Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1.1 Tổng quan một số công trình nghiên cứu liên quan về tổ chức chính quyền và tổ chức hệ thống hành chính nhà nước ở địa phương 1.1 Các công trình nghiên cứu ở ngoài nước - Nghiên cứu về chính quyền địa phương, theo tài liệu State and local government [6], quy định của luật pháp Mỹ, mỗi bang có hiến pháp riêng bằng văn bản, và các tài liệu này thường phức tạp hơn so với liên bang của họ. Tất cả các chính quyền bang được mô hình hóa theo quy định của chính phủ liên bang và bao gồm ba ngành: hành pháp, lập pháp và tư pháp. Trong các bang, ngành hành pháp đứng đầu là một thống đốc là người do nhân dân bầu trực tiếp. Trong hầu hết các bang, các nhà lãnh đạo khác trong ngành hành pháp cũng được bầu trực tiếp, bao gồm thống đốc, tổng chưởng lý, thư ký của nhà nước, và kiểm toán viên và ủy viên.
Họ có quyền tổ chức trong bất kỳ cách nào, vì vậy họ thường rất khác nhau về cấu trúc điều hành. Không có hai tổ chức điều hành nhà nước là giống nhau. Chính quyền địa phương, Chính quyền địa phương thường bao gồm hai tầng: các hạt, còn được gọi là quận ở Alaska và các giáo xứ ở Louisiana, và các thành phố, hoặc thành phố/thị trấn. Tại một số bang, các quận được chia thành các thị trấn.
Đô thị có thể được cấu trúc bằng nhiều cách, theo quy định của hiến pháp bang, tên gọi khác nhau, thị trấn, làng, quận, thành phố, hoặc thị trấn. Các loại khác nhau của các huyện cũng có các chức năng trong chính quyền địa phương bên ngoài quận hạt hoặc các ranh giới, thành phố trực thuộc Trung ương, chẳng hạn như khu vực trường học, phòng cháy chữa cháy huyện. Chính quyền thành phố, những khu vực được định nghĩa là các thành phố, thị xã, quận (trừ Alaska), làng mạc, thị trấn nói chung là tổ chức xung quanh một trung tâm dân số và trong nhiều trường hợp tương ứng với các chỉ định địa lý được sử dụng bởi Cục Thống kê Dân số Hoa Kỳ. Các thành phố khác nhau rất nhiều về quy mô dân số, từ hàng triệu cư dân của thành phố New York và Los Angeles đến vài trăm người (như ở Jenkins, Minnesota).
Thành phố nói chung chịu trách nhiệm quản lý công viên và các dịch vụ vui chơi giải trí, cảnh sát và sở cứu hỏa, các dịch vụ nhà ở, các dịch vụ 10 y tế khẩn cấp, tòa án, thành phố trực thuộc trung ương, các dịch vụ vận tải (bao gồm cả phương tiện giao thông công cộng), và các công trình công cộng (đường phố, cống rãnh, quét tuyết. Trong khi đó, chính phủ liên bang và các chính phủ bang chia sẻ quyền lực nhà nước trong nhiều cách, chính quyền địa phương phải được trao quyền lực của nhà nước. Nhìn chung, thị trưởng, hội đồng thành phố, và các cơ quan quản lý khác được bầu trực tiếp từ người dân. Như vậy, chính quyền bang hay các thành phố ở Mỹ được trao nhiều quyền để quản lý các hoạt động của bang, thậm trí cả quyền quy định cấu trúc của đô thị thuộc bang với tên gọi khác nhau; thành phố là đơn vị cơ sở mặc dù có thể quy mô dân số lớn hoặc nhỏ, với chức năng giải quyết đời sống dân sinh sở tại.
- Nghiên cứu về chính quyền địa phương của Cộng hòa liên bang Đức, tác giả Nguyễn Kim Thoa, trong cuốn: Tổ chức chính quyền địa phương Cộng hòa liên bang Đức, Hà Nội-2006 [35]; tác giả đã đề cập tới hình thức tổ chức bộ máy hành chính của bang trong mối quan hệ với Chính quyền địa phương, tổ chức và nguyên tắc hoạt động với nhà nước liên bang Cộng hòa liên bang Đức trên các góc độ: Mối quan hệ với chính quyền trung ương; cơ cấu tổ chức và mối quan hệ giữa các cấp của bộ máy hành chính bang, chính quyền địa phương. Vai trò và tổ chức của bang, hội đồng, cơ quan hành chính, thị trưởng; vai trò và tổ chức của huyện; vai trò và tổ chức của xã. Các quy định tự quản địa phương ở liên bang Đức có nhiều điểm tiến bộ như: Thứ nhất, các bang có chủ quyền về tổ chức, có nghĩa là tự qui định về việc thành lập các cơ quan hành chính và thủ tục hành chính trên cơ sở luật liên bang. Thứ hai, các bang thực hiện các đạo luật thuộc lĩnh vực quản lý do liên bang ủy nhiệm, có giám sát của liên bang, nhưng lĩnh vực ủy nhiệm không nhiều ; các cơ quan hành chính của bang cũng phải chấp hành hướng dẫn về chuyên môn của cơ quan hành chính liên bang cao nhất.
Thứ ba, cơ quan hành chính cao nhất của bang là Chính phủ, các quy định về tự quản địa phương là loại nhiệm vụ hoàn toàn do chính phủ quyết định. Đây là tài liệu tham khảo hữu ích cho các thành phố trực thuộc trung ương trong việc tổ chức các cơ quan hành chính phù hợp với điều kiện của các đô thị; đồng thời giúp cho việc thực thi Luật Chính quyền 11 địa phương ở Việt Nam được hiệu quả. - Nghiên cứu về chính quyền ở Xingapo, tác giả Dương Văn Quảng trong cuốn: XINGAPO–Đặc thù và giải pháp, tác giả đã có nghiên cứu và đưa ra một số đặc trưng của chính quyền một cấp ở Xingapo; với một số tính chất chủ yếu của chính quyền như [39]: Về xây dựng các thể chế nhà nước, ba nguyên tắc tối thượng được đề ra và được tuân thủ một cách triệt để đó là gọn nhẹ, hiệu quả và trong sạch. Trước hết về sự gọn nhẹ.
Nếu so sánh về diện tích và số dân thì Xingapo nhỏ hơn thành phố Hà Nội. Nhưng về mặt chính quyền, Xingapo chỉ cỏ một cấp. Đó là chính phủ trung ương. Xingapo được chia thành năm quận (districts) và đứng đầu quận là thị trưởng do chính phủ bổ nhiệm trong số các nghị sĩ.
Tại quận có Hội đồng Phát triển cộng đồng (Community Development Councils – CDCs). CDCs được coi là cấp hành chính địa phương, nhưng không có vai trò quản lý nhà nước. CDCs có nhiệm vụ phát triển cộng đồng, văn hóa và xã hội. CDCs được hưởng trợ cấp từ ngân sách nhà nước thông qua các dự án.
Dưới CDGs còn có các Hội đồng khu phố (Town Councils) và Hội đồng dân cư (Residents Councils). Điều đáng lưu ý là tất cả các loại hội đồng này không phải là cơ quan quản lý nhà nước mà hoạt động như các tổ chức xã hội. Gọn nhẹ đi đôi với hiệu quả. Hiệu quả do phân định rõ ràng trách nhiệm và tính độc lập giữa các cơ quan công quyền.
Một vấn đề chỉ có một cơ quan công quyền phụ trách và chịu trách nhiệm. Chẳng hạn, Ban Phát triển kinh tế (Economic Development Board - EDB) chịu trách nhiệm thu hút các công ty nước ngoài vào Xingapo. Ngược lại, Ban Doanh nghiệp quốc tế (International Enterprise Singapore - IESgp) có nhiệm vụ đưa các công ty Xingapo ra đầu tư ở nước ngoài. Nguyên tắc thứ ba trong việc xây dựng bộ máy công quyền là trong sạch.
Khi mới độc lập, Xingapo là một hòn đảo bị hoành hành bởi mọi tệ nạn xã hội, đặc biệt là tham nhũng. Sau 40 năm tồn tại, đảo quốc này đã trở thành một quốc gia trong sạch và minh bạch vào bậc nhất thế giới. Như vậy, từ những nguyên tắc và mục tiêu xây dựng chính quyền của Xingapo, đã và đang trở thành một quốc gia phát triển bậc nhất trên thế giới và dẫn đầu về mọi mặt trong khối ASEAN mà Việt Nam là thành viên. Đồng thời mô hình quản lý, tổ chức chính quyền một cấp và hệ thống hành 12 chính của Xingapo sẽ là mô hình hữu ích cho Thành phố Hà Nội tham khảo.
- Nghiên cứu về chính quyền đô thị ở Nhật Bản, TS. Hoàng Minh Hằng, năm 2012, trong bài: Tìm hiểu xây dựng chính quyền đô thị Nhật Bản; tác giả đã nghiên cứu trên ba lĩnh vực: Phân cấp chính quyền địa phương và hệ thống đô thị; phân loại đô thị; mô hình tổ chức chính quyền đô thị ở Nhật Bản. Về phân cấp chính quyền địa phương: Theo Luật tự trị địa phương, chính quyền địa phương ở Nhật Bản được chia thành hai loại: loại thông thường và loại đặc biệt. Chính quyền thông thường bao gồm hai cấp: cấp Tỉnh và cấp Hạt.
Chính quyền đặc biệt bao gồm: chính quyền các đặc khu, chính quyền hợp tác giữa các hạt, chính quyền khu quản lý tài sản, chính quyền hiệp hội phát triển địa phương. Ở cấp hạt hay còn gọi là đơn vị hành chính địa phương cấp cơ sở, tính đến 1/4/2008, Nhật Bản có 1. Các đơn vị hành chính cấp hạt gồm ba loại: thành phố (shi), thị trấn (cho, machi) và làng (mura, son). Sự khác biệt chủ yếu giữa ba loại này là số lượng của các thành viên hội đồng, chỉ định bắt buộc một thủ quỹ và thành lập các cơ quan phúc lợi xã hội.
Như vậy, chính quyền ở thành phố, thị trấn là cùng cấp ở cơ sở. Chính quyền cấp Tỉnh và cấp Hạt là những thực thể độc lập với nhau và không có mối quan hệ thứ bậc trong hệ thống hành chính. Về chức năng của chính quyền mỗi cấp này cũng có sự khác biệt. Trong khi chính quyền cấp Tỉnh là chính quyền địa phương khu vực rộng chứa đựng cả các Hạt, thì chính quyền cấp Hạt là chính quyền địa phương cơ sở liên quan trực tiếp đến đời sống hàng ngày của nhân dân.
Chính quyền cấp Tỉnh cũng là cấp trung gian duy nhất giữa chính quyền trung ương và chính quyền cơ sở cấp Hạt, chịu trách nhiệm chuyển tải các chính sách của trung ương về địa phương, thực hiện trách nhiệm chi đối với các kế hoạch phát triển toàn vùng và cung ứng các hàng hoá công cộng quan trọng mà qui mô tác động của chúng vượt ra khỏi phạm vi một hạt như đường giao thông, bảo vệ môi trường… Chính quyền đặc biệt, trong số 4 hình thức đề cập ở trên, đáng chú ý nhất là các đặc khu. Đây là 23 khu đặc biệt nằm trong Tokyo-to. Tuy cùng cấp Hạt, nhưng chính quyền của các đặc khu được trao nhiều quyền hạn hành chính hơn so với các 13 thị trấn và làng. Tuy nhiên, nếu so với các thành phố, thì các đặc khu không nhiều quyền hạn bằng.
Về mô hình tổ chức chính quyền đô thị ở Nhật Bản: Chính quyền đô thị Nhật Bản có hai nhánh cơ bản: lập pháp và hành pháp. Nhánh lập pháp ban hành các quy định của thành phố, quyết định ngân sách. Hội đồng thành phố thuộc nhánh này. Nhánh hành pháp thực thi các chính sách do nhánh lập pháp quyết định.