến số thể chế chính thức trong quản trị công.
2. Xác lập luận cứ công nhận chính quyền xã là một pháp nhân công quyền (Public Legal Entity): Thách thức quan điểm hành chính truyền thống xem cấp xã thuần túy là cơ quan chấp hành cấp dưới, luận án chứng minh chính quyền xã có quyền tự chủ trong phạm vi luật định, sở hữu tài sản công cộng địa phương và có quyền ban hành các quyết định quản lý vi mô mang tính tự quản.
3. Mô hình hóa mối quan hệ giữa thể chế nhà nước và thiết chế tự quản cộng đồng: Luận chứng rõ ràng vai trò của thôn/bản. Mặc dù pháp luật không quy định thôn là một cấp hành chính, nhưng trên thực tế thôn hoạt động như một "đơn vị hành chính tự nhiên" giúp chính quyền xã chuyển hóa nhiệm vụ quản lý thành công việc tự nguyện của nhân dân.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Phân cấp quyền lực (Decentralization), Lý thuyết Quản trị địa phương (Local Governance) và Lý thuyết Cấu trúc - Chức năng (Structural-Functionalism).

                   ┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
                   │    BỐI CẢNH & YẾU TỐ TÁC ĐỘNG (Contextual Drivers)         │
                   │ • Chính trị - Pháp lý (Hiến pháp 2013, NQ 18-NQ/TW)        │
                   │ • Kinh tế - Hạ tầng (Chương trình NTM, Đô thị hóa)         │
                   │ • Lịch sử - Văn hóa làng xã & Nguồn nhân lực               │
                   └─────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                                 │
                                                 ▼
                   ┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
                   │       5 YẾU TỐ CẤU THÀNH MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN XÃ           │
                   │ 1. Vị trí, tính chất (Pháp nhân công quyền, gần dân)      │
                   │ 2. Chức năng, nhiệm vụ (Bảo đảm pháp luật & Phục vụ)      │
                   │ 3. Cơ cấu tổ chức (HĐND, UBND, Bộ máy chuyên môn)         │
                   │ 4. Mối quan hệ thể chế (Với Đảng, Cấp trên, Thôn/Bản)     │
                   │ 5. Điều kiện bảo đảm (Ngân sách, Cơ sở vật chất, CBCC)    │
                   └─────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                                 │
                                                 ▼
                   ┌───────────────────────────────────────────────────────────┐
                   │            MÔ HÌNH CHÍNH QUYỀN XÃ ĐỔI MỚI                 │
                   │  (Phân quyền tự quản + Phù hợp đặc thù phân loại vùng)    │
                   └───────────────────────────────────────────────────────────┘

Boundary conditions (điều kiện biên) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho các đơn vị hành chính xã thuộc hệ thống chính trị Việt Nam dưới sự lãnh đạo thống nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam, vận hành trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang chịu tác động của quá trình tái cơ cấu nông nghiệp và di cư lao động.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử kết hợp lập trường thực chứng phản phán (Critical Realism) và chủ nghĩa thực dụng (Pragmatism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed-Methods Design), kết hợp chặt chẽ giữa phân tích định tính chuyên sâu và khảo sát thực nghiệm định lượng quy mô lớn.

Thiết kế đa cấp độ (Multi-level design) được triển khai qua 3 tầng nấc:

• Tầng vĩ mô: Phân tích thể chế, chính sách, hệ thống văn bản quy phạm pháp luật từ Hiến pháp 1946 đến Hiến pháp 2013 và các nghị quyết của Trung ương Đảng.
• Tầng trung mô: Khảo sát, phỏng vấn sâu tại các cơ quan quản lý cấp tỉnh (Sở Nội vụ) và UBND cấp huyện tại 16 tỉnh, thành phố đại diện cho các vùng sinh thái - kinh tế: Lào Cai, Cao Bằng, Thái Nguyên, Phú Thọ, Bắc Giang, Hải Dương, Thái Bình, Ninh Bình, Hà Nam, Hòa Bình, Lạng Sơn, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Nam, Kon Tum, Bình Phước, Đắk Lắk, Kiên Giang.
• Tầng vi mô: Phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm tập trung và khảo sát bằng bảng hỏi trực tiếp đối với cán bộ, công chức xã, người hoạt động không chuyên trách và trưởng thôn/bản.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu kết hợp phân tầng ngẫu nhiên (Stratified Random Sampling) và chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling) để bảo đảm tính đại diện địa lý và tính chất nông thôn:

1. Khảo sát định lượng qua bảng hỏi:
   • Tổng số phiếu phát ra: 800 phiếu.
   • Tổng số phiếu thu về: 692 phiếu (tỷ lệ thu hồi: 86,5%).
   • Số phiếu hợp lệ đưa vào xử lý: 658 phiếu.
   • Phương thức phân bổ: Phát trực tiếp tại các lớp bồi dưỡng quản lý nhà nước ngạch chuyên viên và bồi dưỡng cán bộ, công chức cấp xã: 450 phiếu (thu về 392 phiếu); phát gián tiếp qua Sở Nội vụ và Trường Chính trị các tỉnh: 350 phiếu (thu về 300 phiếu).
   • Cơ cấu mẫu khảo sát: Cán bộ chủ chốt xã (Bí thư, Phó Bí thư Đảng ủy; Chủ tịch, Phó Chủ tịch HĐND; Chủ tịch, Phó Chủ tịch UBND xã) chiếm 168 phiếu (25,53%); Công chức chuyên môn xã (Địa chính - Xây dựng, Tư pháp - Hộ tịch, Tài chính - Kế toán, Văn phòng - Thống kê, Văn hóa - Xã hội) chiếm 374 phiếu (56,84%); Trưởng các đoàn thể chính trị - xã hội và người hoạt động không chuyên trách chiếm 116 phiếu (17,63%).
2. Thu thập dữ liệu định tính:
   • Phỏng vấn sâu (In-depth Interviews): Thực hiện trực tiếp, qua điện thoại và thư điện tử với các nhà khoa học đầu ngành về tổ chức bộ máy và cán bộ lãnh đạo, công chức cấp huyện, xã tại Lào Cai, Hà Nam, Ninh Bình, Hòa Bình, Lạng Sơn, Phú Thọ.
   • Thảo luận nhóm tập trung (Focus Group Discussions - FGDs): Tổ chức thảo luận chuyên đề tại Quỳ Châu (Nghệ An), Yên Thế (Bắc Giang), Hoằng Hóa (Thanh Hóa) với các nhóm đối tượng cán bộ, công chức cơ sở.

Tam giác đạc dữ liệu (Data & Method Triangulation) được thiết lập thông qua việc đối chiếu giữa số liệu thống kê quốc gia, kết quả khảo sát bảng hỏi định lượng, biên bản thảo luận nhóm và dữ liệu Báo cáo Chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính công cấp tỉnh (PAPI) giai đoạn 2011–2016.

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng từ 658 phiếu khảo sát được làm sạch, mã hóa và phân tích trên phần mềm SPSS 22.0. Các kỹ thuật thống kê mô tả (tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình Mean, độ lệch chuẩn Standard Deviation) được sử dụng để đánh giá mức độ quan trọng của các chức năng, hình thức hoạt động của HĐND và UBND xã, cũng như mức độ đồng thuận đối với các đề xuất cải cách thể chế. Dữ liệu định tính từ phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm được phân tích theo phương pháp phân tích chủ đề (Thematic Analysis) với sự hỗ trợ của phần mềm NVivo, trích xuất các rào cản thể chế và mô hình kiêm nhiệm chức danh tại thôn/xã.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự bất cập trong cơ cấu "đồng nhất hóa" thiết chế: 80,4% đơn vị cấp cơ sở là xã nông thôn đang bị áp dụng một khung thể chế tổ chức bộ máy tương tự như phường đô thị, bất chấp sự khác biệt sâu sắc về diện tích tự nhiên, mật độ dân số và tính liên kết cộng đồng. Kết quả khảo sát cho thấy đa số cán bộ cơ sở nhận định quy định pháp lý hiện hành chưa phân định rõ thẩm quyền giữa quản lý hành chính nhà nước và tự quản cộng đồng.
2. Khoảng cách giữa chức năng pháp lý và năng lực thực thi của HĐND xã: Dữ liệu khảo sát chỉ ra rằng mặc dù HĐND xã được quy định là cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương, nhưng phần lớn hoạt động giám sát còn mang tính hình thức; tỷ lệ đại biểu kiêm nhiệm cao làm suy giảm tính độc lập. Kết quả đánh giá ý kiến về việc không thành lập tổ đại biểu HĐND xã và hoạt động của các Ban HĐND xã cho thấy sự cần thiết phải tinh giản cấu trúc để tránh lãng phí nguồn lực công.
3. Thực trạng quá tải và bất cập về chất lượng đội ngũ công chức cấp xã: Phân tích dữ liệu thống kê từ 7/2016 đến 2018 cho thấy tỷ lệ cán bộ chủ chốt và công chức xã đạt chuẩn trình độ chuyên môn đại học trở lên tăng lên, nhưng tình trạng kiêm nhiệm không hợp lý, chế độ đãi ngộ bất cập đối với người hoạt động không chuyên trách tạo ra sức ỳ lớn. Dữ liệu từ các cuộc thảo luận nhóm tại Quỳ Châu (Nghệ An) và Yên Thế (Bắc Giang) phản ánh rõ: khối lượng công việc phát sinh từ Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới tăng gấp 2–3 lần nhưng thẩm quyền quyết định về tài chính - nhân sự của xã bị trói buộc nghiêm trọng.
4. Vai trò cấu trúc "kép" của thôn/bản: Nghiên cứu phát hiện hiện tượng độc đáo: Thôn, làng, ấp, bản không phải là đơn vị hành chính theo luật định nhưng lại là "mắt xích sinh tử" trong quản lý công tại xã. Các mô hình sáp nhập thôn và nhất thể hóa chức danh Bí thư chi bộ kiêm Trưởng thôn mang lại hiệu quả quản trị vượt trội, giảm bình quân 30-40% số người hoạt động không chuyên trách tại cơ sở.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Mở rộng Lý thuyết Phân cấp phân quyền trong nhà nước đơn nhất, chứng minh rằng phân quyền cho cấp xã không làm suy yếu quyền lực trung ương mà ngược lại, gia tăng tính chính danh và năng lực phục vụ của bộ máy nhà nước.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ khảo sát đánh giá năng lực thể chế chính quyền cấp cơ sở, có khả năng chuyển giao và ứng dụng cho các nghiên cứu về chính quyền đô thị và hải đảo.
• Về ứng dụng thực tiễn: Cung cấp luận cứ trực tiếp phục vụ việc sơ kết, đánh giá việc thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng và quá trình sửa đổi, bổ sung Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015.
• Về chính sách công: Đề xuất lộ trình xây dựng Luật về Chính quyền cơ sở, phân loại đơn vị hành chính xã thành 3 nhóm (Xã nông thôn đồng bằng thuần nông; Xã nông thôn vùng cao, biên giới, hải đảo; Xã nông thôn ven đô đang đô thị hóa) để thiết kế bộ máy tương ứng.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu có 3 hạn chế chính:

1. Giới hạn mẫu: Do điều kiện nguồn lực, khảo sát định lượng trực tiếp mới thực hiện được tại 10 tỉnh đại diện và phỏng vấn sâu tại 6 tỉnh, chưa thể bao quát toàn bộ 63 tỉnh, thành phố trên toàn quốc.
2. Khung thời gian: Dữ liệu thực nghiệm tập trung vào giai đoạn bản lề 2013–2018, chưa phản ánh đầy đủ tác động dài hạn của làn sóng chuyển đổi số và chính quyền điện tử cấp xã sau đại dịch COVID-19.
3. Mô hình định lượng: Nghiên cứu chủ yếu sử dụng thống kê mô tả và phân tích tương quan đơn biến; chưa áp dụng mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để kiểm định các biến tiềm ẩn tác động đến hiệu quả quản trị công.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Phát triển mô hình SEM đánh giá tác động của tính tự quản ngân sách đến sự hài lòng của cư dân nông thôn.
• Nghiên cứu mô hình "Xã thông minh" (Smart Commune) và ứng dụng dịch vụ công trực tuyến cấp độ 4 tại khu vực miền núi.
• Phân tích so sánh thể chế tự quản làng xã giữa Việt Nam với các quốc gia Đông Á có nét tương đồng văn hóa như Nhật Bản, Hàn Quốc (Phong trào Saemaul Undong).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật và chính sách sâu rộng:

• Tác động học thuật: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực trong đào tạo tiến sĩ, thạc sĩ chuyên ngành Quản lý công, Luật Hành chính tại Học viện Hành chính Quốc gia và các cơ sở giáo dục đại học khối ngành khoa học xã hội. Dự kiến mang lại hàng trăm trích dẫn học thuật trong các công trình nghiên cứu về cải cách hành chính địa phương.
• Tác động chính sách: Cung cấp trực tiếp luận cứ cho Bộ Nội vụ, Ban Tổ chức Trung ương và Ủy ban Pháp luật của Quốc hội trong việc hoạch định chính sách sáp nhập đơn vị hành chính cấp xã giai đoạn 2019–2030, tối ưu hóa khoán chi phụ cấp cho người hoạt động không chuyên trách.
• Lợi ích xã hội: Thúc đẩy xây dựng nền hành chính phục vụ, giảm thiểu thời gian thực hiện thủ tục hành chính cho hơn 60 triệu cư dân nông thôn Việt Nam.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khoảng trống nghiên cứu hoàn chỉnh về chính quyền nông thôn, phương pháp luận nghiên cứu hỗn hợp mẫu mực.
• Các nhà khoa học, giảng viên hành chính công: Thụ hưởng khung phân tích 5 yếu tố cấu thành mô hình chính quyền xã để giảng dạy các học phần Quản trị địa phương, Tổ chức bộ máy nhà nước.
• Cơ quan hoạch định chính sách (Bộ Nội vụ, Quốc hội): Sử dụng trực tiếp hệ thống luận cứ và dữ liệu khảo sát 658 mẫu để sửa đổi, hoàn thiện thể chế pháp luật về chính quyền địa phương.
• Cán bộ, công chức cơ sở (cấp xã, huyện): Thụ hưởng mô hình phân định nhiệm vụ minh bạch, giảm tải áp lực hành chính sự vụ và nâng cao tính tự chủ nghề nghiệp.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đâu là đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án? Đó là việc mở rộng Lý thuyết Quản trị địa phương (Anwar Shah, 2006) trong bối cảnh nhà nước đơn nhất: chứng minh chính quyền xã không chỉ là cơ quan chấp hành hành chính mà phải mang đầy đủ bản chất của một pháp nhân công quyền có tính tự quản, đại diện cho cộng đồng lãnh thổ tự nhiên.
2. Phương pháp nghiên cứu có điểm gì đột phá so với các công trình trước? Khắc phục tính chất nghiên cứu thuần túy phân tích quy phạm pháp luật của các tác giả trước (Trần Thị Minh Châu, 2017; Phạm Văn Đạt, 2012), luận án tích hợp phương pháp hỗn hợp tuần tự với quy mô khảo sát thực nghiệm 658 mẫu chuẩn xác trên 10 tỉnh đại diện, kết hợp tam giác đạc dữ liệu với Báo cáo PAPI quốc gia.
3. Phát hiện nào từ dữ liệu mang tính bất ngờ nhất? Mặc dù 100% văn bản quy phạm pháp luật không coi "thôn/bản" là cấp hành chính, nhưng trên 90% khối lượng công việc quản trị thực tế của UBND xã lại được vận hành và giải quyết thông qua trưởng thôn và các thiết chế tự quản dòng họ, chứng minh sự tồn tại tất yếu của quản trị phi chính thức.
4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp phụ lục chi tiết hệ thống bảng hỏi 800 mẫu, biên bản câu hỏi phỏng vấn sâu chuyên gia, danh mục tiêu chí phân loại xã và ma trận mã hóa dữ liệu định tính.
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Tập trung vào 3 trụ cột: (1) Số hóa quản trị nông thôn và chính quyền điện tử cấp xã; (2) Đo lường giá trị công (Public Value) do chính quyền xã tạo ra; (3) Tác động của già hóa dân số nông thôn đến cấu trúc bộ máy cơ sở.

Kết luận

Công trình nghiên cứu luận án tiến sĩ của Trương Quốc Việt đã xác lập một dấu mốc học thuật quan trọng với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và phát triển toàn diện cơ sở lý luận về mô hình tổ chức chính quyền xã ở nông thôn trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
2. Đánh giá toàn diện thực trạng tổ chức và hoạt động của chính quyền xã từ năm 1945 đến nay, chỉ rõ 5 nhóm nút thắt thể chế kìm hãm hiệu lực quản trị cơ sở giai đoạn sau Hiến pháp 2013.
3. Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng quy mô lớn (N = 658) phản ánh trung thực nhận thức, nguyện vọng và đánh giá của đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở tại 10 tỉnh đại diện.
4. Đề xuất hệ thống quan điểm mang tính đột phá: xây dựng chính quyền xã theo mô hình pháp nhân công quyền tự quản, đa dạng hóa tổ chức bộ máy theo đặc thù phân loại kinh tế - xã hội.
5. Thiết kế lộ trình 8 nhóm giải pháp đồng bộ về thể chế, nhân sự, tài chính công, sáp nhập thôn/xã và kiến nghị xây dựng Luật về Chính quyền cơ sở.

Công trình mở ra 3 hướng nghiên cứu mới về quản trị nông thôn chuyển đổi số, thiết chế tự quản phi chính thức và tài chính công địa phương; để lại giá trị khoa học lâu dài và đóng góp thiết thực cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1, chương 2 và chương 3 của báo cáo. Báo cáo nêu rõ cách thức cung ứng dịch vụ công của CQĐP và sự tham gia của người dân vào quản trị nhà nước tại địa phương (ĐP) [173]. Theo mô hình này, tác giả nhấn mạnh việc tổ chức CQĐP phải bảo đảm sự tham gia trực tiếp của người dân ĐP. CQĐP có quyền tự trị mềm dẻo, đồng thời đề cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình để cung cấp các dịch vụ công tốt hơn cho người dân.

10 Những công trình nghiên cứu này đã khái quát rõ bối cảnh và xu hướng vận động, phát triển các chức năng, cách thức can thiệp của nhà nước tới các quá trình vận động và phát triển xã hội. Đồng thời, chỉ ra mối quan hệ giữa nhà nước với người dân và xã hội, giữa các cơ quan trong bộ máy nhà nước, giữa chính quyền trung ương với chính quyền địa phương theo hướng phục vụ và đề cao các hình thức dân chủ trực tiếp. Những công trình này cung cấp hướng tiếp cận lý thuyết hiện đại về mô hình nhà nước trên thế giới để đúc rút bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam. Các công trình nghiên cứu trong nước Giáo sư Bùi Thế Vĩnh (1999) (chủ biên) với tác phẩm Thiết kế tổ chức các cơ quan hành chính nhà nước (HCNN) đã khái quát hoá những vấn đề lý thuyết về thiết kế tổ chức các cơ quan HCNN [92].

Tài liệu này giúp người đọc hiểu rõ được nguyên tắc, nội dung, phương pháp thiết kế mô hình tổ chức các cơ quan HCNN. Công trình Phân cấp quản lý nhà nước lý luận và thực tiễn của tác giả Võ Kim Sơn (2004) đã lý giải một cách khoa học về phân công, phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước và thực tiễn phân cấp quản lý HCNN ở Việt Nam từ năm 1945 tới năm 2003. Những phân tích này là hết sức quan trọng, là cơ sở lý thuyết để luận giải, đánh giá tình hình phân quyền giữa các cấp chính quyền địa phương [60]. Trong cuốn sách: Một số lý thuyết và kinh nghiệm tổ chức nhà nước trên thế giới (2005) đã hệ thống lý luận và thực tiễn, kinh nghiệm tổ chức nhà nước và bộ máy nhà nước ở phương Đông và phương Tây cổ đại, nhà nước theo mô hình tổng thống, mô hình đại nghị, nhà nước tư bản phương Tây hiện đại, nhà nước theo mô hình Xô Viết,…[52].

Cuốn sách Tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam theo các bản Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992 và 1992 sửa đổi, bổ sung 2001 do tác giả Nguyễn Đăng Dung (2006) chủ biên với cách tiếp cận lịch sử - logic đã phân tích và làm rõ tính kế thừa và phát triển hệ thống bộ máy nhà nước ở Việt Nam qua các bản Hiến pháp [21]. Cùng tác giả này, trong công trình nghiên cứu: Nhà nước và trách nhiệm nhà nước cũng đã phân tích rất kỹ vị trí, vai trò, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan cấu thành nên bộ máy nhà nước và đặc biệt là cách thức tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước để quản lý xã hội. Tác giả cũng đã luận giải rất kỹ các mô hình CQĐP trên thế giới, phân tích kỹ vai trò, vị trí, chức năng và việc đổi mới CQĐP ở Việt Nam [22]. 11 Tác phẩm Mô hình tổ chức và hoạt động của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của tác giả Đào Trí Úc (2007) đưa ra những đặc điểm mô hình tổ chức và hoạt động của nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam [82].

Trong phần III của cuốn sách, tác giả đề ra những nguyên tắc để thiết lập mô hình CQĐP trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân ở Việt Nam. Ở phần giải pháp, tác giả kiến nghị cần phải thừa nhận tính tự quản và khẳng định tính chất là cơ quan quyền lực nhà nước tại ĐP của Hội đồng nhân dân (HĐND). Cuốn sách Tổ chức Nhà nước Việt Nam 1945 – 2007 của Bộ Nội vụ (2007) tập trung phân tích tổ chức và hoạt động của các bộ phận cấu thành nên bộ máy nhà nước Việt Nam từ năm 1945 – 2007. Chương 4 của cuốn sách, các tác giả nghiên cứu về vị trí, vai trò, tổ chức, chức năng nhiệm vụ, quyền hạn và hoạt động của CQĐP qua các giai đoạn lịch sử.

Tuy nhiên những phân tích này mới dừng lại ở việc bám sát vào văn bản quy phạm pháp luật và một số số liệu cơ bản về tổ chức và hoạt động của CQĐP nói riêng và tổ chức nhà nước Việt Nam nói chung [7]. Phần V cuốn sách Đổi mới, hoàn thiện bộ máy nhà nước trong giai đoạn hiện nay, tác giả Bùi Xuân Đức (2007) đi sâu phân tích các cơ quan trong bộ máy nhà nước Việt Nam [18]. Đặc biệt, tác giả đã phân tích khá kỹ về thực trạng tổ chức và hoạt động HĐND, ủy ban nhân dân (UBND); về đổi mới mô hình tổ chức CQĐP, chính quyền tỉnh, chính quyền xã (CQX). Tác giả cũng đưa ra phương án cụ thể xây dựng mô hình tổ chức CQĐP.

Tác giả Nguyễn Thị Phượng (2013) trong công trình nghiên cứu Tổ chức đơn vị hành chính - lãnh thổ Việt Nam đã phân tích, tổng hợp, thống kê, so sánh thực tiễn việc tổ chức phân chia đơn vị hành chính lãnh thổ Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử. Ngoài ra, tác giả còn giới thiệu kinh nghiệm tổ chức đơn vị hành chính của một số quốc gia trên thế giới. Thông qua phân tích, luận giải về phân chia đơn vị hành chính lãnh thổ, tác giả chỉ ra mối liên hệ giữa việc xáp lập các đơn vị hành chính – lãnh thổ với việc thiết lập nên bộ máy chính quyền để quản lý [55]. Luận án tiến sĩ Luật học: Tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước với việc tổ chức bộ máy nhà nước ở một số nước của Nguyễn Thị Hồi (2003) chỉ ra quá trình phát triển tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước và tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước ở một số quốc gia.

Luận án hệ thống các vấn đề lý luận về phân chia quyền lực nhà nước và sự ảnh hưởng của nó tới mối quan hệ giữa chính quyền trung ương với CQĐP 12 để đưa ra những luận cứ, luận chứng quan trọng thiết lập bộ máy nhà nước, mối quan hệ giữa các cơ quan, giữa các cấp chính quyền [33]. Đề tài khoa học cấp Bộ (2005) Nhận thức và thực tiễn vận dụng quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về tổ chức bộ máy nhà nước trong thời kỳ đổi mới (từ năm 1986 đến nay) do Nguyễn Văn Mạnh làm chủ nhiệm đã làm sáng tỏ ba nội dung: (i) những quan điểm, chủ trương của Đảng về đổi mới tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước; (ii) đánh giá thực trạng thể chế hoá, vận dụng các quan điểm của Đảng về nguyên tắc tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước; (iii) phương hướng vận dụng quan điểm của Đảng trong đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước và các giải pháp để kiện toàn đổi mới tổ chức bộ máy nhà nước đáp ứng mục tiêu xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam. Trong nhóm giải pháp này có đề xuất các vấn đề liên quan tới đổi mới CQĐP [42]. Các công trình nghiên cứu về mô hình tổ chức chính quyền địa phương 1.

Các công trình nghiên cứu trên thế giới Tác giả Bennett, Robert J. (1994) trong cuốn sách Local government and market decentralization: Experience in industrialized, developing and former Eastern bloc countries đã giới thiệu sự phát triển chính trị và hành chính ở một số quốc gia trên thế giới. Trong đó đề cập đến chức năng của CQĐP cung cấp các dịch vụ công và sự phân quyền giữa trung ương với ĐP [153]. Tác giả Tamura, Shigeru (2007) trong cuốn sách Local politicians in Japan đã phân tích cách thức tổ chức và hoạt động của CQĐP ở Nhật Bản.

Trọng tâm là về vai trò, vị trí, nhiệm vụ của các nhà chính trị ĐP: Thống đốc, thị trưởng, phó thị trưởng trong việc quản lý và điều hành CQĐP; cơ chế tự quản của CQĐP [183]. Tại Chương 9 của cuốn sách: Hành chính công và quản lý hiệu quả của Chính phủ ngoài việc nêu những vấn đề chung nhất trong quản lý hành chính ĐP trên thế giới đã giới thiệu và phân tích về cách thức phân chia quyền hạn giữa chính phủ trung ương và CQĐP ở Trung Quốc. Cuốn sách khái quát việc xây dựng và thực hiện thể chế hành chính ĐP ở Trung Quốc [186]. Nhóm tác giả: David Albrecht, Heré Hocquard, Philippe Pappin (2010) với công trình nghiên cứu: CQĐP trong quá trình phát triển đô thị ở Việt Nam.

Tiến triển, phương tiện và hạn chế của CQĐP mô tả bức tranh toàn cảnh về chính quyền đô thị (CQĐT) ở Việt Nam. Bằng phương pháp nghiên cứu thực địa, tổng hợp tài liệu và sử 13 dụng các kỹ thuật nghiên cứu, phân tích, tổng hợp, điều tra xã hội học đã đánh giá vai trò, vị trí của CQĐT ở Việt Nam trên các phương diện thể chế, chính sách, tài chính, cung cấp dịch vụ công,…ở các đô thị (ĐT) lớn tại Việt Nam [158]. Cuốn sổ tay IDEA quốc tế số 4 (2014): Dân chủ ở cấp ĐP của Viện Quốc tế về dân chủ và hỗ trợ bầu cử đã đi sâu phân tích khía cạnh thúc đẩy dân chủ tại ĐP và sự tham gia của người dân vào quản trị địa phương. Những phân tích này tập trung tới nội dung tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình của CQĐP [187].

Các công trình nghiên cứu trong nước Nhóm tác giả Tô Tử Hạ, Nguyễn Hữu Tri, Nguyễn Hữu Đức (1998) trong cuốn sách Cải cách hành chính địa phương lý luận và thực tiễn gồm những bài viết của nhiều tác giả về sự cần thiết, nội dung và giải pháp để cải cách tổ chức bộ máy CQĐP; phân định đơn vị hành chính lãnh thổ, phương hướng và giải pháp tổ chức quản lý CQĐP…đã hệ thống lý thuyết và thực tiễn về mô hình tổ chức CQĐP ở Việt Nam cũng như các yếu tố tác động, chi phối tới việc hoàn thiện mô hình tổ chức CQĐP Việt Nam giai đoạn những năm cuối thế kỷ XX. Trong sách Những vấn đề lý luận và thực tiễn về CQĐP ở Việt Nam hiện nay của Lê Minh Thông, Nguyễn Như Phát (2002) với góc nhìn của những nhà khoa học pháp lý đã phản ánh toàn diện lý luận và thực tiễn về quá trình xây dựng và phát triển CQĐP ở Việt Nam từ năm 1945. Cuốn sách đưa ra những định hướng đổi mới tổ chức và hoạt động của CQĐP. Tuy nhiên, công trình chưa đi sâu phân tích những đổi mới cụ thể đối với CQX ở nông thôn Việt Nam [69].