CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU 1. Khái niệm tuổi thanh niên Tuổi thanh niên là thời kỳ từ 15 đến 25 tuổi, chia làm hai giai đoạn nhỏ: Từ 14,15 – 17,18 tuổi: Đây là giai đoạn đầu tuổi thanh niên (thanh niên mới lớn, thanh niên học sinh) Từ 17,18 – 25 tuổi: Đây là giai đoạn thứ hai của tuổi thanh niên (tâm lý học lứa tuổi nghiên cứu tuổi thanh niên học sinh ở các trường Trung học phổ thông) 1. Đặc điểm tâm sinh lý của thanh niên học sinh trung học cơ sở Tuổi đầu thanh niên là thời kỳ đạt sự trưởng thành về mặt thể lực nhưng sự phát triển cơ thể còn kém so với sự phát triển cơ thể người lớn. Tuổi thanh niên bắt đầu thời kỳ tương đối êm ả về mặt sinh lý.
Học sinh Trung học cơ sở là lứa tuổi nhạy cảm, dễ tiếp thu cả những ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của xã hội. Hoạt động của học sinh ngày càng phong phú và phức tạp, các em không còn là trẻ con nhưng chưa phải là người lớn, luôn luôn mong muốn thể hiện vai trò của người lớn cả trong gia đình và trong nhà trường. Các mối quan hệ xã hội của học sinh được mở rộng, các em tự khẳng định mình trong các mối quan hệ, quyết định sự lựa chọn nghề của mình. Học sinh Trung học cơ sở là lứa tuổi dễ bị tác động xấu lôi kéo.
Sự bốc đồng tâm lý do bị kích động nếu không được định hướng sẽ dẫn tới bạo lực, ở lứa tuổi này các em có sự phát triển thiếu toàn diện, thiếu hụt về nhân cách, thiếu khả năng kiểm soát hành vi ứng xử của bản thân, non nớt trong kỹ năng sống và sai lệch trong quan điểm sống. Ở Trung học cơ sở các em khao khát khẳng định cái “ tôi” mạnh mẽ hơn bao giờ hết, các em mong muốn thể hiện những suy nghĩ, quan điểm, niềm tin và hành động theo cách của riêng mình, không phụ thuộc vào người lớn. Đặc điểm nổi bật của lứa tuổi Trung học cơ sở là sự phát triển tự ý thức, nhu cầu tự khẳng định mình rất cao, có đời sống tình cảm, xúc cảm phong phú nhưng lại thiếu kinh nghiệm và kỹ năng sống, suy nghĩ chưa đúng đắn nên có thể có hành vi bạo lực với người khác khi có mâu thuẫn, xung đột. Khái niệm về bạo lực Có khá nhiều khái niệm khác nhau về bạo lực song nó chủ yếu được hiểu theo nghĩa hẹp của chuyên ngành chính trị học.
18 Luan van - “Bạo lực là sức mạnh dùng để trấn áp, lật đổ” (Theo từ điển Tiếng Việt – Hoàng Phê chủ biên, 2003). - “Bạo lực là sức mạnh dùng để trấn áp, chống lại lực lượng đối lập hay lật đổ chính quyền” (Đại từ điển Tiếng Việt, 1998). Với cách định nghĩa như vậy, bạo lực vẫn thường được hiểu với tính chất của một phương thức vận động chính trị. Dưới góc nhìn xã hội học thì khái niệm này được hiểu rộng hơn.
- Bạo lực là việc sử dụng vũ lực để gây thương tích cho người hoặc tài sản. Bạo lực có thể gây ra đau đớn về thể chất cho người trực tiếp gây ra các hành vi bạo lực cũng như cho những người bị hại. Cá nhân, gia đình, trường học, nơi làm việc, cộng đồng, xã hội, và môi trường – tất cả đều bị tổn thương do bạo lực gây ra. - Bạo lực là một phương thức hành xử trong các mối quan hệ xã hội và tồn tại từ rất lâu trong lịch sử.
Với bản chất như vậy thì bạo lực cũng có thể là những hình thức chém giết, đánh đập, hành hạ nhau về mặt thể xác, nhưng cũng có thể là trấn áp, đe doạ, gây sức ép về mặt tâm lý, tâm thần.Bạo lực xảy ra có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, chẳng hạn như: do mâu thuẫn giữa hai bên về các lĩnh vực trong cuộc sống không thể hòa giải; do sự cạnh tranh, ghen ghét, đố kỵ lẫn nhau; do sự tham vọng hay cố chấp của một người hay một bè phái nào đó; do sự nóng giận bột phát thiếu suy nghĩ,… Tuy nhiên, cho dù do nguyên nhân nào đi nữa thì bạo lực cũng là một hành động tiêu cực, mang lại nhiều hậu quả khôn lường, không như mong muốn. Bạo lực có thể làm cho con người bị thương tật về mặt thể xác, tổn thương về tinh thần thậm chí có thể nguy hiểm đến tính mạng của những người tham gia; gây ảnh hưởng xấu tới xã hội như an ninh xã hội không được an toàn, người dân lo lắng, hoang mang, sợ hãi, tiêu phí tiền bạc để chữa trị thương tật,… Bạo lực trở thành vấn nạn chung của toàn xã hội cần phải được ngăn chặn kịp thời. Khái niệm bạo lực học đường Bạo lực học đường là một thuật ngữ chỉ những hành vi bạo lực diễn ra trong môi trường học đường, là hệ thống xâu chuỗi lời nói, hành vi mang tính miệt thị, đe dọa, khủng bố người khác, để lại thương tích trên cơ thể, thậm chí dẫn đến tử vong, đặc biệt là gây tổn thương đến tư tưởng, tình cảm, tạo cú sốc tinh thần cho những đối tượng trực tiếp tham gia vào quá trình giáo dục trong nhà trường, cũng như đối với những ai quan tâm đến sự nghiệp giáo dục. Bạo lực học đường không chỉ xảy ra giữa 19 Luan van học sinh với học sinh mà còn xảy ra giữa học sinh với giáo viên hoặc cán bộ công nhân viên trong nhà trường, thậm chí là giữa cán bộ, giáo viên trong nhà trường với nhau.
Bạo lực học đường là một dạng hành vi lệch chuẩn của học sinh và xảy ra ở hầu hết các cấp, bậc học. Đó là dạng hành vi chống đối, đi ngược lại các quy tắc, chuẩn mực đạo đức của xã hội hay nội quy của nhà trường. Xét về góc độ văn hóa, bạo lực học đường là một hiện tượng phản văn hóa, coi thường pháp luật, nội quy trường học, đi ngược lại những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp trong xã hội, của nhà trường. Xét từ góc độ giáo dục, bạo lực học đường là sự phản ánh kết quả giáo dục không được như mong muốn, là một trong những biểu hiện xuống cấp chất lượng giáo dục, nhất là giáo dục đạo đức, chuẩn mực văn hóa truyền thống dân tộc.
Bên cạnh thuật ngữ bạo lực học đường, người ta thường nói tới thuật ngữ “bắt nạt học đường”. Bắt nạt học đường cũng là một phần của bạo lực học đường và thậm chí nhiều lúc người ta còn đồng nhất giữa bắt nạt và bạo lực học đường. Tuy nhiên, về bản chất, bạo lực học đường và bắt nạt học đường có sự khác biệt nhất định. Tác giả Milton Keynes (1989) định nghĩa: “Bắt nạt là một hành động lặp đi lặp lại một cách hiếu chiến để cố ý làm tổn thương về tinh thần hoặc thể xác cho người khác.
Bắt nạt là đặc trưng của một cá nhân hành xử theo một cách nào đó để đạt được quyền lực trên người khác” Rõ ràng, có thể phân biệt bạo lực học đường và bắt nạt học đường như sau: 20 Luan van Bạo lực học đường Bắt nạt học đường - Đề cập đến quan hệ giữa cá nhân với - Đề cập đến quan hệ cá nhân hay nhóm cá nhân, nhóm với cá nhân hay giữa với cá nhân là chủ yếu nhóm với nhóm - Đề cập đến hành vi từ giáo viên - đến - Đề cập đến hành vi từ học sinh đến học học sinh, từ học sinh đến giáo viên, học sinh là phổ biến hơn cả sinh với học sinh ở học đường - Đề cập đến quyền lực sức mạnh từ - Đề cập đến quyền lực sức mạnh từ phía phía này đến phía khác và cả sự chống này đến phía khác đối hay sự tạo dựng quyền lực từ nhóm yếu thế - Đề cập đến sự trấn áp mang tính trực - Đề cập đến sự trấn áp mang tính trực tiếp và cả gián tiếp với nhiều hình thức tiếp, cụ thể nhiều hơn lâu dài, phong phú, phức tạp - Đề cập đến sự tự vệ mang tính yếu ớt - Đề cập đến sự tự vệ mang tính yếu ớt, hay mạnh mẽ, phản kháng thiếu sức phản kháng thiếu sức mạnh, chống đối mạnh hay có sức mạnh, chống đối không tự tin không tự tin hoặc rất quyết liệt dẫn đến những mâu thuẫn và xung đột bạo lực - Tính chất của hành vi rất đa dạng - Tính chất của hành vi thường không nhưng màu sắc bạo lực có nguy cơ diễn quá mạnh mẽ hay không quá gây thương ra xét trên chuẩn hành vi xã hội, thương tổn nặng nề tổn mang tính trực tiếp hay gián tiếp, lâu dài 1. Khái niệm hành vi bạo lực học đường Hành vi bạo lực học đường là hành động mang tính sức ép, có biểu hiện dùng sức mạnh để trấn áp, đè ép, tổn thương từ phía người này đến người khác từ nhóm đến cá nhân, từ nhóm đến nhóm là chủ yếu và nó diễn ra trong quan hệ học đường. 21 Luan van Theo từ điển, hành vi bạo lực học đường là hành động mang tính bạo hành diễn ra trên những khách thể trong môi trường học đường dẫn đến những thương tổn về tinh thần, tâm lý và cả thể xác. Nhìn một cách khái quát, hành vi bạo lực học đường là sự sử dụng vũ lực hay quyền lực một cách có ý thức để đe dọa hay thực sự uy hiếp một cá nhân hay một nhóm học sinh làm gây ra hay có nguy cơ gây ra thương tật, chết, hay tổn thương tâm lý, kìm hãm sự phát triển hay tước đoạt quyền của cá nhân hay nhóm học sinh đó.
Nói cách khác, hành vi bạo lực học đường là hành vi sử dụng sức mạnh để gây sức ép, uy hiếp, đe dọa từ khách thể này đến khách thể khác nhằm đạt được một mục tiêu nhất định. Hành vi này diễn ra trong quan hệ giữa các khách thể trong phạm vi học đường và những mối quan hệ giữa khách thể tồn tại trong học đường với khách thể khác có liên quan. Hành vi này về cơ bản gần như có đầy đủ những dấu hiệu của hành vi bạo lực và gây ra những hậu quả cả về thể chất lẫn tinh thần từ hai phía trong mối quan hệ bạo lực học đường, đặc biệt là với người bị bạo lực học đường.