Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ CÔNG TÁC PHÒNG CHỐNG BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Tình trạng BLHĐ ở nhiều quốc gia trên thế giới đã và đang diễn ra dưới nhiều hình thức, mức độ phức tạp và tính chất nghiêm trọng. Từ những vụ ẩu đả giữa các HS cho đến những vụ thảm sát kinh hoàng đã gây ảnh hưởng lớn đến sự phát triển toàn diện về thể chất, tinh thần của HS, là mầm móng của bạo lực trong xã hội nói chung. Theo báo cáo của Liên hợp quốc, mỗi năm trên thế giới có khoảng 6 triệu em trai và 4 triệu em giái trực tiếp liên quan đến BLHĐ và con số này ngày một tăng cao ở tất cả những lớp học và cấp học khác nhau.
Điều đáng nói, những sự vụ BLHĐ xảy ra, không chỉ ở các HS nam mà thực tế lại có nhiều HS nữ đánh nhau hội đồng gây hậu quả rất nghiêm trọng. Kết quả nghiên cứu và khảo sát thực tế với 9.000 HS ở lứa tuổi 12-17, tại 5 quốc gia Campuchia, Việt Nam, Indonesia, Pakistan và Nepal, thực hiện từ tháng 10/2013 đến tháng 3/2014 cho thấy tình trạng bạo lực trong các trường học châu Á đang ở mức báo động. TB cứ 10 HS thì có 7 em từng trải nghiệm BLHĐ, trong đó quốc gia có số HS hứng chịu nạn bạo lực cao nhất là Indonesia (84%), thấp nhất là Pakistan với 43%. Riêng chỉ tính trong 6 tháng (10/2013 - 3/2014), số HS bị bạo lực (ở mọi hình thức: tinh thần, thể xác.) tại trường học của Indonesia là 75%.
Việt Nam với 71%. Mỹ là quốc gia báo động đỏ về tình trạng BLHĐ. Dựa trên kết quả nghiên cứu của một nhóm các nhà khoa học Mỹ được công bố trên tạp chí 7 Journal of Developmental and Behavioural Pediatrics, có gần 90% HS từ lớp 3 đến lớp 6 tại Mỹ từng ít nhất một lần bị bạn học bắt nạt, ức hiếp, ngoài ra 59% thừa nhận đã từng có hành động bắt nạt những em khác. Theo Trung tâm Phòng chống và Kiểm soát Bệnh tật Mỹ (CDC), mỗi ngày tại nước này có 160.000 HS không dám đi học vì sợ bị bắt nạt ở trường [20].
Bên cạnh Mỹ, thì Hàn Quốc cũng được coi là một trong những quốc gia có nạn BLHĐ nhức nhối trên thế giới. Quỹ Phòng chống bạo lực thanh thiếu niên Hàn Quốc khảo sát và cho kết quả: 20% thừa nhận từng bị bắt nạt ở trường, 63% nạn nhân phải “nếm” đòn bạo lực ngay khi mới học Tiểu học. Con số này càng ngày càng gia tăng và tệ nạn này xảy ra nghiêm trọng đối với HS nữ hơn HS nam. Theo điều tra, số HS thường xuyên bắt nạt các bạn học khác thường hay xem phim bạo lực, hoặc do hoàn cảnh gia đình.
51,5% người được hỏi thừa nhận, thường xuyên chơi và xem phim, game bạo lực [20]. Theo số liệu của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), chỉ trong một năm học, toàn quốc xảy ra gần 1.600 vụ HS đánh nhau trong và ngoài trường học.200 HS thì có một vụ đánh nhau và 11.000 HS thì có một em bị thôi học vì đánh nhau. Còn Báo cáo của Tổng cục Cảnh sát phòng chống tội phạm (Bộ Công an), từ năm 2013 - 2015, đã xử lý hơn 25.000 vụ phạm pháp hình sự, xử lý trên 42.000 đối tượng, trong đó có hơn 75% là thanh, thiếu niên, HS, sinh viên. Từ tháng 9/2022 đến tháng 3/2023, qua rà soát trên địa bàn thi ̣ xã Hoài Nhơn đã xảy ra 04 vụ liên quan đến bạo lực học đường.
Các học sinh đánh nhau, quay clip đăng tải lên mạng xã hội. Mặc dù những vụ ẩu đả trên chưa để lại thương tích nghiêm trọng, nhưng qua đây cho thấy sự vô cảm và nhận thức lệch lạc, thiếu chuẩn mực của các em trước hành vi bạo lực và sự ảnh hưởng tiêu cực của mạng xã hội. Trước thực trạng đó, có một số nghiên cứu khoa học đăng trên trên các tạp chí như tác giả Nguyễn Thị Thanh Bình với bài báo: “Một số biện pháp 8 ngăn chặn và phòng chống hành vi gây hấn học đường” đăng trên Tạp chí Khoa học giáo dục Số 92 tháng 5/2013 đã điều tra thực trạng và đề xuất các biện pháp thực hiện để ngăn chặn và phòng chống hành vi gây hấn học đường. Tác giả Trần Tuấn Lộ cho rằng: “Cùng với sự phát triển của kinh tế và xã hội, thế hệ trẻ đang bị đầu độc bởi ma lực của những trò chơi chém giết trong game, đồng thời cũng bị “nhiễm khuẩn” từ chính những cảnh bạo hành trong gia đình và ngoài xã hội.
Chính người lớn đã góp phần không nhỏ làm tăng thêm tính hung hãn, côn đồ ở trẻ và nguyên nhân từ nhà trường chính là sự giáo dục chưa đủ, thậm chí không giáo dục về việc phòng chống bạo lực. Đặc biệt là gia đình cũng chưa quan tâm, chưa thân thiện với con cái trong khi xã hội lại có quá nhiều yếu tố độc hại đối với lứa tuổi các em. HS tiếp xúc với hàng ngàn cảnh bạo lực… để rồi trở thành một hình ảnh quen thuộc và bắt chước theo. Đó còn là hệ quả của sự vô cảm của người lớn, của việc giáo dục quá nặng về lý thuyết, kiến thức mà không giáo dục về kỹ năng, đạo đức, nhân cách làm người” [dẫn theo 19].
Tác giả Nguyễn Văn Lượt với bài báo khoa học “BLHĐ: Nguyên nhân và một số biện pháp hạn chế” [Kỷ yếu Hội thảo khoa học toàn quốc, tr. Hồ Chí Minh, 11/2009] đi sâu tìm hiểu một số nguyên nhân tâm lý xã hội dẫn đến hành vi BLHĐ giữa HS với HS và một số biện pháp nhằm hạn chế BLHĐ hiện nay. Tác giả Trần Thị Minh Đức với Đề tài nghiên cứu: “Hành vi gây hấn của HS trung học” [Educational Sciences, 2019, Volume 64, Issue 1, pp. 126-136] đã tìm hiểu nhận thức của HS THCS về hành vi gây hấn; chỉ ra thực trạng, nguyên nhân của hành vi gây hấn ở HS THCS.
Ngoài ra, nghiên cứu cũng đưa ra một số đặc điểm tâm lý - xã hội của HS thực hiện hành vi gây hấn và HS bị gây hấn, đưa ra một số giải pháp nhằm giảm thiểu, ngăn chặn hành vi gây hấn ở HS THCS. Ngoài ra, còn có nhiều tác phẩm, đề tài đi sâu vào nghiên cứu hoạt động giáo dục phòng chống BLHĐ ở nước ta trong những năm gần đây như: 9 - Quang Cường (2014), Hà Nội: HS được học cách phòng chống, ứng phó với BLHĐ, Diễn đàn Dân trí Việt Nam. - Trầ n Quyế t, Quang Sơn (2014), Những lỗ hổng “chế t người” trong giáo dục nhân cách và pháp luật, http://nguoiduatin. - Mã Ngọc Thể (2004), Ảnh hưởng của nhóm bạn không chính thức đến hành vi phạm pháp của trẻ vị thành niên.
- Lưu Song Hà (2008), Cách thức cha, mẹ quan hệ với con và hành vi lệch chuẩn của trẻ. Những công trình nghiên cứu về BLHĐ nêu trên là nguồn tài liệu có giá trị để chúng tôi tham khảo, kế thừa và phát triển trong quá trình nghiên cứu đề án thạc sĩ “Quản lý công tác giáo dục phòng chống bạo lực học đường cho HS các trường trung học cơ sở thị xã Hoài Nhơn, tỉnh Bình Định”. Khái niệm chính của đề tài 1. Khái niệm bạo lực Tùy theo từng quan điểm, từng lĩnh vực nghiên cứu mà hiện nay có nhiều định nghĩa khác nhau về bạo lực.
Sau đây là một số định nghĩa về bạo lực: Theo Từ điển Tiếng Việt: “Bạo lực là dùng sức mạnh để cưỡng bức, trấn áp hoặc lật đổ” [18]. Còn Từ điển xã hội học “bạo lực” có nghĩa là dùng sức mạnh để giải quyết mọi tranh chấp giữa các bên đối địch nhau. Trong chiến tranh xã hội (giữa các giai cấp, dân tộc, tôn giáo, đảng phái .) bạo lực là dùng mọi hình thức sức mạnh (vũ khí, trừng phạt bằng luật pháp, quần chúng, thậm chí cả khủng bố) để chiến thắng và tiêu diệt đối thủ. Chiến tranh (bao gồm cả nội chiến) là hình thức bạo lực cao nhất.
Trong khuôn khổ đề án này, tôi cho rằng: Bạo lực là hành vi một người hoặc nhóm người dùng sức mạnh, quyền lực, lời nói hay các hành động khác để đe dọa, cưỡng bức, xúc phạm. làm tổn hại đến tinh thần, thể chất, vật chất của người hoặc nhóm người khác. Khái niệm bạo lực học đường Hiện nay có nhiều cách giải thích về khái niệm BLHĐ như: - BLHĐ là hành vi hành hạ, ngược đãi, đánh đập; xâm hại thân thể, sức khỏe; lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm; cô lập, xua đuổi và các hành vi cố ý khác gây tổn hại về thể chất, tinh thần của người học xảy ra trong cơ sở giáo dục hoặc lớp độc lập [10]. - BLHĐ là hệ thống xâu chuỗ i lời nói, hành vi mang tính miệt thị, đe doạ, dùng sức mạnh thể chấ t để khủng bố người khác (thường xảy ra giữa trò với trò, giữa thầy với trò và ngược lại thậm trí giữa thầy với thầy), để lại thương tích trên cơ thể, thậm chí dẫn đến tử vong, đặc biệt là gây tổn thương đến tư tưởng, tình cảm, tạo cú sốc về tâm, sinh lý cho những đối tượng trực tiếp tham gia vào quá trình giáo dục ở nhà trường cũng như đối với những người quan tâm tới sự nghiệp giáo dục [dẫn theo 17].
- Khái niệm BLHĐ được tiếp cận ở 3 mức độ bao gồm: Theo nghĩa hẹp: Là những hành vi xâm hại giữa HS với HS trong cùng một trường diễn ra bên trong hay bên ngoài khuôn viên nhà trường. Theo nghĩa rộng: Là những hành vi xâm hại giữa HS với HS hoặc giữa HS với GV hoặc giữa GV với GV diễn ra bên trong hay bên ngoài khuôn viên nhà trường. Theo nghĩa lấy HS làm trung tâm: Là những hành vi xâm hại mà chủ thể gây hại là HS, người bị hại là bất kỳ ai diễn ra bên trong hay bên ngoài khuôn viên nhà trường và đây là cách tiếp cận được nhiền người quan tâm vì ý nghĩa lý luận và thực tiễn của nó trong công tác giáo dục. Tuy chưa có sự thống nhất, nhưng khi nói tới BLHĐ ta có thể hiểu đó là: Hệ thống những lời nói, hành vi mang tính miệt thị, dọa nạt; những hành động côn đồ (có thể kèm theo hung khí) xâm phạm thân thể người khác để lại sự lo sợ, hoảng loạn, thương tích thậm chí dẫn đến tử vong đối với trẻ em đang độ tuổi đến trường.
Khái niệm giáo dục phòng chống bạo lực học đường Giáo dục phòng chống BLHĐ là quá trình giáo dục nhằm nâng cao nhận thức cho mọi người về hậu quả của BLHĐ, nhằm hạn chế và loại bỏ tệ nạn này ra khỏi đời sống.