Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Vai trò và một số đặc điểm của dạy-học lâm sàng. Dạy-học lâm sàng nhấn mạnh sự ứng dụng kiến thức vào việc thực hiện các kỹ năng, giúp sinh viên học cách cung cấp dịch vụ an toàn, chất lượng cho bệnh nhân. Dạy-học lâm sàng giúp đạt được các mục tiêu sau: - Có thái độ, tác phong, cách ứng xử, qua đó mà rèn luyện y đức và định hình nhân cách người cán bộ y tế.
- Có kiến thức và kỹ năng nghề nghiệp để chăm sóc sức khỏe cho người bệnh. - Rèn luyện nếp tư duy lâm sàng, cách làm việc của nhân viên y tế, có phương pháp luận, hình thành tiềm năng tự học, nghiên cứu và nâng cao năng lực. Môi trường dạy-học lâm sàng là môi trường đặc biệt: dạy-học ở bệnh viện, phòng khám mà nhiệm vụ chính ở đây là chăm sóc sức khỏe cho người bệnh…. Do vậy giữa thầy và trò xuất hiện thêm nhiều mối quan hệ như vậy sẽ thúc đẩy học viên phải ứng xử linh hoạt hơn để tạo thuận lợi cho việc học tập.
Tổ chức dạy-học linh hoạt: sinh viên làm việc cá nhân hoặc theo nhóm nhỏ với các nội dung và hình thức học tập khác nhau. Nơi dạy và học rất linh hoạt (đầu giường, buồng bệnh, phòng mổ …) Việc tổ chức, quản lý ở đây có vai trò rất quan trọng. Giáo viên và sinh viên đều phải trở thành nhà tổ chức, phải có phương pháp, có sự chủ động và sự năng động. Giáo viên phải huy động học viên tham gia vào việc tổ chức học tập như (quản lý giờ học, thông báo các nội dung, địa điểm có thể đến học, phân công chuẩn bị, liên hệ với giáo viên để lên lịch học tập …) Nếu tổ chức và quản lý tốt thì kết quả học sẽ tốt và ngược lại.
Giáo viên phải hỗ trợ và tạo điều kiện cho những người đại diện cho tổ chức của học viên (tổ, nhóm, đoàn thể …). Phương pháp lập kế hoạch, giao 4 việc và giám sát có vai trò quan trọng trong tổ chức và quản lý học lâm sàng ở bệnh viện. Phương pháp dạy-học: thường theo nhóm và cá biệt nên yêu cầu phải tích cực hoá nhiều hơn. Dạy-học ở bệnh viện ít sử dụng phương pháp thuyết trình và các phương pháp dạy lý thuyết cho nhóm lớn.
Thường sử dụng các phương pháp như quan sát, thực hành, trình diễn mẫu, tư vấn, chỉ dẫn, trao đổi cá biệt, tự học có hướng dẫn, làm việc và thảo luận nhóm nhỏ theo kiểu giải quyết vấn đề và dựa trên năng lực, tự lượng giá, tự suy nghĩ kết hợp với lượng giá và giám sát. Như vậy quá trình dạy-học lâm sàng là một quá trình tự học của sinh viên do giáo viên tổ chức và hỗ trợ. Một số vấn đề hiện nay của dạy-học lâm sàng - Quan hệ người bệnh - cán bộ y tế - sinh viên đang thay đổi: bệnh nhân yêu cầu cao hơn, quyền của khách hàng được đề cao, cán bộ y tế phải có trách nhiệm trực tiếp hơn, điều kiện thực hành khó hơn nên việc thực tập lâm sàng ngày càng khó khăn hơn, các giải pháp để tháo gỡ chưa đủ mạnh. - Sự phân tuyến và chuyên khoa quá sâu không thuận lợi cho việc thực hành đa khoa ở diện phổ cập.
Các bệnh viện tuyến cao, các buồng bệnh chuyên sâu và các giáo viên, cán bộ bệnh viện hoạt động theo chuyên ngành hẹp không phù hợp với việc đào tạo bác sĩ đa khoa hướng cộng đồng, hướng về chăm sóc sức khoẻ ban đầu của người thầy thuốc gia đình làm việc tại cộng đồng. - Sự xao lãng nhiều mục tiêu quan trọng: Ít dạy và học thái độ, y đức, giảm quan tâm giáo dục nhân cách, việc dạy và học cách ứng xử nhân văn và cá biệt hoá chăm sóc bị coi nhẹ. Dạy và học thực hành tay nghề ít thiết thực mà hướng về “tiềm năng”, mất cân đối giữa lý thuyết và thực hành. 5 Ít dạy tổ chức, quản lý, quy chế, luật lệ, lề lối làm việc; ít kết hợp dạy và học các kỹ năng y học cộng đồng, kỹ năng giao tiếp, tư vấn, giáo dục sức khoẻ, cách giải quyết các vấn đề sức khoẻ cộng đồng ….
- Các phương pháp dạy-học lâm sàng không có hiệu quả cao: xu hướng lẫn lộn dạy và học thực hành lâm sàng với dạy và học lý thuyết khá phổ biến, sinh viên không biết cách thực tập lâm sàng. Các phương pháp dạy-học giải quyết vấn đề, dạy-học dựa trên năng lực … chưa được phổ biến. Y học đang tiến triển rất nhanh, nhu cầu của người bệnh đòi hỏi cách chữa trị và chăm sóc khác trước nhưng chưa dạy cho sinh viên thay đổi tư duy và hành vi kịp. Việc tổ chức và hỗ trợ để quá trình thực tập lâm sàng trở nên tích cực chủ động và có hiệu quả chưa được quan tâm.
Xu hướng thả nổi, lãng phí rất phổ biến và trầm trọng. Một số phương pháp dạy-học lâm sàng 1. Dạy-học nhóm nhỏ Dạy-học nhóm nhỏ là một hình thức xã hội, hay là hình thức hợp tác của dạy-học. Tùy theo nhiệm vụ cần giải quyết trong nhóm mà có những phương pháp làm việc khác nhau được sử dụng.
Trong dạy-học nhóm nhỏ, sinh viên được chia thành nhiều nhóm nhỏ trong khoảng thời gian giới hạn, mỗi nhóm tự lực hoàn thành các nhiệm vụ học tập trên cơ sở phân công và hợp tác làm việc. Kết quả làm việc của nhóm sau đó được trình bày và đánh giá trước toàn lớp. Số lượng sinh viên trong một nhóm thường khoảng 4 đến 6 sinh viên. Nhiệm vụ của các nhóm có thể giống nhau hoặc mỗi nhóm nhận một nhiệm vụ khác nhau, là các phần trong một chủ đề chung.
Dạy-học nhóm thường được áp dụng để đi sâu, vận dụng, luyện tập, củng cố một chủ đề đã học, nhưng cũng có thể tìm hiểu một chủ đề mới. Trong các môn khoa học tự nhiên, dạy-học nhóm được sử dụng để tiến hành các thí nghiệm và tìm các giải pháp cho những vấn đề được đặt ra. Ở mức độ cao, có thể đề ra những nhiệm vụ cho các nhóm học sinh hoàn toàn độc lập xử 6 lý các lĩnh vực đề tài và trình bày kết quả của mình cho những học sinh khác ở dạng bài giảng Các bước tiến hành dạy-học nhóm nhỏ: -Chuẩn bị cho thảo luận: chọn chủ đề thích hợp, viết ra các mục tiêu của buổi thảo luận, chuẩn bị nội dung mấu chốt của buổi thảo luận, dự kiến thời gian cho thảo luận : -Thực hiện buổi thảo luận: Chuẩn bị trước khi vào thảo luận: Thành viên tham gia, sắp xếp chỗ ngồi hợp lý, làm quen -Bắt đầu buổi thảo luận: Chỉ định một thư ký - Tiến hành thảo luận: Thảo luận theo các câu hỏi, nội dung hay các bước của buổi thảo luận mà thầy đã chuẩn bị sẵn. Thầy luôn luôn phải theo dõi nội dung, quan sát các thành viên trong nhóm để điều chỉnh, đưa ra các câu hỏi gợi ý nếu cần thiết và tóm tắt nội dung chính sau mỗi nội dung thảo luận.
Thư ký báo cáo kết quả thảo luận của nhóm, đây là bước rất quan trọng vì qua đây giảng viên sẽ phân tích, tóm tắt và đi đến kết luận thống nhất các vấn đề thảo luận mà nhóm đã nêu. Ưu điểm và nhược điểm của dạy-học nhóm: Ưu điểm: ưu điểm chính của dạy-học nhóm nhỏ là thông qua công tác làm việc trong một nhiệm vụ học tập có thể phát triển tính tự lực, sáng tạo cũng như năng lực xã hội, đặc biệt là khả năng cộng tác làm việc, thái độ đoàn kết của sinh viên. Dạy-học nhóm nhỏ nếu được tổ chức tốt sẽ phát huy tính tích cực, tự lực và tính trách nhiệm của sinh viên, phát triển năng lực công tác làm việc, năng lực giao tiếp. Dạy học nhóm nhỏ hỗ trợ quá trình học tập mang tính xã hội, tăng cường sự tự tin cho bản thân, phát triển năng lực phương pháp làm việc nhóm, tạo khả năng dạy-học phân hóa, tăng cường kết quả học tập.
Nhược điểm: Dạy-học nhóm nhỏ đòi hỏi dành nhiều thời gian. Công việc nhóm không phải bao giờ cũng mang lại kết quả mong muốn. Nếu được 7 tổ chức và thực hiện kém, thường sẽ dẫn đến kết quả ngược lại với những gì dự định sẽ đạt. Trong các nhóm chưa được luyện tập dễ xảy ra hỗn loạn [19],[50],[90].
Dạy-học dựa trên vấn đề (Problem Based Learning-PBL) Dạy-học dựa trên vấn đề bắt đầu từ năm 1965 tại khoa Khoa học sức khoẻ của trường Đại học MC, Master Hamilton Canada và khoa Y của trường Đại học tổng hợp Case Western Reverve của Mỹ. Hiện nay có khoảng trên 60 trường Đại học Y khắp nơi trên thế giới áp dụng toàn bộ hay một phần chương trình giảng dạy theo phương pháp PBL và nhiều trường khác đang trong quá trình triển khai áp dụng PBL [14],[15]. Hiện nay rất nhiều trường Đại học của các nước như trường Đại học Thammasat Thái Lan, khoa Y trường Đại học Sain Malasia, trường Đại học Y Yong Loo Lin thuộc trường Đại học quốc gia Singapore, trường Đại học Bách khoa Temasek Singapore… áp dụng phương pháp PBL. Phương pháp PBL cũng được áp dụng tại một số trường Đại học ngoài ngành y.
Dạy-học dựa trên vấn đề là một quy trình dạy-học được bắt đầu bằng một vấn đề (đã xảy ra trong thực tế hoặc mô phỏng giống như thực tế), dựa vào vấn đề để phát hiện những thông tin cần có để có thể hiểu rõ và giải quyết được vấn đề đó. Vấn đề có thể là một hiện tượng, một sự kiện, một ca bệnh có trong thực tế. Các vấn đề có thể được trình bày với các thể thức đa dạng như thầy soạn ra trên giấy dưới dạng văn bản, bệnh nhân chương trình hóa bao gồm một bộ thẻ mô tả các khía cạnh khác nhau trong vấn đề của bệnh nhân, bệnh nhân mô phỏng (diễn viên học cách giả bệnh nhân thật), video, trình bày trên máy vi tính…Cho dù được trình bày theo kiểu nào thì nguyên tắc chủ yếu vẫn luôn như nhau, đó chính là các hiện tượng, sự kiện, tình huống mà học viên có nhiệm vụ phải đưa ra được các giải pháp để giải quyết một cách hợp lý, để rồi từ đó họ học được những kiến thức cần thiết… Khi dạy-học trên lâm sàng, sinh viên khó thực hành các kỹ năng tư duy lâm sàng như chẩn đoán bệnh hoặc nhu cầu chăm sóc, xử trí hoặc ra các quyết 8 định, khó học về diễn tiến,tai biến. Ngoài ra thực tập trên bệnh nhân ngày càng khó khăn, không thể học điều gì đến thông thạo được.