CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Một số khái niệm về bạo lực 1.1 Khái niệm bạo lực, phân loại và bản chất 1.1 Khái niệm bạo lực Theo báo cáo về bạo lực và sức khỏe của WHO (2002), bạo lực được định nghĩa là “việc sử dụng vũ lực có chủ ý để đe dọa chính bản thân, chống lại người khác hoặc chống lại một nhóm, một cộng đồng khác, mà gây ra hậu quả hoặc có khả năng gây ra tử vong do tai nạn thương tích, ảnh hưởng đến tâm lý, sự phát triển và các tổn hại khác” [32]. Định nghĩa của WHO liên quan đến bản chất của chính hành động đó mà không phân biệt hậu quả nó gây ra. Định nghĩa không bao gồm các sự cố không chủ ý như tai nạn giao thông và bỏng.2 Phân loại bạo lực Trong Báo cáo Thế giới về bạo lực và sức khỏe năm 2002, WHO chia bạo lực thành 3 loại theo đặc điểm hành động của bạo lực [64]: - Bạo lực tự thân (Self-directed violence): được chia thành 2 loại là tự sát (suicide) và tự hành hạ bản thân (self-abuse). Tự sát gồm các hoạt động như nghĩ đến việc tự sát, đã cố gắng tự sát nhưng không thành hoặc thành.
Tự hành hạ bản thân gồm các hoạt động như tự gây thương tích. - Bạo lực giữa các cá nhân (Interpersonal violence): gồm 2 nhóm • Bạo lực gia đình và bạo lực giữa những người thân (family and intimate partner violence): đó là bạo lực giữa những thành viên trong gia đình, người thân hoặc bạn tình trong quan hệ tình dục, nhưng không phải tất cả các trường hợp, xảy ra tại nơi ở và gồm lạm dụng trẻ em, bạo lực trong tình dục và bạc đãi người cao tuổi. • Bạo lực cộng đồng (Community violence): bạo lực giữa những người mà có thể quen biết nhau hoặc không, nhìn chung sẽ xảy ra ở bên ngoài khu nhà ở và gồm các hành vi hiếp dâm, quấy rối tình dục - Bạo lực tập thể (Collective violence): được cam kết để thúc đẩy lợi ích của một nhóm xã hội cụ thể như tội ác của một tổ chức, hành vi khủng bố và bạo 5 lực đám đông. Bạo lực tập thể thường bao gồm bạo lực về các mục đích liên quan đến xã hội, chính trị và kinh tế.
Khác với hai loại bạo lực trước thì bạo lực tập thể đề cập đến những động cơ bạo lực rõ ràng của nhóm lớn hoặc của quốc gia. Vì vậy, hình thức và diễn biến của loại bạo lực này rất phức tạp.3 Bản chất của bạo lực Bản chất của hành vi bạo lực bao gồm BLTC, bạo lực liên quan đến giới tính, bạo lực tinh thần và bạo lực liên quan đến sự kỳ thị hoặc phân biệt đối xử. Ví dụ, bạo lực đối với trẻ em tại gia đình có thể bao gồm BLTC, bạo lực liên quan đến giới tính và lạm dụng tâm lý, cũng như sự bỏ bê. Bạo lực cộng đồng bao gồm các cuộc tấn công thể chất giữa những người trẻ tuổi hoặc bạo lực liên quan đến giới tính ở nơi làm việc và sự bỏ rơi đối với người già [64].1 dưới đây, BLTC trong trường học được xác định là bản chất của bạo lực giữa các cá nhân, xảy ra ở cộng đồng, giữa những người có thể quen biết nhau hoặc không.
6 Bạo lực Bạo lực tự thân Bạo lực giữa các cá nhân Bạo lực tập thể Tự sát Tự Gia Cộng Xã Chính Kinh hành đình/đối đồng hội trị tế hạ tác Trẻ Bạn Người Người Người em tình già quen lạ BLTC x x x x x x x x x x Bạo lực x x x x x x x x giới tính Bạo lực x x x x x x x x x x tinh thần Kỳ thị/phân x x x x x x x x x x biệt đối xử Hình 1.1: Bản chất của hành vi bạo lực [64] 1.2 Khái niệm bạo lực học đường Trung tâm kiểm soát dịch bệnh Hoa Kỳ (Center for Disease Control and Prevention – CDC) đã định nghĩa về bạo lực giới trẻ (youth violence) và bạo lực học đường (school violence). Theo đó, bạo lực giới trẻ là việc sử dụng vũ lực có chủ đích để đe dọa hoặc làm hại đến người khác bởi người từ 10 tuổi đến 24 tuổi. Đó 7 thường là những hành động của người trẻ làm tổn thương đến bạn cùng trang lứa, những người mà không liên quan đến họ hoặc những người mà họ có thể quen biết nhau hoặc không. Bạo lực giới trẻ bao gồm nhiều loại như đánh nhau, bắt nạt, đe dọa bằng súng và bạo lực liên quan đến băng đảng.
Một người trẻ tuổi có thể là một người gây ra hành vi bạo lực, nạn nhân và nhân chứng [27]. Cũng theo định nghĩa của CDC, bạo lực học đường là bạo lực giới trẻ diễn ra trong trường học, trên đường đi học hoặc đi học. Bạo lực học đường ảnh hưởng đến tuổi trưởng thành của một người. Bạo lực học đường được chia thành 4 nhóm: BLTC, bạo lực bằng lời nói, bạo lực xã hội và bạo lực điện tử [26].
Trong quyết định số 80/2017/ND-CP của văn phòng Chính phủ Việt Nam ngày 17 tháng 7 năm 2017 về môi trường giáo dục an toàn thân thiện và kiểm soát, phòng chống bạo lực, bạo lực học đường được hiểu là những hành vi lạm dụng hoặc đánh đập, đe dọa đến sức khỏe và thể chất, nhạo báng, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, phân biệt đối xử, xa lánh và gây tổn hại đến sức khỏe và thể chất người học trong lớp hoặc trường [11].3 Khái niệm BLTC trong trường học Trung tâm quốc gia về phòng chống và kiểm soát tai nạn thương tích (National Center for Injury Prevention and Control – NCIPC) thuộc CDC đã định nghĩa BLTC là việc sử dụng vũ lực có chủ ý, gây thương tích, tàn tật và thậm chí, gây tử vong. BLTC gồm cào cấu, xô đẩy, vật ngã, cắn xé, làm nghẹt thở, giật tóc, tát, đấm, đánh, đốt cháy, sử dụng vũ khí (súng, dao hoặc vật khác), sử dụng các biện pháp khống chế hoặc sức mạnh cơ thể để chống lại người khác. BLTC cũng bao gồm việc ép buộc người khác làm bất cứ hành vi nào ở trên [58]. Bên cạnh đó, nghiên cứu này chỉ tập trung mô tả thực trạng về BLTC giữa những nhóm học sinh khác nhau, diễn ra trong trường học, trên đường đi học hoặc đi học mà không bao gồm giữa học sinh với giáo viên hoặc giữa các cán bộ trong trường.
Như vậy, trong khuôn khổ đó, học sinh bị BLTC là người bị học sinh khác hoặc một nhóm học sinh khác cào cấu, xô đẩy, vật ngã, cắn xé, làm nghẹt thở, giật tóc, tát, đấm, đánh, đốt cháy, sử dụng vũ khí (súng, dao hoặc vật khác), sử dụng các 8 biện pháp khống chế bằng sức mạnh cơ thể, hoặc bị ép buộc thực hiện bất cứ hành vi đó. Học sinh thực hiện BLTC là học sinh trực tiếp thực hiện các hành vi cào cấu, xô đẩy, vật ngã, cắn xé, làm nghẹt thở, giật tóc, tát, đấm, đánh, đốt cháy, sử dụng vũ khí (súng, dao hoặc vật khác), sử dụng các biện pháp khống chế hoặc sức mạnh cơ thể đối với học sinh khác, hoặc ép buộc học sinh khác thực hiện bất cứ hành vi đó.2 Hậu quả của bạo lực học đường Bạo lực học đường không chỉ gây ra những hậu quả nghiêm trọng tức thì mà còn để lại những ảnh hưởng lâu dài đối với sức khỏe và môi trường phát triển. Thực tế, tử vong do bạo lực học đường chỉ là một phần hậu quả của vấn đề này. Nhiều người trẻ tuổi gặp phải những chấn thương không tử vong và không phải tất cả những chấn thương này đều có thể nhìn thấy được.1 Những ảnh hưởng về sức khỏe Bạo lực học đường không chỉ gây ra thương tích, những khuyết tật thể chất mà còn là những hậu quả liên quan đến sức khỏe tâm thần.
Chấn thương bao gồm những tổn thương của đầu, cổ, mặt và tứ chi; một số chấn thương liên quan đến các vết cắt, bầm tím và gãy xương. Những chấn thương ở đầu thường nguy hiểm hơn và có thể dẫn đến những khuyết tật lâu dài, thậm chí là tử vong [26]. Bạo lực học đường còn liên quan đến các vấn đề sức khỏe tâm thần. Trầm cảm, tự ti và cố gắng tự tử là những biểu hiện của nạn nhân bạo lực học đường [25, 44].
Một nghiên cứu về tình trạng bị bắt nạt trên 28 nước Châu Âu, nhận thấy rằng những dấu hiệu tâm lý của nạn nhân bị bắt nạt bao gồm nóng nảy, cảm thấy lo lắng, cô đơn và cần sự hỗ trợ [30]. Những nạn nhân này có sự giảm sút về học lực và sự tham gia học, có những dấu hiệu tâm lý tiêu cực bao gồm trầm cảm, suy nghĩ hoặc cố gắng tự tử [56]. Bên cạnh đó, bạo lực học đường làm tăng các hành vi nguy cơ sức khỏe như hút thuốc lá, uống rượu bia, sử dụng chất kích thích, trầm cảm, bỏ học và tự tử. Một nghiên cứu đã sử dụng dữ liệu từ Hệ thống giám sát sức khỏe toàn cầu dựa vào trường học (Global school-based health survey - GSHS) trên 8 quốc gia châu Phi năm 2008 [50] cho thấy có mối liên quan giữa việc bắt nạt và gia tăng hút thuốc lá, 9 uống rượu bia và sử dụng ma túy, các hành vi nguy cơ về tình dục.
Số ngày của nạn nhân bắt nạt càng cao, tần suất các hành vi có hại cho sức khỏe đó càng cao.2 Những ảnh hưởng về xã hội Những nghiên cứu tại Bắc Mỹ và Châu Âu cho thấy rằng bắt nạt tại trường học, dù là người chịu hay người thực hiện hành vi, cả hai đều có thể có trở thành những người chống phá xã hội hoặc có hành vi phạm tội trong tương lai, bao gồm bạo lực với bạn đời, có hành vi đánh nhau và hút thuốc lá, uống rượu bia [23]. Bạo lực và những hậu quả của nó không chỉ ảnh hưởng đến cuộc sống của những nạn nhân mà còn liên quan đến gia đình và bạn bè của họ. Những người thân và bạn bè thân thiết của những người trẻ bị bạo lực thường có biểu hiện của trầm cảm và các hành vi tiêu cực như phạm pháp, quấy rối hoặc đe dọa người khác và lạm dụng rượu bia [60].3 Những ảnh hưởng về giáo dục Do những ảnh hưởng về sức khỏe và môi trường xung quanh của học sinh nên bạo lực học đường thường là nguyên nhân của sự nghỉ học, bỏ học và thiếu động lực phấn đấu trong học tập. Những ảnh hưởng thuộc về môi trường giáo dục của bạo lực thường ít được tìm hiểu hơn so với các tác động về tâm lý và xã hội.