CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm Bạo lực là một hành vi tương đối phổ biến của con người xảy ra trên toàn thế giới, ở mọi lứa tuổi đều có thể bị bạo hành, đối tượng thanh thiếu niên và thanh niên có nhiều khả năng tham gia vào hành vi bạo lực. Bạo lực được WHO định nghĩa là hành vi cố ý sử dụng vũ lực hoặc sức mạnh, đe dọa hoặc làm thật, chống lại chính mình, một người khác hoặc chống lại một nhóm hoặc cộng đồng, dẫn đến hoặc có khả năng dẫn đến hậu quả bị thương, tử vong, tổn hại về tâm lý, phát triển hoặc các tổn hại khác (5). Định nghĩa này nhấn mạnh rằng một người hoặc một nhóm phải có ý định sử dụng vũ lực hoặc quyền lực đối với người hoặc nhóm khác được coi là bạo lực.
Bạo lực do đó được phân biệt với thương tích hoặc tổn hại do các hành động và sự cố ngoài ý muốn. Bạo lực có thể chia theo “đặc điểm của những người thực hiện hành vi và nạn nhân của các hành vi bạo lực” (gồm 3 loại: Bạo lực tự thân, giữa cá nhân, tập thể) hoặc theo “bản chất và phương thức bạo lực” (gồm 4 loại: Bạo lực thể chất, tình dục, tinh thần và kỳ thị/phân biệt đối xử) (5). WHO định nghĩa Bạo lực học đường (school violence - BLHĐ) là “bất kỳ hành vi nào của người học, thầy cô, người quản lý hoặc người không đi học, cố gắng gây thương tích cho người khác hoặc gây thiệt hại cho tài sản của trường” (6). Còn theo CDC, Hoa Kỳ, BLHĐ là “hành vi vi phạm hoặc gây nguy hiểm cho người khác trong khu vực trường học, chống lại thầy cô hoặc chiếm đoạt tài sản, sử dụng vũ khí để đe dọa thầy cô, học sinh khác thể hiện ở nhiều hình thức như là bắt nạt, hăm dọa, hoạt động theo băng đảng, sử dụng vũ khí tấn công”(7).
Một học sinh trong hành vi BLHĐ có thể vừa là nạn nhân (bị người khác bạo lực), người tham gia bạo lực (bạo lực người khác), và/hoặc là nhân chứng (8). BLHĐ bao gồm tất cả các hành vi điển hình của bạo lực thể chất và tinh thần như nói xấu, chửi mắng, bắt nạt, đánh, đấm, v. Ngoài ra, BLHĐ dưới dạng có tổ chức, có kế hoạch hoặc tập thể như băng đảng, có vũ khí cũng là các dạng bạo lực cần quan tâm do hậu quả nghiêm trọng để lại. Ở Việt Nam, Quyết định năm 2017 (80/2017/NĐ-CP) của chính phủ nhấn mạnh việc kiểm soát “những hành vi lạm dụng và đánh đập, đe dọa đến sức khỏe và thể chất, nhạo báng, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, phân biệt đối xử, xa lánh và các hành vi có 5 chủ định gây tổn hại đến sức khỏe và thể chất người học trong lớp hoặc trường” nhằm tạo ra một môi trường học tập an toàn và lành mạnh (10).
Bên cạnh đó, hai khái niệm BLHĐ và bắt nạt học đường (school bullying) cũng cần được phần biệt dù một số nghiên cứu trước đây có cách hiểu đồng nhất hai khái niệm này. CDC Hoa Kỳ định nghĩa Bắt nạt học đường bao gồm 3 thành tố chính (i) “hành vi hung hăng và/hoặc cố ý làm hại người khác, (ii) có sự chênh lệch về sức mạnh hay điểm chênh lệch khiến người bị bắt nạt không có khả năng bảo vệ bản thân và (iii) hành vi này lặp đi lặp lại nhiều lần trong một khoảng thời gian nhất định”(11). Vì thế, nên hiểu bắt nạt học đường là một phần của BLHĐ (12). Trong đề tài này, khái niệm bạo lực học đường được định nghĩa theo CDC Hoa Kỳ là “bạo lực giữa học sinh hay nhóm học sinh, hành vi bạo lực thực hiện trong khu vực trường học, trên đường tới trường hoặc từ trường về nhà, hoặc trong các hoạt động ngoại khóa mà nhà trường tổ chức”(7).
Lứa tuổi học sinh trung học cơ sở (THCS) là giai đoạn quá độ, giai đoạn chuyển tiếp từ trẻ em sang người lớn với rất nhiều những chuyển biến tâm lí đa dạng và phức tạp. Trong khi đó, nhận thức xã hội, kinh nghiệm sống còn hạn chế nên các em gặp không ít khó khăn trong cuộc sống. Hầu hết những các em đều cần có sự giúp đỡ của người lớn để có thể ứng phó được với “khủng hoảng” tâm lí (13). Phân loại bạo lực học đường Bạo lực học đường là một hành vi của bạo lực trong trường học nên phân loại có thể theo nhiều cách dựa trên hình thức và nội dung.
Về cơ bản, BLHĐ gồm 5 hình thức bạo lực chính là: bạo lực thể chất (như đánh, đấm, xô đẩy hay hình phạt thể chất); bạo lực tâm lý hay bạo lực tinh thần (gồm cả sử dụng lời nói); bạo lực tình dục (cưỡng hiếp, lạm dụng và quấy rối tình dục); bắt nạt học đường (đe doạ trực tiếp hay trực tuyến); và mang vũ khí đến trường (14). Tương tự như vậy, CDC Hoa Kỳ phân loại BLHĐ gồm 4 nhóm lớn (8): Bạo lực về thể chất là“bất kỳ hình thức nào xâm phạm thể xác với ý định làm tổn thương người khác bao gồm các hành vi như đánh, đấm, đá, đẩy, tát, dứt tóc, xé quần áo, trần lột, cướp đồ vật, gây ảnh hưởng đến thân thể của một/một nhóm học sinhkhác” 6 Bạo lực về lời nói là “lạm dụng lời nói và cảm xúc bao gồm các hành vi như gán/gọi biệt danh (mang ý nghĩa xấu), chế nhạo làm tổn thương, sỉ nhục, dùng lời nói đe dọa/ép buộc một/một nhóm học sinhkhác làm theo ý mình” Bạo lực xã hội là “các hành vi như phân biệt đối xử, cô lập, tẩy chay, tạo/phát tán tin đồn (mang ý nghĩa xấu) cho một/một nhóm học sinhkhác” Bạo lực qua mạng internet là “các hành vi như nhắn tin, gọi điện để uy hiếp đe dọa/ép buộc một/một nhóm học sinh khác làm theo ý mình, lập/tham gia các hội trên mạng để cô lập/tẩy chay một/một nhóm học sinh khác…” Trong khuôn khổ đề tài này, do bạo lực tình dục là chủ đề nhạy cảm và khó đánh giá, đối tượng nghiên cứu của chúng tôi lại trên học sinh đang ở độ tuổi vị thành niên (dưới 18 tuổi) (dù một số nghiên cứu nói chưa phổ biến trong trường học) nên sẽ không được tìm hiểu. BLHĐ có tác động tiêu cực đến cả nạn nhân(victims), người tham gia bạo lực (perpetrators) và người chứng kiến (witnesses). Trong một số vụ bạo lực, đối khi một người tham gia cả hai vai trò và được coi như người bị BLHĐ và người tham gia BLHĐ (perpetrators-victims).
Đồng thời, chỉ 2 nhóm đối tượng là người tham gia BLHĐ (thủ phạm) và người bị BLHĐ (nạn nhân) sẽ được tìm hiểu trong đề tài này. Trong phạm vi nghiên cứu này, khái niệm bạo lực lứa tuổi học đường được hiểu là hành vi bạo lực giữa các học sinh/nhóm học sinh với nhau, xảy ra trong khuôn viên nhà trường, trên đường tới trường hoặc từ trường về hoặc trong các hoạt động do nhà trường tổ chức. Bao gồm các hành vi bạo lực về thể chất (đánh, đấm, đá, đẩy, tát), bạo lực bằng lời nói (sỉ nhục, gán ghép biệt danh xấu), bạo lực về các mối quan hệ xã hội (cô lập, tẩy chay) và bạo lực điện tử (dùng tin nhắn, mạng xã hội… đe dọa, ép buộc, tẩy chay). Khái niệm này không đề cập đến hành vi bạo lực giữa giáo viên đối với học sinh và ngược lại.
Nguyên nhân và hậu quả của bạo lực học đường 1. Nguyên nhân Nguyên nhân dẫn đến những cuộc xô xát tại trường học thường xuất phát từ những mâu thuẫn nhỏ nhặt trên lớp, những câu nói kích động,… dẫn đến hậu quả của các vụ việc bạo lực có thể gây ra những tổn hại về tinh thần, thương tích về cơ thể, thậm chí đe dọa đến tính mạng. Có thể kể đến 3 nguyên nhân chính dẫn đến xu hướng này (15). Nguyên nhân đầu tiên xuất phát từ chính bản thân người trẻ nói chung và học sinh, sinh viên nói riêng.
Thời điểm học sinh ở THCS và THPT là thời điểm mà tâm sinh lý các em có nhiều sự biến đổi, suy nghĩ bồng bột, thích chứng tỏ bản thân, dễ bị bạn bè rủ rê, lôi kéo,… Trong giai đoạn này, các em sẽ rất dễ học theo những thói hư tật xấu, có những suy nghĩ, hành vi sai trái, không chuẩn mực khi có sự tác động, kích thích xấu từ bên ngoài. Đó là do sự phát triển thiếu toàn diện, thiếu hụt về nhân cách, sự non nớt trong kỹ năng sống, sự sai lệch trong chuẩn mực sống. Thứ hai là nguyên nhân từ môi trường gia đình và xã hội, có thể nói gia đình là môi trường đầu tiên mà mỗi đứa trẻ được tiếp xúc. Và các thành viên trong gia đình là những người có ảnh hưởng nhất đến việc hình thành tính cách, nhân cách và định hướng sống của con trẻ.
Do đó, nếu trẻ em sống trong môi trường mà bạo lực diễn ra thường xuyên thì sẽ hình thành cái tính hung hăng. Nếu không có sự can thiệp, chấn chỉnh kịp thời thì tính hung hăng này sẽ trầm trọng thêm theo thời gian và tạo cho họ cái suy nghĩ bạo lực là “bình thường”. Môi trường xã hội cũng là nguyên nhân quan trọng gây ra tình trạng bạo lực học đường. Đa số những vụ việc bạo lực học đường thường xảy ra với những thanh thiếu niên sống trong cộng đồng dân cư có môi trường sống thiếu thốn, trình độ dân trí thấp, nghèo khổ, nhiều đối tượng nghỉ học sớm, chơi bời lêu lổng,… Việc sống trong môi trường và tiếp xúc thường xuyên với những đối tượng như vậy sẽ có ảnh hưởng xấu tới giới trẻ.
Thứ ba là nguyên nhân từ nhà trường, hiện nay, đa số trường học còn nặng về việc truyền đạt kiến thức sách vở mà thiếu các hoạt động giáo dục đạo đức, giáo dục pháp luật cho học sinh, sinh viên. Ngoài ra, giá trị của nhà trường, đạo đức của một bộ 8 phận thầy cô giáo bị xuống cấp. Một số vụ việc học sinh, sinh viên đánh nhau ngay tại lớp học nhưng nhà trường không hay biết, hoặc biết mà làm ngơ, giấu nhẹm đi không xử lý. Chỉ đến khi sự việc được đăng tải trên các kênh truyền thông mới quay lại xác minh, xử lý, kỷ luật một cách nghiêm túc (15).
Hậu quả Bạo lực học đường có thể ảnh hưởng nghiêm trọng và lâu dài đến sức khỏe thể chất, tinh thần và xã hội của học sinh. Nó có thể gây hại cho sự phát triển và góp phần làm suy yếu khả năng ra quyết định, khó khăn trong học tập, giảm kết nối với bạn bè và gia đình, và khó đối phó với căng thẳng (16).