ĐẶT VẤN ĐỀ Bạo lực thanh thiếu niên là một vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng được quan tâm, ảnh hưởng đến thanh thiếu niên mỗi ngày, đến chính bản thân họ, gia đình, trường học và cộng đồng. Bạo lực học đường (BLHĐ) là bạo lực thanh thiếu niên xảy ra trong khuôn viên nhà trường, trên đường đến trường, từ trường về nhà hoặc trong các hoạt động do nhà trường tổ chức. Bạo lực trong học đường tuy không phải vấn đề mới nhưng trong những năm trở lại đây, bạo lực ở nhóm học sinh trung học phổ thông có chiều hướng diễn ra phức tạp, gia tăng về số lượng cũng như mở rộng về phạm vi và tính chất BLHĐ ngày càng nguy hiểm, trở thành mối quan ngại đối với cha mẹ, thầy cô và xã hội nói chung. Một người trẻ tuổi có thể là một nạn nhân, người có hành vi bạo lực, người vừa bị bạo lực vừa đi bạo lực người khác hoặc một nhân chứng của BLHĐ.
Bạo lực ở thanh thiếu niên bao gồm nhiều hành vi khác nhau, thường thể hiện thông qua các hành vi như bắt nạt, xô đẩy, đe doạ và đàn áp với nhiều hình thức bạo lực khác nhau như nhóm băng đảng bạo lực và tấn công (có hoặc không có vũ khí) (1). Bạo lực không chỉ bao gồm hành động gây hại về thể chất mà còn sử dụng lời nói, mối quan hệ xã hội và điện tử có chủ ý dẫn đến tổn hại về mặt tâm lý, phát triển của học sinh (1). Theo kết quả của cuộc điều tra Giám sát hành vi rủi ro thanh thiếu niên (YRBSS) tại Mỹ năm 2017 do Trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC) Hoa Kỳ đánh giá thì tỷ lệ học sinh tham gia vào ẩu đá, đánh nhau trong 12 tháng trước khảo sát là 23,6%, tham gia đánh nhau trong trường là 8,5%, bị bạo lực ở trường là 19% (2). Đánh giá toàn cầu của Quỹ Nhi đồng Liên hiệp quốc (United Nations Children’s Fund – UNICEF), về bạo lực đối với trẻ em được công bố vào năm 2017 trên thế giới hiện nay, cứ 7 phút lại có 1 thanh niên tử vong vì hành vi bạo lực, tính riêng năm 2015 bạo lực là nguyên nhân tử vong của 82,000 trẻ vị thành niên trên toàn thế giới (3).
Theo báo cáo của WHO năm 2014, tử vong do nguyên nhân bạo lực chiếm 12% và nguyên nhân đứng thứ năm ở vị thành niên (4). Trẻ từ 15-19 tuổi có nguy cơ bị tổn thương và tử vong do bạo lực cao gấp 3 lần trẻ từ 10 đến 14 tuổi (3). Tại Việt Nam, theo báo cáo Khảo sát sức khoẻ toàn cầu (GSHS) của Tổ chức y tế Thế giới (World Health Organization – WHO) 13-17 tuổi năm 2013 của WHO cho thấy tỷ lệ học sinh đã từng bị bạo lực trong vòng 30 ngày qua là 23,4 %, tham gia các cuộc đánh nhau là 17,3% (5). Báo cáo sơ bộ khoảng tháng 5/2018 tại 63 tỉnh 2 thành trên cả nước thì từ năm 2010 đến nay đã có hơn 7,000 học sinh tham gia vào các cuộc đánh nhau, lôi kéo dọa đánh bạn và bị kỷ luật (6).
Đến nay, đã có nhiều nghiên cứu bạo lực trẻ em và vị thành niên ở Việt Nam được thực hiện. Các nghiên cứu phần lớn tập trung ở khu vực nội thành mà ít chú trọng đến khu vực ngoại thành, có những hạn chế về điều kiện kinh tế, tiếp cận giáo dục và ít nhận được sự quan tâm cũng như đầu tư hơn của bố mẹ, các nghiên cứu chỉ mới phân tích thực trạng BLHĐ và một số yếu tố liên quan đến bạo lực nhưng chưa có đánh giá tổng thể đại diện cho khu vực. Huyện Sóc Sơn là huyện nằm ở phía Bắc thành phố Hà Nội có những đặc điểm chung đại diện cho khu vực ngoại thành như: địa lý, cơ cấu kinh tế cũng như giáo dục – y tế và trước đây (7). Và nghiên cứu cũng tìm hiểu thêm khía cạnh về thái độ của học sinh đối với bạo lực được coi là một yếu tố dự báo về hành vi bạo lực có ý nghĩa trong việc ngăn chặn hành vi BLHĐ và đánh giá hiệu quả các chương trình đào tạo tại các trường THPT (8).
Các nghiên cứu trước đã chỉ ra một số yếu tố liên quan đến BLHĐ như độ tuổi của học sinh, giới tính, áp lực học tập, chứng kiến bạo lực học trong gia đình và nơi sống., những yếu tố này cần tiếp tục được nghiên cứu thêm để có thể xác định các giải pháp can thiệp phù hợp và toàn diện hơn, đồng thời tìm hiểu thêm các yếu tố nguy cơ và yếu tố dự báo hành vi bạo lực cung cấp góc nhìn rõ hơn về các mối quan hệ giữa cá nhân và môi trường (9). Chính vì vậy, nghiên cứu “Bạo lực học đường và một số yếu tố liên quan ở học sinh tại 3 trường THPT huyện Sóc Sơn, TP Hà Nội năm 2019” được thực hiện dựa trên bộ số liệu có bổ sung thêm thông tin về thực trạng, một số yếu tố nguy cơ tới BLHĐ so với đề tài gốc là đề tài cấp cơ sở trường Đại học Y tế công cộng “Đánh giá các hành vi nguy cơ với sức khoẻ trẻ vị thành niên ở Hà Nội năm 2019” và bổ sung thêm các thông tin về thực trạng, một số yếu tố nguy cơ tới BLHĐ so với đề tài gốc. Kết quả của nghiên cứu nhằm cung cấp các bằng chứng góp phần xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện và phòng, chống BLHĐ. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu cụ thể: 1.
Mô tả thực trạng bạo lực học đường ở học sinh tại 3 trường THPT huyện Sóc Sơn, Hà Nội năm 2019. Xác định một số yếu tố liên quan đến hành vi bạo lực học đường ở học sinh tại 3 trường THPT huyện Sóc Sơn, Hà Nội năm 2019. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Một số khái niệm về bạo lực 1.1 Bạo lực và phân loại bạo lực 1.1 Bạo lực Bạo lực là một hành vi tương đối phổ biến của con người xảy ra trên toàn thế giới, ở mọi lứa tuổi đều có thể bị bạo hành, đối tượng thanh thiếu niên và thanh niên có nhiều khả năng tham gia vào hành vi bạo lực. Bạo lực được WHO định nghĩa là hành vi cố ý sử dụng vũ lực hoặc sức mạnh, đe dọa hoặc làm thật, chống lại chính mình, một người khác hoặc chống lại một nhóm hoặc cộng đồng, dẫn đến hoặc có khả năng dẫn đến hậu quả bị thương, tử vong, tổn hại về tâm lý, phát triển hoặc các tổn hại khác (10).
Định nghĩa này nhấn mạnh rằng một người hoặc một nhóm phải có ý định sử dụng vũ lực hoặc quyền lực đối với người hoặc nhóm khác được coi là bạo lực. Bạo lực do đó được phân biệt với thương tích hoặc tổn hại do các hành động và sự cố ngoài ý muốn.2 Phân loại bạo lực Theo Báo cáo Thế giới về bạo lực và sức khỏe năm 2002, WHO chia bạo lực thành 3 loại tùy theo đặc điểm của những người thực hiện hành vi và nạn nhân của các hành vi bạo lực (10): Bạo lực tự thân; Bạo lực giữa cá nhân và Bạo lực tập thể. Và 3 loại này có thể chia thành 4 loại cụ thể hơn theo bản chất của bạo lực: bạo lực thể chất, bạo lực tình dục, bạo lực tinh thần, Kỳ thị/phân biệt đối xử (10).2 Bạo lực học đường, phân loại và đối tượng 1.1 Bạo lực học đường Theo định nghĩa của Trung tâm phòng chống BLHĐ Bắc Carolina “BLHĐ là hành vi vi phạm hoặc gây nguy hiểm cho người khác trong khu vực trường học, chống lại thầy cô hoặc chiếm đoạt tài sản, sử dụng vũ khí để đe dọa thầy cô, học sinh khác thể hiện ở nhiều hình thức như là bắt nạt, hăm dọa, hoạt động theo băng đảng, sử dụng vũ khí tấn công” (11). BLHĐ cũng có thể liên quan hoặc tác động với người lớn bao gồm nhiều hành vi bạo lực khác nhau như bắt nạt, xô đẩy, tát, đấm, sử dụng vũ khí…có thể gây ra nhiều tác hại về tâm lý cảm xúc hơn là tác hại thể chất.
Các hình thức bạo lực khác như bạo lực băng đảng và tấn công vũ lực (có hoặc 5 không có vũ khí) có thể dẫn đến chấn thương nghiêm trọng hoặc thậm chí tử vong. Một người trẻ tuổi có thể là nạn nhân, người gây ra hành vi bạo lực hoặc nhân chứng của BLHĐ (13). Trong quyết định số 80/2017/NĐ-CP của văn phòng Chính phủ Việt Nam về môi trường giáo dục an toàn thân thiện và kiểm soát, phòng chống bạo lực, BLHĐ được hiểu bao gồm những hành vi lạm dụng và đánh đập, đe dọa đến sức khỏe và thể chất, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, phân biệt đối xử, xa lánh và các hành vi có chủ định gây tổn hại đến sức khỏe và thể chất người học trong lớp hoặc trường (14). Ngoài các khái niệm về BLHĐ, các nghiên cứu cũng làm rõ và phân biệt giữa BLHĐ với bắt nạt học đường.
Bắt nạt học đường trong nghiên cứu của Lê Thị Hải Hà (2016) với học sinh trung học cơ sở và THPT được định nghĩa: “là (i) một biểu hiện của sự hung hăng, cố ý làm hại người khác, (ii) giữa hai bên có sự chênh lệch về sức mạnh hay đặc điểm nào đó khiến người bị bắt nạt không có khả năng bảo vệ bản thân và (iii) hành vi này lặp đi lặp lại nhiều lần trong một khoảng thời gian nhất định (15)”. Trong khuôn khổ nghiên cứu này, khái niệm BLHĐ được hiểu là “bạo lực giữa học sinh hay nhóm học sinh, hành vi bạo lực thực hiện trong khu vực trường học, trên đường tới trường hoặc từ trường về nhà, hoặc trong các hoạt động ngoại khóa mà nhà trường tổ chức.2 Phân loại và đối tượng bạo lực học đường Bạo lực có thể chia thành nhiều nhóm, theo các hình thức và nội dung khác nhau. Nghiên cứu của Quỹ nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) năm 2006 về Bạo lực đối với trẻ em là nghiên cứu toàn diện đầu tiên về bạo lực đối với trẻ em, ở trường học được xác định có 4 hình thức bạo lực chính: bắt nạt; bạo lực tình dục và giới tính; bạo lực thể xác và bạo lực tâm lý (16). Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoa Liên hợp quốc (UNESCO) phân loại BLHĐ bao gồm bạo lực thể chất (đánh nhau giữa học sinh và bạo lực thân thể) ; bạo lực tâm lý, bao gồm lạm dụng bằng lời nói; bạo lực tình dục (cưỡng hiếp và quấy rối tình dục) và nhiều hình thức bắt nạt, bao gồm đe doạ trực tuyến và mang vũ khí trong trường (17).