Luận văn thạc sĩ thực trạng và giải pháp phát triển kinh tế đối với các hộ nông dân bị thu hồi đất để xây dựng khu chung cư tại xã đắc sơn huyện phổ yên tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển kinh tế cho hộ nông dân bị thu hồi đất tại xã Đắc Sơn, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên.

• Tác giả: Ma Thị Khuyên
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Ngọc Lan
• Trường học: Đại học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
• Đề tài: Thực trạng và giải pháp phát triển kinh tế đối với các hộ nông dân bị thu hồi đất để xây dựng khu chung cư tại xã Đắc Sơn, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• MỤC LỤC
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 0.2.1. Mục tiêu chung
• 0.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 0.3. Ý nghĩa của đề tài
• 0.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 0.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 0.4. Đóng góp mới của đề tài
• 0.5. Bố cục của khóa luận
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số khái niệm cơ bản và đặc trưng của kinh tế hộ
• 1.1.1. Khái niệm về hộ
• 1.1.2. Khái niệm hộ nông dân
• 1.1.3. Khái niệm kinh tế hộ nông dân
• 1.1.4. Đặc trưng của kinh tế nông hộ
• 1.2. Thu hồi đất và các vấn đề liên quan
• 1.2.1. Khái niệm về thu hồi đất
• 1.2.2. Lý do của việc thu hồi đất
• 1.2.3. Cơ chế thu hồi đất
• 1.2.4. Bản chất của việc bồi thường, giải phóng mặt bằng
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.4.1. Chọn điểm nghiên cứu
• 2.4.2. Phương pháp thu nhập thông tin
• 2.4.3. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.4.4. Phương pháp phân tích số liệu
• 2.5. Hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Đắc Sơn
• 3.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 3.1.2. Điều kiện kinh tế - xã hội
• 3.2. Thực trạng về tình hình thu hồi đất trên địa bàn xã Đắc Sơn
• 3.2.1. Tình hình thu hồi đất tại xã Đắc Sơn
• 3.2.2. Sự biến động đất đai sau thu hồi đất tại xã Đắc Sơn
• 3.2.3. Biến động đất đai của các hộ được điều tra trước và sau khi THĐ
• 3.3. Thực trạng biến động ngành nghề, việc làm của các hộ dân sau THĐ
• 3.3.1. Thực trạng biến động ngành nghề của các hộ trước và sau khi THĐ
• 3.3.2. Thực trạng việc làm của các hộ dân trước và sau khi THĐ
• 3.4. Thực trạng thu nhập và sử dụng tiền đền bù của các hộ
• 3.4.1. Thực trạng thu nhập của các hộ sau THĐ
• 3.4.2. Thực trạng sử dụng tiền đền bù của các hộ
• 3.5. Các vấn đề khó khăn của hộ nông dân sau khi bị thu hồi đất
• 3.6. Một số giải pháp phát triển kinh tế cho các hộ nông dân bị thu hồi đất trên địa bàn xã Đắc Sơn
• 3.6.1. Giải pháp chung
• 3.6.2. Giải pháp về lao động
• 3.6.3. Giải pháp về vốn
• 3.6.4. Giải pháp về đất đai
• 3.6.5. Giải pháp về nhóm ngành kinh tế
• 3.6.6. Giải pháp về hệ thống cơ sở hạ tầng và tiếp cận thị trường
• 3.6.7. Giải pháp cụ thể cho các hộ bị thu hồi đất
• 3.6.8. Giải pháp liên quan đến huyện
• 3.6.9. Giải pháp từ phía Nhà nước
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 4.1. Đối với Nhà nước
• 4.2. Đối với chính quyền địa phương
• 4.3. Đối với hộ dân bị thu hồi đất
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Phát triển kinh tế hộ nông dân bị thu hồi đất

Phát triển kinh tế là mục tiêu hàng đầu đối với các hộ nông dân bị thu hồi đất tại xã Đắc Sơn, Phổ Yên, Thái Nguyên. Việc thu hồi đất để xây dựng khu chung cư đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh kế của người dân. Các hộ nông dân mất đi nguồn thu nhập chính từ đất nông nghiệp, dẫn đến tình trạng khó khăn trong việc duy trì và phát triển kinh tế gia đình. Để giải quyết vấn đề này, cần có các giải pháp phát triển bền vững, bao gồm hỗ trợ tài chính, đào tạo nghề, và tạo cơ hội việc làm mới.

1.1. Thực trạng kinh tế hộ nông dân sau thu hồi đất

Sau khi bị thu hồi đất, các hộ nông dân tại xã Đắc Sơn đối mặt với nhiều thách thức. Kinh tế nông nghiệp bị suy giảm do mất đất sản xuất. Nhiều hộ gia đình không có nguồn thu nhập ổn định, dẫn đến tình trạng nghèo đói gia tăng. Việc sử dụng tiền đền bù không hiệu quả cũng là một vấn đề lớn. Các hộ nông dân cần được hỗ trợ để chuyển đổi sang các ngành nghề phi nông nghiệp, nhằm đảm bảo phát triển bền vững.

1.2. Giải pháp phát triển kinh tế bền vững

Để hỗ trợ các hộ nông dân bị thu hồi đất, cần thực hiện các giải pháp phát triển toàn diện. Chính sách hỗ trợ từ Nhà nước cần tập trung vào việc cung cấp vốn, đào tạo nghề, và tạo cơ hội việc làm. Đầu tư nông nghiệp vào các mô hình sản xuất mới như nông nghiệp công nghệ cao cũng là một hướng đi hiệu quả. Bên cạnh đó, cần tăng cường bảo vệ quyền lợi của người dân trong quá trình thu hồi đất và đền bù.

II. Tác động của thu hồi đất đến cộng đồng

Việc thu hồi đất không chỉ ảnh hưởng đến các hộ nông dân mà còn tác động lớn đến phát triển cộng đồng tại xã Đắc Sơn. Mất đất sản xuất dẫn đến sự thay đổi trong cơ cấu kinh tế địa phương, từ nông nghiệp sang các ngành nghề khác. Điều này đòi hỏi sự thích nghi và hỗ trợ từ cả cộng đồng và chính quyền địa phương. Tái định cư và hỗ trợ tài chính là những yếu tố quan trọng giúp người dân ổn định cuộc sống sau thu hồi đất.

2.1. Biến động ngành nghề và việc làm

Sau khi bị thu hồi đất, nhiều hộ nông dân tại xã Đắc Sơn phải chuyển đổi ngành nghề. Tuy nhiên, việc thiếu kỹ năng và kinh nghiệm trong các lĩnh vực mới khiến họ gặp nhiều khó khăn. Đào tạo nghề và hỗ trợ tìm kiếm việc làm là những giải pháp cần thiết để giúp người dân thích nghi với sự thay đổi này. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu thực tế của địa phương.

2.2. Hỗ trợ tài chính và tái định cư

Hỗ trợ tài chính và tái định cư là hai yếu tố quan trọng giúp các hộ nông dân ổn định cuộc sống sau khi bị thu hồi đất. Việc phân bổ tiền đền bù cần được thực hiện công bằng và minh bạch. Bên cạnh đó, các khu tái định cư cần được xây dựng với đầy đủ cơ sở hạ tầng và dịch vụ cơ bản, đảm bảo điều kiện sống tốt cho người dân.

III. Chính sách và vai trò của Nhà nước

Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các hộ nông dân bị thu hồi đất tại xã Đắc Sơn. Các chính sách hỗ trợ cần được thực hiện đồng bộ, từ việc đền bù đất đai đến hỗ trợ tài chính và đào tạo nghề. Bảo vệ quyền lợi của người dân trong quá trình thu hồi đất là yếu tố then chốt để đảm bảo sự công bằng và ổn định xã hội. Bên cạnh đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội để thực hiện hiệu quả các chính sách này.

3.1. Chính sách đền bù và hỗ trợ

Các chính sách hỗ trợ từ Nhà nước cần tập trung vào việc đền bù công bằng và hỗ trợ tài chính cho các hộ nông dân bị thu hồi đất. Việc xác định giá đền bù cần dựa trên giá trị thị trường, đảm bảo quyền lợi của người dân. Bên cạnh đó, cần có các chính sách hỗ trợ dài hạn như đào tạo nghề và tạo việc làm, giúp người dân ổn định cuộc sống.

3.2. Vai trò của chính quyền địa phương

Chính quyền địa phương tại xã Đắc Sơn cần đóng vai trò tích cực trong việc thực hiện các chính sách hỗ trợ. Việc giám sát và đánh giá hiệu quả của các chính sách này là cần thiết để đảm bảo quyền lợi của người dân. Bên cạnh đó, cần tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định, đảm bảo tính minh bạch và công bằng.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đô thị hóa tại Việt Nam đòi hỏi việc chuyển đổi một diện tích lớn đất nông nghiệp sang phát triển cơ sở hạ tầng, khu công nghiệp và các khu dân cư tập trung. Nhằm giải quyết áp lực về nhà ở xã hội và hỗ trợ thị trường bất động sản, Chính phủ đã ban hành các chính sách khuyến khích mô hình khu chung cư và nhà ở cho người có thu nhập thấp (điển hình là gói tín dụng kích cầu 30.000 tỷ đồng cùng các ưu đãi về thuế và thủ tục pháp lý). Tại xã Đắc Sơn, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên, việc triển khai dự án xây dựng khu chung cư đã dẫn đến việc thu hồi đất sản xuất nông nghiệp của nhiều hộ dân địa phương. Quá trình này trực tiếp tước đi tư liệu sản xuất chính của người nông dân, làm xáo trộn việc làm, thu nhập và đời sống kinh tế - xã hội tại địa bàn. Từ bối cảnh thực tiễn đó, tác giả Ma Thị Khuyên đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp với đề tài: "Thực trạng và giải pháp phát triển kinh tế đối với các hộ nông dân bị thu hồi đất để xây dựng khu chung cư tại xã Đắc Sơn – huyện Phổ Yên – tỉnh Thái Nguyên".

Mục tiêu chung của đề tài là nghiên cứu thực trạng phát triển kinh tế của các hộ nông dân bị thu hồi đất phục vụ dự án xây dựng khu chung cư, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm ổn định và phát triển kinh tế hộ trên địa bàn xã Đắc Sơn.

Các mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Phân tích thực trạng tình hình thu hồi đất trên địa bàn xã Đắc Sơn, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên.
2. Phân tích việc làm và kết quả phát triển kinh tế của hộ nông dân bị thu hồi đất tại địa bàn nghiên cứu.
3. Phân tích những khó khăn, thuận lợi của hộ nông dân sau khi bị thu hồi đất đối với quá trình phát triển kinh tế hộ gia đình.
4. Đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển kinh tế cho các hộ nông dân bị thu hồi đất.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu được xác định:

• Tình hình thu hồi đất ở Đắc Sơn diễn ra như thế nào?
• Tình hình kinh tế và đời sống của các hộ nông dân thay đổi ra sao khi bị thu hồi đất?
• Những yếu tố nào ảnh hưởng đến thu nhập của hộ sau khi mất đất sản xuất?
• Người nông dân sử dụng tiền đền bù như thế nào và hiệu quả sử dụng ra sao?
• Sau khi bị thu hồi đất, các hộ nông dân gặp phải những khó khăn, trở ngại gì?
• Những giải pháp nào có thể áp dụng để ổn định và phát triển đời sống kinh tế cho các hộ nông dân bị thu hồi đất?

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các hộ nông dân bị thu hồi đất, các hoạt động tạo thu nhập, chuyển đổi nghề nghiệp và thực trạng đời sống kinh tế trước và sau khi bị thu hồi đất.

Phạm vi nghiên cứu:

• Không gian: Địa bàn xã Đắc Sơn, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên.
• Thời gian: Đề tài được thực hiện từ tháng 01/2014 đến tháng 04/2014; số liệu thứ cấp thu thập trong giai đoạn 2011 – 2013; số liệu sơ cấp được khảo sát thực tế vào đầu năm 2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận dựa trên khung lý luận về hộ, hộ nông dân và kinh tế hộ. Tác giả tổng hợp quan niệm về hộ theo từ điển kinh tế, định nghĩa của Liên Hợp Quốc và Hội thảo Quốc tế lần thứ 2 về quản lý nông trại tại Hà Lan (1980). Khái niệm hộ nông dân được tiếp cận theo Frank Ellis (1988), xác định nông hộ là đơn vị kinh tế cơ sở sử dụng chủ yếu lao động gia đình để sản xuất nông trại và tham gia một phần vào thị trường. Kinh tế nông hộ có các đặc trưng cơ bản: vừa là đơn vị sản xuất vừa là đơn vị tiêu dùng; có sự thống nhất giữa quyền sở hữu, quản lý và sử dụng các yếu tố sản xuất; có mối quan hệ huyết thống gắn bó mật thiết với lợi ích kinh tế; có tính linh hoạt và khả năng tự điều chỉnh cao.

Về cơ sở pháp lý và chính sách, nghiên cứu căn cứ vào Luật Đất đai năm 2003 (Điều 4, Điều 5 quy định về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ tái định cư), Luật Đất đai các năm 1993, 1998, 2001; các Nghị định số 181/2004/NĐ-CP, 197/2004/NĐ-CP, 198/2004/NĐ-CP, 84/2007/NĐ-CP; các Nghị định số 64/CP, 02/CP, 01/CP. Bên cạnh đó, tác giả phân tích khái niệm và vai trò quy hoạch của khu chung cư qua quan điểm của các học giả như Aristotle, Christopher Alexander, Susan Fainstein, Jane Jacobs, Samuel Barnett và Jane Addams. Về cơ sở thực tiễn, đề tài tổng hợp kinh nghiệm thu hồi đất và giải quyết sinh kế nông dân của Thái Lan (công nghiệp hóa nông thôn, phát triển nông nghiệp hàng hóa xuất khẩu, cơ giới hóa), Trung Quốc (duy trì "đường đỏ" 180 triệu mẫu đất nông nghiệp, áp dụng cơ chế thị trường khi giao đất cho doanh nghiệp) và Hàn Quốc (quy hoạch diện tích đất trồng trọt tuyệt đối và tương đối).

Phương pháp nghiên cứu bao gồm:

• Phương pháp chọn điểm và chọn mẫu: Trong tổng số 183 hộ bị thu hồi đất trên toàn xã Đắc Sơn, tác giả chọn ngẫu nhiên 40 hộ thuộc 3 xóm đại diện gồm xóm Tân Lập, xóm Thống Hạ và xóm Cây Xanh để điều tra khảo sát.
• Phương pháp thu thập thông tin: Thu thập số liệu thứ cấp qua các báo cáo, tài liệu thống kê giai đoạn 2011 – 2013 của UBND xã Đắc Sơn, Phòng Thống kê, Phòng Nông nghiệp huyện Phổ Yên; thu thập số liệu sơ cấp thông qua phiếu điều tra bảng hỏi trực tiếp 40 chủ hộ trong năm 2014.
• Phương pháp xử lý và phân tích số liệu: Số liệu được tổng hợp và tính toán bằng phần mềm Microsoft Excel; áp dụng phương pháp thống kê mô tả (tính toán số tuyệt đối, số tương đối, số bình quân, cơ cấu tỷ lệ) và phương pháp so sánh (so sánh thời gian giữa các năm 2011, 2012, 2013 và so sánh trạng thái trước - sau khi thu hồi đất).
• Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu: Chỉ tiêu đánh giá mức sống (đất đai, dân số, lao động, văn hóa, y tế); chỉ tiêu kết quả kinh tế gồm Giá trị sản xuất ($GO$), Chi phí trung gian ($IC$), Giá trị gia tăng ($VA = GO - IC$), Lợi nhuận ($TRr = GO - TC$) và Thu nhập hỗn hợp ($MI = VA - (A + T)$ với $A$ là khấu hao tài sản cố định, $T$ là thuế).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 1 hệ thống hóa các khái niệm về hộ, hộ nông dân, kinh tế hộ và các đặc trưng cốt lõi của kinh tế nông hộ trong nền kinh tế thị trường. Tác giả phân tích bản chất của việc thu hồi đất và bồi thường giải phóng mặt bằng theo quy định pháp luật Việt Nam, đồng thời chỉ ra các tác động trực tiếp (việc làm, thu nhập) và gián tiếp (văn hóa - xã hội, môi trường, ngân sách địa phương) đối với đời sống cư dân nông thôn.

Chương này cũng tổng thuật bài học kinh nghiệm xử lý đất đai từ Thái Lan, Trung Quốc và Hàn Quốc; khái quát diễn biến chính sách đất đai Việt Nam qua các thời kỳ. Về thực trạng cả nước, tác giả dẫn số liệu: trong 5 năm (2003 – 2008), 49 tỉnh thành đã thu hồi 750.000 ha đất phục vụ 29.000 dự án đầu tư (80% là đất nông nghiệp), tác động đến 627.000 hộ gia đình (khoảng 2,5 triệu nhân khẩu); điều tra tại 16 tỉnh trọng điểm cho thấy 67% lao động nông nghiệp vẫn giữ nghề cũ, 25–30% không có việc làm hoặc việc làm bấp bênh, 53% số hộ có thu nhập sụt giảm so với trước khi bị thu hồi đất.

Chương 2: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu của khóa luận. Tác giả xác định đối tượng khảo sát là các hộ dân chịu tác động thu hồi đất tại xã Đắc Sơn, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên. Chương này làm rõ quy trình chọn mẫu điều tra 40 hộ tại 3 xóm (Tân Lập, Thống Hạ, Cây Xanh), xây dựng khung nội dung nghiên cứu gắn liền với 7 câu hỏi nghiên cứu thực tiễn. Tác giả mô tả chi tiết phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp (2011–2013) và sơ cấp (2014), quy trình làm sạch và xử lý dữ liệu qua phần mềm Excel, các phương pháp phân tích kinh tế (thống kê mô tả, phân tích so sánh) cùng hệ thống công thức xác định các chỉ tiêu kinh tế ($GO, IC, VA, MI$).

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 3 tập trung phân tích thực trạng địa bàn nghiên cứu và kết quả khảo sát thực tế:

Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Đắc Sơn: Xã có tổng diện tích tự nhiên là 1.442,82 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 84,68% (1.221,71 ha), đất phi nông nghiệp chiếm 15,19% (219,14 ha), đất chưa sử dụng là 1,97 ha (0,13%). Dân số năm 2013 đạt 9.135 người với 2.406 hộ sinh sống tại 23 xóm. Tốc độ tăng trưởng kinh tế bình quân 5 năm đạt 16,28%; thu nhập bình quân đầu người năm 2013 đạt 18,7 triệu đồng/người/năm. Cơ cấu kinh tế năm 2012 gồm: nông nghiệp chiếm 42%, công nghiệp - xây dựng chiếm 32%, dịch vụ - tiểu thủ công nghiệp chiếm 26%. Tổng giá trị sản xuất toàn xã tăng từ 69,825 tỷ đồng (2011) lên 87,415 tỷ đồng (2013).

Thực trạng thu hồi đất và biến động đất đai: Dự án xây dựng khu chung cư đã thu hồi tổng cộng 42.668,2 m² đất, gồm 1.653,5 m² đất bằng chưa sử dụng, 535,8 m² đất giao thông, phần còn lại là đất trồng lúa 2 vụ (LUK) thuộc vị trí 1. Đơn giá đền bù, hỗ trợ đất nông nghiệp vị trí 1 được phê duyệt gồm: giá đất 51.000 đ/m², bồi thường sản lượng 6.000 đ/m², hỗ trợ ổn định đời sống 8.000 đ/m², hỗ trợ chuyển đổi nghề 127.500 đ/m², thưởng bàn giao mặt bằng 500 đ/m²; tổng mức chi trả đạt 193.000 đ/m². Trên quy mô toàn xã, đất nông nghiệp giảm từ 1.233,14 ha (2011) xuống 1.221,71 ha (2013).

Biến động đất đai và cơ cấu ngành nghề của 40 hộ điều tra:

• Đất đai bình quân/hộ giảm từ 2.799,1 m² xuống 1.221,4 m²; trong đó đất sản xuất nông nghiệp giảm từ 1.582,2 m² (chiếm 56,53%) xuống còn 981,0 m² (chiếm 46,44%), tức giảm bình quân 601,2 m²/hộ. Đất thổ cư tăng nhẹ từ 347,5 m² lên 362,5 m² do người dân mở rộng nhà ở; đất vườn tạp giảm từ 834,25 m² xuống 731,25 m².
• Cơ cấu ngành nghề hộ: Tỷ lệ hộ thuần nông giảm từ 80% (32 hộ) trước thu hồi đất xuống 75% (30 hộ) sau thu hồi đất; hộ kiêm nông nghiệp - dịch vụ tăng từ 7,5% (3 hộ) lên 10,0% (4 hộ); hộ sản xuất phi nông nghiệp tăng từ 12,5% (5 hộ) lên 15,0% (6 hộ).

Loại hình hộ	Trước thu hồi đất (Số hộ)	Cơ cấu trước THĐ (%)	Sau thu hồi đất (Số hộ)	Cơ cấu sau THĐ (%)
Hộ thuần nông	32	80,0	30	75,0
Hộ kiêm nông nghiệp - dịch vụ	3	7,5	4	10,0
Hộ sản xuất phi nông nghiệp	5	12,5	6	15,0
Tổng cộng	40	100,0	40	100,0

Đặc điểm nhân khẩu, lao động và việc làm:

• Nhân khẩu bình quân đạt 4,68 người/hộ; lao động bình quân đạt 2,95 người/hộ. Về độ tuổi: 18–25 tuổi chiếm 21,58%; 26–44 tuổi chiếm 30,56%; 45–60 tuổi chiếm 20,09%; dưới 18 tuổi và trên 60 tuổi chiếm 27,77%.
• Trình độ học vấn: Trung học cơ sở chiếm 54,23%, Trung học phổ thông chiếm 41,36%, Tiểu học chiếm 4,41%. Về chuyên môn kỹ thuật: có tới 66,78% lao động chưa qua đào tạo; tỷ lệ có trình độ sơ cấp, trung cấp, học nghề là 16,27% và cao đẳng, đại học là 16,95%.
• Biến động việc làm: Lao động làm nông nghiệp giảm mạnh từ 53,71% xuống 31,19% (giảm 22,52%). Tỷ lệ lao động làm công nhân tăng đột biến từ 9,26% lên 34,91% (tăng 25,65%) nhờ sự xuất hiện của Công ty Samsung và Trạm nghiên cứu chăn nuôi gà Phổ Yên trên địa bàn. Lao động làm thuê giảm từ 19,63% xuống 14,24%; kinh doanh dịch vụ tăng từ 11,85% lên 12,88%; làm việc tại cơ quan Nhà nước tăng từ 3,70% lên 4,41%; tỷ lệ thất nghiệp tăng nhẹ từ 1,85% lên 2,37%.

Cơ cấu việc làm của lao động	Trước THĐ (người/hộ)	Cơ cấu trước THĐ (%)	Sau THĐ (người/hộ)	Cơ cấu sau THĐ (%)
Nông nghiệp	1,45	53,71	0,92	31,19
Tiểu thủ công nghiệp	0,00	0,00	0,00	0,00
Kinh doanh - dịch vụ	0,32	11,85	0,38	12,88
Cơ quan Nhà nước	0,10	3,70	0,13	4,41
Làm thuê	0,53	19,63	0,42	14,24
Công nhân	0,25	9,26	1,03	34,91
Thất nghiệp	0,05	1,85	0,07	2,37
Tổng số lao động BQ/hộ	2,70	100,0	2,95	100,0

Thu nhập và sử dụng tiền đền bù: Thu nhập bình quân của các hộ khảo sát tăng từ 67.044.000 đồng/hộ/năm trước thu hồi đất lên 90.319.000 đồng/hộ/năm sau thu hồi đất. Trong cơ cấu thu nhập sau thu hồi, nguồn thu từ làm thuê và công nhân chiếm tỷ trọng lớn nhất với 50,68%, thu từ kinh doanh - dịch vụ chiếm 22,73%, trong khi tỷ trọng thu nhập từ nông nghiệp sụt giảm rõ rệt.

Giải pháp phát triển kinh tế: Tác giả đề xuất nhóm giải pháp toàn diện bao gồm: định hướng đào tạo nghề và giải quyết việc làm phù hợp với trình độ lao động nông thôn; hỗ trợ quản lý và vay vốn sản xuất; quy hoạch và thâm canh diện tích đất nông nghiệp còn lại; chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi sang các mô hình chăn nuôi quy mô trang trại; nâng cấp cơ sở hạ tầng thương mại và mở rộng liên kết thị trường tiêu thụ nông sản; tăng cường trách nhiệm quản lý của chính quyền cấp huyện và thực thi chính sách an sinh của Nhà nước.

Chương 4: Kết luận và kiến nghị

Chương kết luận tổng hợp lại những biến động lớn về kinh tế hộ tại xã Đắc Sơn sau thu hồi đất: diện tích đất nông nghiệp suy giảm nghiêm trọng, cơ cấu việc làm và thu nhập dịch chuyển mạnh từ khu vực thuần nông sang khu vực công nghiệp và dịch vụ, nhưng chất lượng lao động chưa đáp ứng yêu cầu kỹ thuật cao. Tác giả đưa ra các kiến nghị cụ thể phân cấp cho 3 nhóm đối tượng:

• Đối với Nhà nước: Hoàn thiện khung pháp lý về bồi thường, tái định cư sát giá thị trường; có chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề dài hạn.
• Đối với chính quyền địa phương (UBND huyện Phổ Yên và xã Đắc Sơn): Công khai quy hoạch, quản lý sử dụng đất hiệu quả; phối hợp với doanh nghiệp trên địa bàn (như Samsung) mở các lớp dạy nghề tại chỗ; hỗ trợ người dân sử dụng vốn đền bù hiệu quả.
• Đối với hộ nông dân bị thu hồi đất: Chủ động học nghề, nâng cao trình độ; quản lý và sử dụng nguồn tiền đền bù vào mục đích tái sản xuất, kinh doanh dịch vụ hoặc gửi tiết kiệm thay vì chi tiêu tiêu dùng lãng phí.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã làm rõ các kết quả định lượng cụ thể về tác động của việc thu hồi đất tại xã Đắc Sơn:

• Đã lượng hóa toàn bộ quy mô thu hồi đất xây dựng khu chung cư là 42.668,2 m² (chủ yếu là đất lúa 2 vụ vị trí 1) và cơ cấu đơn giá đền bù tổng hợp 193.000 đ/m².
• Chỉ rõ mức độ suy giảm đất đai ở cấp độ nông hộ: diện tích đất canh tác bình quân giảm 601,2 m²/hộ (từ 1.582,2 m² xuống 981,0 m²/hộ).
• Ghi nhận sự dịch chuyển cơ cấu việc làm: tỷ lệ lao động thuần nông giảm từ 53,71% xuống 31,19%, tỷ lệ lao động công nhân tăng mạnh từ 9,26% lên 34,91% do các khu công nghiệp lân cận thu hút lao động phổ thông.
• Phản ánh thực trạng chất lượng nguồn nhân lực: 66,78% lao động tại các hộ chưa qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật, gây khó khăn lớn cho việc chuyển đổi sinh kế bền vững.
• Lượng hóa mức tăng thu nhập bình quân hộ từ 67,044 triệu đồng/năm lên 90,319 triệu đồng/năm, trong đó thu nhập từ làm thuê và công nhân chiếm ưu thế tuyệt đối (50,68%).

Đóng góp của đề tài:

• Hệ thống hóa tư liệu thực tiễn và cung cấp bộ dữ liệu khảo sát cụ thể về biến động đất đai, việc làm, thu nhập và thói quen sử dụng tiền bồi thường của nông hộ bị mất đất tại xã Đắc Sơn.
• Đề xuất hệ thống giải pháp phát triển kinh tế hộ mang tính thực tế cho chính quyền địa phương nhằm ổn định sinh kế cho nhóm hộ bị thu hồi nhiều đất canh tác và hộ nghèo có khả năng thích ứng kém.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận có một số giới hạn do điều kiện thực hiện:

• Quy mô mẫu khảo sát dừng lại ở 40 hộ dân trên địa bàn một xã (Đắc Sơn) thuộc huyện Phổ Yên, phản ánh tác động của một dự án thu hồi đất cụ thể (khu chung cư), do đó phạm vi khái quát hóa cho các loại hình thu hồi đất khác (như khu công nghiệp quy mô lớn, khu đô thị sinh thái) còn hạn chế.
• Thời gian khảo sát sơ cấp tập trung vào đầu năm 2014, chưa phản ánh được tác động dài hạn đến sinh kế của nông hộ sau khi nguồn tiền đền bù giải phóng mặt bằng đã được tiêu dùng hết.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng quy mô điều tra đa dạng các xã trong vùng kinh tế trọng điểm phía Nam tỉnh Thái Nguyên và theo dõi dọc (longitudinal study) biến động đời sống hộ nông dân qua các chu kỳ 3–5 năm sau thu hồi đất.

Giá trị tham khảo

Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và cán bộ nghiên cứu thuộc các chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Quản lý đất đai, Phát triển nông thôn và Xã hội học nông thôn. Các phần có giá trị tham khảo cao gồm:

• Khung lý thuyết và hệ thống chỉ tiêu phân tích kinh tế hộ ($GO, IC, VA, MI$).
• Phương pháp thiết kế bảng hỏi và quy trình phân tích so sánh biến động kinh tế nông hộ trước - sau thu hồi đất.
• Bộ số liệu thực chứng về cơ cấu đơn giá bồi thường đất đai và thực trạng dịch chuyển lao động nông nghiệp sang khu vực công nghiệp tại huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2011 – 2014.

Câu hỏi thường gặp

1. Dự án khu chung cư tại xã Đắc Sơn đã thu hồi bao nhiêu diện tích đất và bao gồm các loại đất nào?
Dự án đã thu hồi tổng cộng 42.668,2 m² đất. Trong đó có 1.653,5 m² đất bằng chưa sử dụng (BCS), 535,8 m² đất giao thông (DGT), phần diện tích còn lại là đất trồng lúa 2 vụ (LUK) màu mỡ thuộc vị trí 1.

2. Tổng đơn giá bồi thường và hỗ trợ cho 1 m² đất nông nghiệp vị trí 1 tại xã Đắc Sơn là bao nhiêu và gồm những khoản nào?
Tổng số tiền đền bù cho 1 m² đất nông nghiệp vị trí 1 là 193.000 đồng, bao gồm: đơn giá đất 51.000 đ/m², bồi thường sản lượng 6.000 đ/m², hỗ trợ ổn định đời sống 8.000 đ/m², hỗ trợ chuyển đổi nghề 127.500 đ/m² và thưởng bàn giao mặt bằng 500 đ/m².

3. Cơ cấu việc làm của người lao động trong các hộ khảo sát thay đổi như thế nào sau khi bị thu hồi đất?
Lao động làm nông nghiệp giảm mạnh từ 53,71% trước thu hồi xuống còn 31,19% sau thu hồi. Ngược lại, tỷ lệ lao động làm công nhân tăng nhanh từ 9,26% lên 34,91% nhờ các doanh nghiệp mới trên địa bàn như Công ty Samsung. Lao động làm thuê giảm từ 19,63% xuống 14,24%, kinh doanh dịch vụ tăng từ 11,85% lên 12,88%, và tỷ lệ thất nghiệp tăng nhẹ từ 1,85% lên 2,37%.

4. Trình độ chuyên môn kỹ thuật của lực lượng lao động tại các hộ bị thu hồi đất ở Đắc Sơn đạt mức nào?
Đa số lao động tại các hộ khảo sát chưa qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật, chiếm tỷ lệ 66,78%. Lực lượng đã qua đào tạo chiếm 33,22%, trong đó trình độ sơ cấp, trung cấp, dạy nghề chiếm 16,27% và cao đẳng, đại học chiếm 16,95%.

5. Mức thu nhập bình quân của các hộ thay đổi ra sao sau khi bị thu hồi đất và nguồn thu nào chiếm tỷ trọng lớn nhất?
Thu nhập bình quân của các hộ khảo sát tăng từ 67.044.000 đồng/hộ/năm lên 90.319.000 đồng/hộ/năm. Nguồn thu nhập lớn nhất chuyển dịch sang nhóm công việc làm thuê và công nhân, chiếm 50,68% tổng thu nhập sau thu hồi đất.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Ma Thị Khuyên đã phản ánh trung thực bức tranh kinh tế - xã hội và sinh kế của các hộ nông dân xã Đắc Sơn, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên dưới tác động của việc thu hồi đất xây dựng khu chung cư. Nghiên cứu chỉ ra rằng dù thu nhập bình quân hộ có xu hướng gia tăng nhờ chuyển dịch sang làm công nhân và kinh doanh dịch vụ, song người nông dân vẫn đối mặt với nhiều rủi ro do diện tích canh tác bị thu hẹp và trình độ lao động kỹ thuật còn thấp. Hệ thống giải pháp được đề xuất trong khóa luận cung cấp các căn cứ thực tiễn có giá trị cho chính quyền địa phương trong công tác đào tạo nghề, định hướng sinh kế và quản lý đất đai trong quá trình đô thị hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Một số khái niệm cơ bản và đặc trưng của kinh tế hộ 1. Khái niệm về hộ Hộ đã có từ lâu đời, cho đến nay nó vẫn tồn tại và phát triển. Trải qua mỗi thời kỳ kinh tế khác nhau, hộ và kinh tế hộ được biểu hiện dưới nhiều hình thức khác nhau song vẫn có bản chất chung đó là “Sự hoạt động sản xuất kinh doanh của các thành viên trong gia đình cố gắng làm sao tạo ra nhiều của cải vật chất để nuôi sống và tăng thêm tích lũy cho gia đình và xã hội”.

Qua nghiên cứu cho thấy, có nhiều quan niệm của các nhà khoa học về hộ: - Theo từ điển chuyên ngành kinh tế và từ điển ngôn ngữ “Hộ là tất cả những người cùng sống chung trong một mái nhà. Nhóm đó bao gồm những người cùng chung huyết tộc và những người làm công”. - Theo Liên hợp quốc “Hộ là tất cả những người sống chung dưới một mái nhà, cùng ăn chung và có chung một ngân quỹ”. - Tại Hội thảo Quốc tế lần thứ 2 về quản lý nông trại tại Hà Lan (năm 1980) các đại biểu nhất trí cho rằng: “Hộ là đơn vị cơ bản của xã hội có liên quan đến sản xuất, tiêu dùng, xem như là một đơn vị kinh tế”.

Từ những khái niệm trên cho thấy hộ được hiểu như sau: - Hộ là một tập hợp chủ yếu và phổ biến của những thành viên có chung huyết thống, tuy vậy cũng có cá biệt trường hợp thành viên của hộ không phải có cùng huyết thống (con nuôi, người tình nguyện và được sự đồng ý của các thành viên trong hộ công nhận cùng chung hoạt động kinh tế lâu dài…). - Hộ nhất thiết là một đơn vị kinh tế (chủ thể kinh tế), có nguồn lao động và phân công lao động chung, có vốn và chương trình, kế hoạch sản xuất kinh doanh chung, là đơn vị vừa sản xuất vừa tiêu dùng, có ngân quỹ chung và được phân phối lợi ích theo thỏa thuận có tính chất gia đình. Hộ không phải là n 5 một thành phần kinh tế đồng nhất, mà hộ có thể thuộc thành phần kinh tế cá thể, tư nhân, tập thể, Nhà nước… - Hộ không đồng nhất với gia đình mặc dù cùng chung huyết thống vì hộ là một đơn vị kinh tế riêng, còn gia đình có thể không phải là một đơn vị kinh tế (ví dụ gia đình nhiều thế hệ cùng chung huyết thống, cùng chung một mái nhà nhưng nguồn sinh sống và ngân quỹ lại độc lập với nhau…[7]. Khái niệm hộ nông dân Khi tiến hành nghiên cứu mô hình kinh tế nông hộ nhiều học giả trên thế giới đã đưa ra quan điểm riêng của mình về nông hộ và kinh tế nông hộ để làm cơ sở cho việc nghiên cứu.

Từ đó xây dựng các đề án nghiên cứu, phát triển kinh tế nông hộ. Theo Elis (1988) nông hộ được định nghĩa như sau: Hộ nông dân là các hộ thu hoạch các phương tiện sống từ ruộng đất, sử dụng chủ yếu lao động gia đình trong sản xuất nông trại, nằm trong một hệ thống kinh tế rộng lớn, nhưng về cơ bản được đặc trưng bằng việc tham gia một phần trong thị trường hoạt động một trình độ hoàn chỉnh chưa cao. Hộ nông dân là một đơn vị kinh tế cơ bản, tiến hành sản xuất kinh doanh trên dựa trên các nguồn lực sẵn có của gia đình nhằm tạo ra thu nhập theo nhiều hình thức khác nhau, chiụ sự tác động của quy luật khách quan trong quá trình tồn tại và phát triển [7]. Khái niệm kinh tế hộ nông dân Kinh tế hộ nông dân là một hình thức tổ chức kinh tế cơ sở của xã hội, trong đó các nguồn lực như đất đai, lao động, tiền vốn và tư liệu sản xuất được coi là của chung trong gia đình để tiến hành sản xuất, có chung ngân quỹ, ăn chung, ngủ chung một mái nhà, mọi quyết định trong sản xuất kinh doanh và đời sống là tùy thuộc vào chủ hộ.

Họ được nhà nước thừa nhận, hỗ trợ và tạo điều kiện cho phát triển kinh tế. Có ý kiến khác lại cho rằng kinh tế hộ nông dân bao gồm toàn bộ các khâu của quá trình tái sản xuất mở rộng: sản xuất, trao đổi, phân phối, tiêu dùng. Kinh tế hộ thể hiện được các loại hoạt động kinh tế trong nông thôn n 6 như hộ nông nghiệp, hộ nông – lâm – ngư nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, dịch vụ, thương nghiệp, ngư nghiệp. Kinh tế hộ nông dân là một loại hình kinh tế tương đối phổ biến và được phát triển mạnh mẽ ở nhiều quốc gia trên thế giới cũng như ở nhiều địa phương nước ta.

Nó có một vai trò cực kỳ quan trọng trong phát triển kinh tế, nhất là trong nông nghiệp. Các thành viên kinh tế hộ nông dân là những người có quan hệ hôn nhân hoặc huyết thống, người chủ quản lý kinh tế hộ nông dân là chủ hộ. Trong khuôn khổ của nền kinh tế, hộ nông dân tham gia vào các khâu trong quá trình sản xuất và tái sản xuất. Chủ hộ điều hành mọi quá trình sản xuất kinh doanh và chịu trách nhiệm vô hạn về hoạt động của mình.

Ở nước ta, kinh tế hộ nông dân là một mô hình phổ biến chủ yếu phát triển ở nông thôn, đôi khi còn gọi là kinh tế hộ gia đình nông dân [7]. Đặc trưng của kinh tế nông hộ Kinh tế nông hộ có một số đặc trưng sau: - Nông hộ là đơn vị kinh tế cơ sở, vừa là đơn vị sản xuất vừa là đơn vị tiêu dùng. - Quan hệ giữa sản xuất và tiêu dùng được biểu hiện ở trình độ phát triển của hộ từ tự cấp hoàn toàn đến sản xuất hàng hóa hoàn toàn. Trình độ này quyết định quan hệ giữa hộ nông dân và thị trường.

- Ngoài hoạt động nông nghiệp các hộ còn tham gia hoạt động phi nông nghiệp với mức độ khác nhau. - Phương thức tổ chức của nông hộ mang tính kế thừa truyền thống gia đình và không đồng đều giữa các hộ với nhau. - Nông hộ ngoài việc tham gia vào quá trình tái sản xuất vật chất còn tham gia vào quá trình tái sản xuất nguồn nhân lực phục vụ cho các ngành sản xuất. - Sự thống nhất chặt chẽ giữa việc sở hữu quản lý và sử dụng các yếu tố sản xuất.

Sở hữu trong kinh tế hộ là sở hữu chung, tất cả mọi thành viên trong hộ đều có quyền sở hữu tư liệu sản xuất vốn có cũng như những tài sản khác của hộ. Mặt khác do dựa trên cơ sở kinh tế chung và có ngân quỹ nên các n 7 thành viên trong hộ đều có ý thức trách nhiệm rất cao và việc bố trí sắp xếp công việc trong nông hộ cũng rất linh hoạt và hợp lý cho từng người, từng việc tạo nên việc thống nhất cao trong tổ chức sản xuất của hộ. - Sự gắn bó giữa lao động quản lý và lao động sản xuất. Trong nông hộ, mọi thành viên thường gắn bó chặt chẽ với nhau theo quan hệ huyết thống.

hơn nữa kinh tế hộ lại tổ chức ở quy mô nhỏ, người điều hành quản lý sản xuất đồng thời cũng là người tham gia lao động sản xuất. Cho nên tính thống nhất giữa lao động quản lý và lao động sản xuất rất cao. - Kinh tế nông hộ có khả năng thích nghi và tự điều chỉnh rất cao. Do kinh tế hộ có quy mô nhỏ nên bao giờ cũng thích nghi nhanh hơn so với các hình thức sản xuất khác có quy mô lớn hơn.

- Có sự gắn bó chặt chẽ giữa quá trình sản xuất với lợi ích của người lao động. Trong quan hệ kinh tế hộ mọi người gắn bó với nhau không chỉ trên cơ sở cùng huyết thống mà còn trên cơ sở kinh tế nên dễ dàng đồng tâm hiệp lực xây dựng và phát triển kinh tế hộ, tạo sự liên kết chặt chẽ hơn giữa kết quả sản xuất và lợi ích của người lao động. Lợi ích kinh tế là động lực thúc đẩy hoạt động của mỗi cá nhân, là nhân tố nâng cao hiệu quả sản xuất kinh tế của hộ [7]. Thu hồi đất và các vấn đề liên quan * Khái niệm về thu hồi đất: Theo Điều 4 – Luật đất đai năm 2003 thì thu hồi đất là việc nhà nước ra quyết định hành chính để thu lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, cá nhân, uỷ ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định nhằm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội và lợi ích an ninh quốc gia.

Do đó, việc thu hồi đất là sự thoả thuận giữa Nhà nước và cơ quan có chức năng với người dân có đất trong vùng quy hoạch để đi đến sự thống nhất về giá cả bồi thường thiệt hại cho người dân và sự ủng hộ của người dân cho việc thu hồi đất của Nhà nước. Nhưng trong những năm qua, các vấn đề này hầu như chỉ thực hiện theo hình thức từ trên xuống, mọi giá cả là do Nhà nước và các cơ quan có chức năng của các địa phương, có đất bị thu hồi áp giá chưa phù hợp với giá thị trường, do đó gây không ít khó khăn trong việc thu hồi đất của Nhà nước [5]. n 8 * Lý do của việc thu hồi đất: Công nghiệp hoá là quá trình phát triển của mọi quốc gia trên thế giới. Trong thời đại ngày nay, công nghiệp hoá, hiện đại hoá là con đường giúp các nước chậm phát triển rút ngắn thời gian so với các nước đi trước.

Về thực chất, đây là quá trình cơ cấu lại nền kinh tế theo hướng phát triển mạnh công nghiệp và dịch vụ, cơ cấu lại việc phân bổ dân cư theo hướng tăng nhanh khối lượng dân cư sống ở khu vực thành thị và giảm mạnh số lượng dân cư sống ở khu vực nông thôn. Để làm được điều này, tất yếu là phải phân bổ lại các nguồn lực phát triển nền kinh tế, trong đó trước hết là nguồn nhân lực, đất đai và lao động. Phải thu hồi và chuyển một bộ phận đất đai, tập trung chủ yếu là đất nông nghiệp sang phục vụ cho xây dựng khu, cụm công nghiệp, khu chế xuất, khu dân cư tập trung, cũng như cho việc xây dựng, phát triển kết cấu hạ tầng và các công trình công cộng phục vụ lợi ích cộng đồng. Đồng thời phải chuyển một bộ phận lực lượng lao động ở khu vực nông nghiệp có năng suất lao động thấp, sang khu vực công nghiệp và dịch vụ có năng suất lao động cao, cũng như thu nhập cao.