ĐẶT VẤN ĐỀ Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã định nghĩa: Bạo lực là hành vi cố tình sử dụng sức mạnh hoặc quyền lực, đe dọa hoặc làm thật, chống lại một ngƣời hoặc một nhóm ngƣời dẫn đến tổn thƣơng về tâm lý, thể chất, thƣơng tật hoặc tử vong [74]. Theo Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa bệnh dịch Hoa Kỳ (CDC), bạo lực học đƣờng (BLHĐ) là một phần trong nhóm bạo lực ở thanh thiếu niên xảy ra ở những ngƣời trong độ tuổi từ 10 – 24 tuổi. Các hành vi bạo lực bao gồm một loạt các hành động nhƣ bắt nạt, tát, đấm và sử dụng vũ khí [19]. Có thể chia BLHĐ thành 4 nhóm: bạo lực về thể chất, bạo lực bằng lời nói, bạo lực xã hội, bạo lực điện tử [19].
Xã hội hiện đại ghi nhận sự gia tăng nhanh chóng của nạn bạo lực, đặc biệt trong môi trƣờng học đƣờng. Theo báo cáo của Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), trong năm 2014, tại Mĩ có khảng 486400 nạn nhân bị bạo lực ở trƣờng học trên các học sinh (HS) từ 12-18 tuổi [19]. Một nghiên cứu đƣợc thực hiện trên đối tƣợng học sinh trung học cơ sở tại Iran đã chỉ ra rằng, có 5,4% HS có hành vi bạo lực, 22,1% chỉ là nạn nhân của bạo lực và 11% số HS tham gia nghiên cứu vừa là ngƣời bạo lực vừa là nạn nhân[43]. Tại Việt Nam, BLHĐ là vấn nạn, thậm chí ngƣời có hành vi bạo lực cũng đã từng là nạn nhân của các vụ BLHĐ.
Trong năm học 2011-2012, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã thống kê trên toàn quốc đã xảy ra gần 1.600 vụ việc HS đánh nhau, tình trạng đánh nhau có sự tham gia tổ chức thành các nhóm có hung khí ngày càng phổ biến hơn [1]. Báo cáo khảo sát hành vi sức khỏe HS 13 – 17 tuổi ở Việt Nam năm 2013 của Bộ Y tế cho thấy tỷ lệ HS đã từng bị đánh trong vòng 1 năm là 21,0%; 16,5% đã từng tham gia các cuộc đánh nhau[72]. BLHĐ có thể xảy ra ở bất cứ giới tính, độ tuổi nào và gây hậu quả cho cả nạn nhân và ngƣời gây ra bạo lực. BLHĐ làm ảnh hƣởng đến kết quả học tập, gây đau khổ cho các nạn nhân, không chỉ về thể xác mà còn ảnh hƣởng nghiêm trọng đến sức khỏe tinh thần.
Không chỉ gây ra tác hại trên nạn nhân, ngƣời có hành vi bạo lực có thể sẽ phát triển không toàn diện dẫn đến thiếu hụt về nhân cách, mất dần nhân tính, là mầm mống của tội phạm, tội ác; là căn nguyên tạo ra sự biến đổi của xã hội, của lƣơng tri con ngƣời[4]. 2 Nghiên cứu về BLHĐ tại Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng trong thời gian gần đây đã phần nào mô tả đƣợc thực trạng BLHĐ cũng nhƣ một số yếu tố liên quan tới vấn đề này. Tuy nhiên, các nghiên cứu thƣờng tập trung nhiều ở khu vực nội thành, mà ít chú trọng nhiều đến khu vực ngoại thành – nơi mà HS còn gặp nhiều khó khăn về điều kiện kinh tế, ít nhận đƣợc quan tâm, đầu tƣ hơn của bố mẹ. Trong khi đó, hiện nay thành phố Hà Nội có 206 trƣờng Trung học phổ thông (THPT), với gần 190 nghìn HS, số HS ngoại thành chiếm trên 60% tổng số HS.
Tình hình BLHĐ ở khu vực ngoại thành hiện nay nhƣ thế nào vẫn là một câu hỏi chƣa đƣợc giải đáp. Thƣờng Tín là huyện nằm ở phía nam Hà Nội, với những đặc điểm chung đại diện cho khu vực ngoại thành nhƣ: địa lý, cơ cấu kinh tế cũng nhƣ về giáo dục - y tế [2]. Vì thế, nghiên cứu “Thực trạng bạo lực học đường và một số yếu tố liên quan của học sinh trường THPT Tô Hiệu, huyện Thường Tín, Hà Nội năm 2017” đƣợc tiến hành nhằm cung cấp thêm số liệu về thực trạng cũng nhƣ yếu tố liên quan đến tình hình bạo lực ở HS khu vực ngoại thành. Qua đây, tôi mong muốn góp một phần trong nỗ lực chung tìm kiếm các giải pháp hữu hiệu ngăn chặn BLHĐ.
3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực trạng bạo lực học đƣờng của học sinh trƣờng trung học phổ thông Tô Hiệu, huyện Thƣờng Tín, Hà Nội năm 2017. Xác định một số yếu tố liên quan đến bạo lực học đƣờng của học sinh trƣờng trung học phổ thông Tô Hiệu, huyện Thƣờng Tín, Hà Nội năm 2017. 4 Chƣơng 1: TỔNG QUAN 1.
Khái niệm và phân loại bạo lực 1. Khái niệm bạo lực Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới, bạo lực là hành vi cố tình sử dụng sức mạnh hoặc quyền lực, đe dọa hoặc làm thật, chống lại một ngƣời hoặc một nhóm ngƣời dẫn đến tổn thƣơng về tâm lý, thể chất, thƣơng tật hoặc tử vong [74]. Phân loại bạo lực: Theo cách phân loại của WHO, bạo lực chia làm 2 nhóm: - Bạo lực tự thân bao gồm các hành vi tự tử và các hành vi tự làm đau, ngƣợc đãi bản thân. Hành vi tự tử thể hiện ở mức độ suy nghĩ về việc tự tử, lên kế hoạch tự tử thành công và chƣa thành công [22, 74].
- Bạo lực giữa các cá nhân đƣợc chia thành 2 nhóm: o Bạo lực gia đình và bạo lực tình dục. Trong nhóm này, hành vi bạo lực xảy ra chủ yếu giữa các thành viên trong gia đình và bạn tình [74]. o Bạo lực cộng đồng - bạo lực giữa cá nhân có liên quan, và những ngƣời có thể quen biết hoặc không quen biết nhau, thƣờng xảy ra ở các khu vực ngoài nhà ở. Một số loại bạo lực cộng đồng thƣờng gặp nhƣ là lạm dụng trẻ em, lạm dụng ngƣời cao tuổi.
Sau này, các nghiên cứu đã chỉ ra thêm rằng bạo lực thanh thiếu niên, hiếp dâm, hay tấn công tình dục với ngƣời lạ, bạo lực trƣờng học, nơi làm việc, nhà dƣỡng lão cũng đƣợc đƣa vào nhóm bạo lực cộng đồng [74, 75]. Theo một cách phân loại khác của Newfoundland Labrador thì bạo lực/lạm dụng được chia thành 8 nhóm [50]: - Bạo lực thể chất: bạo lực xảy ra khi có ai đó sử dụng một phần cơ thể của họ để điều khiển hành động của ngƣời khác một cách có chủ đích. - Bạo lực tình dục: bạo lực xảy ra khi một ngƣời không sẵn sàng tham gia vào hành vi tình dục, bị ép buộc thực hiện hành vi tình dục. - Bạo lực cảm xúc: xảy ra khi ngƣời khác nói hay làm việc gì đó làm ngƣời khác cảm thấy bản thân xấu hổ.
5 - Bạo lực tâm lý: xảy ra khi ai đó sử dụng các mối đe dọa và gây ra nỗi sợ hãi đối với một cá nhân để kiểm soát ngƣời khác. - Bạo lực tôn giáo: xảy ra khi ai đó sử dụng tín ngƣỡng tinh thần của một ngƣời để thống trị hoặc kiểm soát ngƣời đó. - Bạo lực văn hóa: xảy ra khi một cá nhân bị tổn hại, bị tổn thƣơng nhƣ là một phần của văn hóa hay truyền thống ở nơi họ sinh sống. - Bạo lực bằng lời nói: xảy ra khi một ngƣời nào đó sử dụng ngôn ngữ, nói ra hoặc viết tay, gây thiệt hại cho ngƣời khác.
- Bạo lực tài chính: xảy ra khi một ngƣời kiểm soát nguồn tài chính cá nhân mà không cần sự đồng ý của ngƣời đó hoặc lợi dụng nguồn tài chính của ngƣời khác. Bạo lực học đƣờng 1. Khái niệm Theo Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa bệnh dịch Hoa Kỳ (CDC), BLHĐ là một phần trong nhóm bạo lực ở thanh thiếu niên xảy ra ở những ngƣời trong độ tuổi từ 10 – 24 tuổi. Các hành vi bạo lực bao gồm một loạt các hành động nhƣ bắt nạt, tát, đấm và sử dụng vũ khí.
Nạn nhân có thể bị chấn thƣơng nghiêm trọng về thể chất hoặc tinh thân, thậm chí có thể gây tử vong [19]. Theo định nghĩa của Trung tâm phòng chống BLHĐ Bắc Carolina, BLHĐ có thể thể hiện ở nhiều hình thức nhƣ là bắt nạt, hăm dọa, hoạt động theo băng đảng, sử dụng vũ khí tấn công. BLHĐ là hành vi bất kỳ vi phạm hoặc gây nguy hiểm cho ngƣời khác trong khu vực trƣờng học, chống lại thầy cô hoặc chiếm đoạt tài sản, sử dụng vũ khí để đe dọa thầy cô, HS khác [23]. Ngoài các khái niệm về BLHĐ, nghiên cứu cũng làm rõ, phân biệt với bắt nạt học đƣờng.
Bắt nạt học đƣờng theo định nghĩa của tác giả Dan Olweus: “Bắt nạt học đƣờng là hành vi gây ra giữa các HS với nhau. Ngƣời bắt nạt sử dụng quyền lực của mình để ép buộc ngƣời khác nghe theo hoặc ép buộc ngƣời khác làm việc mình không mong muốn. Hành vi này thực hiện liên tục xảy ra trong khoảng thời gian dài. Các hành vi bắt nạt có thể bao gồm: vật chất, thể chất (đánh, đá, nhổ nƣớc bọt, đẩy), lời nói (chế nhạo, trêu, đe dọa), hoặc tâm lý (lan truyền tin đồn, tống tiền.
Hay theo tác giả Besag định nghĩa: ”Bắt nạt là một hành động lặp đi lặp lại một cách hiếu chiến để cố ý làm tổn thƣơng về tinh thần hoặc thể xác cho ngƣời khác. Bắt nạt là đặc trung của một cá nhân hành xử theo một cách nào đó để đạt đƣợc quyền lực trên ngƣời khác” [18]. Nhƣ vậy, có thể thấy, bắt nạt học đƣờng là một phần của BLHĐ. Trong khuôn khổ nghiên cứu này, khái niệm BLHĐ đƣợc hiểu là bạo lực giữa các HS hay nhóm HS, hành vi bạo lực thực hiện trong khu vực trƣờng học, trên đƣờng tới trƣờng hoặc từ trƣờng về nhà, hoặc trong các hoạt động ngoại khóa mà nhà trƣờng tổ chức.
Phân loại Bạo lực có thể chia thành nhiều nhóm, theo các nhóm phân loại khác nhau. Tuy nhiên, trong nghiên cứu này, BLHĐ đƣợc phân loại dựa trên tài liệu Phòng chống bạo lực của CDC [19]. Trong đó, có thể chia BLHĐ thành 4 nhóm sau: - Bạo lực về thể chất: bao gồm các hành vi nhƣ đánh, đấm, đá, đẩy, tát, dứt tóc, kéo tai, xé quần áo, trấn lột, cƣớp đồ vật của một/một nhóm HS khác; - Bạo lực bằng lời nói: bao gồm các hành vi nhƣ gán/gọi biệt danh (mang ý nghĩa xấu), chế nhạo làm tổn thƣơng nhau, sỉ nhục, dùng lời nói đe dọa/ép buộc một/một nhóm HS khác làm theo ý mình; - Bạo lực xã hội: Bao gồm các hành vi nhƣ phân biệt biệt đối xử, cô lập, tẩy chay, tạo/phát tán tin đồn (mang ý nghĩa xấu) cho một/một nhóm HS khác; - Bạo lực điện tử: Bao gồm các hành vi nhƣ nhắn tin, gọi điện để uy hiếp đe dọa/ép buộc một/một nhóm HS khác làm theo ý mình, lập/tham gia các hội trên mạng để cô lập/tẩy chay một/một nhóm HS khác.