ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Lí do chọn đề tài Thực hiện Nghị định số 80/2017/NĐ-CP ngày 17/7/2017 của Chính phủ quy định môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện, phòng, chống bạo lực học đường (BLHĐ); Quyết định số 1299/QĐ-TTg ngày 3/10/2018 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Xây dựng văn hóa ứng xử trong trường học giai đoạn 2018 - 2025”; Quyết định số 5886/QĐ-BGDĐT ngày 28/12/2017 của Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Chương trình hành động phòng, chống BLHĐ trong các cơ sở giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên giai đoạn 2017-2021 có mục tiêu “đảm bảo môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh thân thiện, chủ động phòng ngừa phát hiện, ngăn chặn và kịp thời xử lí các hành vi vi phạm nhằm giảm thiểu bạo lực học đường”. Một hình thức mới của bắt nạt học đường là bắt nạt trực tuyến hiện đang là vấn đề nổi cộm và đáng lo ngại trong thế kỷ XXI. Trong bối cảnh dịch Covid-19 diễn biến phức tạp như thời gian vừa qua, hình thức học trực tuyến trở thành một giải pháp tối ưu nhằm thực hiện khẩu hiệu: Học sinh ngừng đến trường nhưng không ngừng học.
Máy tính, điện thoại thông minh kết nối mạng trở thành công cụ học tập thiết yếu để duy trì việc học. Thời gian truy cập internet của học sinh tăng lên gây nhiều khó khăn trong việc kiểm soát những hệ lụy kèm theo. Thực tế trong quá trình giảng dạy và giáo dục, chúng tôi nhận thấy hiện tượng bắt nạt online đã trở nên khá phổ biến trong giới học sinh. Thay vì việc bắt nạt diễn ra ở trường, học sinh bắt đầu sử dụng công nghệ như máy tính và điện thoại di động để bắt nạt lẫn nhau.
Đây là hình thức bắt nạt vô cùng nguy hiểm bởi hậu quả để lại không chỉ là những vết thương trên thân thể như bắt nạt thông thường, nó tác động đến mối quan hệ xã hội, học tập, gây ra sự tổn thương tâm lí, tinh thần, nghiêm trọng hơn là có thể ảnh hưởng đến cả tính mạng của học sinh. Độ tuổi HS trung học phổ thông nằm trong giai đoạn thanh niên. HS vẫn còn dễ bị tác động, muốn thể hiện cái tôi cá nhân. Nhu cầu tôn trọng, được tôn trọng, được bình đẳng với mọi người và nhu cầu chứng tỏ bản thân trong giao tiếp và học tập là những nhu cầu quan trọng và phổ biến ở thanh niên học sinh.
Chính vì vậy đây là lứa tuổi có những diễn biến phức tạp về hành vi. Một số hành vi lệch chuẩn xuất hiện nhằm thỏa mãn các nhu cầu của HS. Đặc biệt ở đối tượng học sinh THPT miền núi, thuộc vùng kinh tế xã hội đặc biệt khó khăn, phần lớn là con em đồng bào dân tộc thiểu số1. Các em có nhiều hứng thú với vấn đề mới của cuộc sống nhưng lại hạn chế về giao tiếp, khả năng phán đoán chưa cao, tính thích ứng với môi trường chưa tốt, thụ động với vấn đề cuộc sống đặt ra, thiếu hụt kỹ năng sống cơ bản … nên khi gặp phải tình huống bắt nạt trực tuyến, học sinh rất khó khăn để ứng phó.
Nhiều em trở thành nạn nhân của hiện tượng bắt nạt trực tuyến trong một thời gian dài gây ảnh hưởng không nhỏ đến tâm 1 Năm học 2021-2022 số lượng học sinh của trường là 1066 em với 30 lớp trong đó dân tộc Thái 781/1066 (chiếm 73,27%); Khơ mú 103/1066 (chiếm 9,66%); Mông 75/1066 (chiếm 7,04%); tày Poọng (Thổ) 5/1066 (chiếm 0,47%); Ơ đu 1/1066 (chiếm 0,094%); Kinh 99/1066 (chiếm 9,19%). 1 skkn lí và kết quả học tập. Điều đó cho thấy vấn đề tư vấn, hỗ trợ, giáo dục học sinh những kĩ năng ứng phó với bắt nạt trực tuyến cần được nhận thức đúng đắn và triển khai kịp thời trong trường học. Đồng thời cần sự chung tay của các bậc phụ huynh và các cơ quan chức năng để các em không còn đơn độc khi bản thân gặp phải tình huống bị bắt nạt online.
Xuất phát từ những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Giáo dục kỹ năng ứng phó với bắt nạt trực tuyến cho học sinh THPT miền núi”. Mục đích của đề tài Giáo dục kỹ năng ứng phó với bắt nạt trực tuyến cho học sinh THPT Tương Dương 1. Đối tượng nghiên cứu Tìm hiểu, nghiên cứu về thực trạng và những biện pháp hữu hiệu giáo dục kỹ năng sống cho học sinh THPT miền núi Tương Dương nhằm trang bị cho các em kỹ năng ứng phó với vấn nạn bắt nạt trực tuyến. Phương pháp nghiên cứu - Nghiên cứu các vấn đề lý luận liên quan đến vấn nạn bắt nạt trực tuyến ở đối tượng học sinh THPT.
- Điều tra, phỏng vấn, khảo sát, phân tích, kiểm tra đánh giá, đối chiếu kết quả. - Tổ chức các hoạt động giáo dục: thông qua hoạt động trải nghiệm dưới các hình thức phong phú như trong các tiết sinh hoạt lớp, sinh hoạt 15 phút, hoạt động ngoại khóa, các cuộc thi, sử dụng mạng xã hội… 5. Nhiệm vụ nghiên cứu Chỉ ra cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài nghiên cứu. Làm rõ một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả trong công tác giáo dục kỹ năng ứng phó với bắt nạt trực tuyến cho học sinh THPT miền núi Tương Dương.
Phân tích, đánh giá thông qua các mô hình, diễn đàn, tổ tư vấn tâm lí, tuyên truyền dưới nhiều hình thức. Những đóng góp của đề tài. - Trình bày, nghiên cứu lý luận, thực trạng, nhận diện các hình thức và biểu hiện của bắt nạt trực tuyến nhìn từ mặt trái của các trang mạng xã hội. Từ đó đề xuất, tiếp cận một số giải pháp và cách làm mang lại hiệu quả trong công tác giáo dục kỹ năng ứng phó với bắt nạt trực tuyến cho học sinh trường THPT miền núi Tương Dương.
- Từ nhận thức vai trò quan trọng của công tác tư vấn tâm lý học đường trong việc duy trì và ổn định trạng thái tâm lý học sinh, giúp các em tư duy, suy nghĩ và nhìn nhận vấn đề xung quanh một cách đúng đắn để đi vào thực hành các giải pháp cụ thể giáo dục kỹ năng ứng phó với vấn nạn bắt nạt trực tuyến cho học sinh tại đơn 2 skkn vị công tác, đã góp phần thực hiện một mục tiêu giáo dục là phòng, chống bạo lực học đường. - Thiết kế chuyên đề thực hiện thông qua hoạt động trải nghiệm dưới các hình thức phong phú như: trong các tiết sinh hoạt lớp, sinh hoạt 15 phút, hoạt động ngoại khóa, cuộc thi về các chủ đề liên quan đến nội dung ứng phó với bắt nạt trực tuyến cho học sinh. 3 skkn PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 1. Những khái niệm chung 1.
Bắt nạt trực tuyến Bắt nạt trực tuyến là hình thức sử dụng thiết bị công nghệ như điện thoại thông minh, máy tính, các phương tiện kết nối kĩ thuật số để gửi và đăng tải những tin nhắn, hình ảnh có hại hoặc ác ý, xúc phạm hay đe dọa ai đó thông qua các công cụ liên lạc điện tử như gmail (thư điện tử), điện thoại hay các trang web, trực tiếp cho nạn nhân hay gián tiếp cho người khác, chuyển thông tin liên lạc bí mật hoặc hình ảnh của nạn nhân cho người khác xem một cách công khai. Ngoài ra, BNTT là tình huống mà một ai đó có chủ đích, quấy rầy lặp đi lặp lại, lấy ra làm trò đùa, đối xử tàn tệ với một người khác trên phương tiện truyền thông xã hội, qua tin nhắn hay những con đường trực tuyến khác. Minh họa khái niệm BNTT Bắt nạt trực tuyến thường xảy ra ở: - Các ứng dụng mạng xã hội, chẳng hạn như Facebook, Instagram, Twitter, v. - Tin nhắn văn bản (SMS).
- Tin nhắn tức thời (những ứng dụng chat trong email, ứng dụng nhắn tin như Zalo, Viber, Whatsapp, Messenger của Facebook). - Thư điện tử (Email). Ứng phó Theo từ điển thuật ngữ Tiếng Việt: Ứng phó là đối phó nhanh nhạy, kịp thời 4 skkn với những tình huống mới, bất ngờ. Ví dụ: ứng phó với mọi âm mưu của địch, ứng phó với tình hình mới.
Ứng phó với bắt nạt trực tuyến là sự tương tác, đối mặt, giải quyết vấn đề của nạn nhân khi bị một người hoặc một nhóm người (thủ phạm) thực hiện hành vi bắt nạt thông qua các tiện ích và ứng dụng trên internet hướng tới việc làm tổn thương tinh thần, tâm lí của họ một cách có chủ ý, lặp đi lặp lại và có thái độ đe dọa, thù địch. Nhận diện các hình thức và biểu hiện của bắt nạt trực tuyến 1. Các hình thức bắt nạt trên mạng Hình 2. Các hình thức BNTT Quấy rối: Là hình thức bao gồm các hành động như: gửi các thông điệp công kích, thô lỗ, và tin nhắn xúc phạm hay để bạo hành, lạm dụng.
Viết những bình luận, bức hình làm khó chịu hay gây xấu hổ trong các phòng trò chuyện trên mạng. Gây khó chịu rõ ràng cho người chơi khác trên các trang mạng chơi game… Phỉ báng: Là khi một người nào đó gửi các thông tin giả mạo, gây tổn hại và không đúng sự thật về người khác. Chia sẻ hình ảnh về một người nào đó với mục đích chế giễu, lan truyền các tin đồn và lời thị phi không đúng sự thật. Điều này có thể diễn ra trên bất cứ trang mạng hay ứng dụng nào.
Chúng ta thường chứng kiến những người hay gửi các hình ảnh về người khác và đăng các bài viết lên mạng với mục đích bắt nạt. 5 skkn Gây đau khổ: Điều này diễn ra khi một người nào đó cố tình sử dụng ngôn ngữ khắc nghiệt và công kích và tiến hành các cuộc chiến tranh luận trên mạng. Những kẻ đó làm điều này để mong thấy sự phản ứng và hưởng thụ khi việc làm này gây đau khổ cho người khác. Mạo danh: Là khi một người nào đó đột nhập vào tài khoản email hoặc mạng xã hội của ai đó và sử dụng danh tính trên mạng (vừa đột nhập) để gửi hay đăng các tin khiêu dâm phóng đãng, hoặc các tài liệu (bài viết, hình ảnh, đoạn ghi âm, video clips…) đáng xấu hổ cho người khác.
Nó cũng có thể là việc lập một trang/hồ sơ giả mạo trên các trang mạng xã hội, ứng dụng và những nơi trên mạng khác, điều này thực sự rất khó khăn để dẹp bỏ. Phát tán và lừa đảo: Là khi một ai đó chia sẻ các thông tin cá nhân hoặc lừa đảo để lấy các thông tin bí mật rồi chuyển tiếp cho người khác. Chúng cũng có thể làm điều này với những hình ảnh và video riêng tư.