ĐẶT VẤN ĐỀ Bạo lực đường học (BLHĐ) là một vấn đề sức khỏe cộng đồng đáng được quan tâm, ảnh hưởng đến thanh thiếu niên mỗi ngày, đến chính bản thân họ, gia đình, trường học và cộng đồng. BLHĐ là bạo lực thanh thiếu niên xảy ra trong khuôn viên nhà trường, trên đường đến trường, từ trường về nhà hoặc trong các hoạt động do nhà trường tổ chức. Đây không phải vấn đề mới nhưng trong bạo lực trong nhóm học sinh ngày càng có chiều hướng gia tăng cả về số lượng và độ nghiêm trọng của vụ việc, trở thành mối quan ngại đối với cha mẹ, thầy cô và xã hội nói chung (1). Bạo lực không chỉ bao gồm hành đồng gây hại về thể chất mà còn sử dụng lời nói, mối quan hệ xã hội có chủ ý dẫn đến tổn hại về mặt tâm lý, phát triển của học sinh dẫn đến thiếu tự tin, mặc cảm, lo âu và trầm cảm (2, 3).
Bạo lực có thể ảnh hưởng tiêu cực đến khả năng và thành tích học tập của học sinh (2). Tại Mỹ, năm 2017, Trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC) Hoa Kỳ ước tính tỷ lệ học sinh tham gia vào ẩu đá, đánh nhau trong 12 tháng trước khảo sát là 23,6%, tham gia đánh nhau trong trường là 8,5%, bị bạo lực ở trường là 19% (4). Đánh giá toàn cầu của Quỹ Nhi đồng Liên hiệp quốc (United Nations Children’s Fund – UNICEF), về bạo lực đối với trẻ em được công bố vào năm 2017 trên thế giới hiện nay, cứ 7 phút lại có 1 thanh niên tử vong vì hành vi bạo lực, tính riêng năm 2015 bạo lực là nguyên nhân tử vong của 82.000 trẻ vị thành niên trên toàn thế giới (5). Theo báo cáo của WHO năm 2014, tử vong do nguyên nhân bạo lực chiếm 12% và nguyên nhân đứng thứ năm ở vị thành niên (6).
Trẻ từ 15-19 tuổi có nguy cơ bị tổn thương và tử vong do bạo lực cao gấp 3 lần trẻ từ 10 đến 14 tuổi (5). Tại Việt Nam, báo cáo sơ bộ khoảng tháng 5/2018 tại 63 tỉnh thành trên cả nước thì từ năm 2010 đến nay đã có hơn 7.000 học sinh tham gia vào các cuộc đánh nhau, lôi kéo dọa đánh bạn và bị kỷ luật (7). Theo báo cáo Khảo sát sức khoẻ toàn cầu (GSHS) của Tổ chức y tế Thế giới (World Health Organization – WHO) 13-17 tuổi ở Việt Nam năm 2013 của WHO cho thấy tỷ lệ học sinh đã từng bị bạo lực trong vòng 30 ngày qua là 23,4 %, tham gia các cuộc đánh nhau là 17,3% (8). Đến nay, đã có nhiều nghiên cứu bạo lực trẻ em và vị thành niên ở Việt Nam được thực hiện.
Các nghiên cứu thường tập trung nhiều ở khu vực nội thành mà ít chú trọng đến khu vực ngoại thành và các tỉnh có những hạn chế về điều kiện kinh tế, tiếp cận giáo dục và ít nhận được sự quan tâm cũng như đầu tư hơn của bố mẹ. 2 Tuy nhiên các nghiên cứu về bạo lực tại Việt Nam mới bắt đầu được quan tâm gần đây với mục tiêu mô tả về tỷ lệ bạo lực học đường, tìm hiểu một số yếu tố liên quan và hậu quả của việc bạo lực trong trường học. Chính vì vậy việc tiến hành thêm các nghiên cứu để tìm ra nguyên nhân nhằm giải quyết tình trạng trên vô cùng cần thiết. Thành phố Vị Thanh tỉnh Hậu Giang trong thời gian gần đây đã phát triển thành một đô thị tỉnh lỵ là trung tâm hành chính, công nghiệp, thương nghiệp, du lịch và dịch vụ tổng hợp của tỉnh.
Thành phố Vị Thanh nằm ở phía Tây của tỉnh Hậu Giang có 5 phường và 4 xã nông thôn giáp ranh với tỉnh Kiên Giang có những đặc điểm chung đại diện cho khu vực thành thị củng như nông thôn: địa lý, cơ cấu kinh tế cũng như giáo dục - y tế (9). Thành phố có 2 trường trung học phổ thông (THPT). Trong những năm gần đây đồng hành cùng cả nước phát triển nhanh về kinh tế, các nghiên cứu tìm hiểu về thái độ của học sinh đối với bạo lực là một yếu tố dự báo về hành vi bạo lực để có ý nghĩa trong việc ngăn chặn hành vi bạo lực và đánh giá hiệu quả các chương trình đào tạo (10). Vậy thực tế tình trạng bạo lực học đường trong nhóm học sinh THPT tại địa bàn thành phố Vị Thanh tỉnh Hậu Giang như thế nào? Thái độ của các học sinh THPT về bạo lực học đường ra sao? Những yếu tố nào liên quan tới hành vi nguy cơ bạo lực học đường? cung cấp các bằng chứng góp phần xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân thiện và phòng, chống bạo lực học đường.
Trả lời những câu hỏi này, nghiên cứu “Bạo lực học đường và một số yếu tố liên ở học sinh các trường THPT của thành phố Vị Thanh, tỉnh Hậu Giang năm 2021” được thực hiện nhằm mô tả thực trạng, thái độ, hành vi bạo lực cũng như tìm hiểu yếu tố liên quan đến hành vi bạo lực học đường ở học sinh THPT. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mô tả thực trạng bạo lực học đường của học sinh các trường trung học phổ thông tại thành phố Vị Thanh, tỉnh Hậu Giang năm 2021 2. Xác định một số yếu tố liên quan đến bạo lực học đường của học sinh các trường trung học phổ thông tại thành phố Vị Thanh, tỉnh Hậu Giang năm 2021.
TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Khái niệm chính 1. Định nghĩa bạo lực Bạo lực là một hành vi phổ biến xảy ra ở khắp mọi nơi với mọi lứa tuổi. Vị thành niên là đối tượng có nhiều khả năng tham gia cũng như chịu bị bạo lực.
Bạo lực được định nghĩa là “hành vi cố ý sử dụng vũ lực hoặc sức mạnh, đe dọa hoặc làm thật, chống lại chính mình, một người khác hoặc chống lại một nhóm hoặc cộng đồng, dẫn đến hoặc có khả năng dẫn đến hậu quả bị thương, tử vong, tổn hại về tâm lý, phát triển hoặc các tổn hại khác” (11). Như vậy, bạo lực là khi một người hoặc một nhóm có ý định sử dụng vũ lực hoặc quyền lực đối với người hoặc nhóm khác. Bạo lực vì vậy khác với thương tích hoặc tổn hại do hành vi và sự cố ngoài ý muốn. Phân loại WHO chia bạo lực thành 3 loại “tùy theo đặc điểm của những người thực hiện hành vi và nạn nhân của các hành vi bạo lực” là (11): Bạo lực tự thân; Bạo lực giữa cá nhân và Bạo lực tập thể.
Bên cạnh đó, dựa trên bản chất, bạo lực có thể chia thành 4 loại là: bạo lực thể chất, bạo lực tình dục, bạo lực tinh thần và kỳ thị/phân biệt đối xử (11). Bạo lực học đường 1. Bạo lực học đường Bạo lực học đường (BLHĐ) theo Mncube (2013) là “bất kỳ hành vi nào của người học, thầy cô, người quản lý hoặc người không đi học, cố gắng gây thương tích cho người khác hoặc gây thiệt hại cho tài sản của trường” (12). Còn theo Trung tâm phòng chống BLHĐ Bắc Carolina, Hoa Kỳ, BLHĐ là “hành vi vi phạm hoặc gây nguy hiểm cho người khác trong khu vực trường học, chống lại thầy cô hoặc chiếm đoạt tài sản, sử dụng vũ khí để đe dọa thầy cô, học sinh khác thể hiện ở nhiều hình thức như là bắt nạt, hăm dọa, hoạt động theo băng đảng, sử dụng vũ khí tấn công” (13).
BLHĐ cũng có thể liên quan hoặc tác động với người lớn bao gồm nhiều 5 hành vi bạo lực khác nhau như bắt nạt, xô đẩy, tát, đấm, sử dụng vũ khí… có thể gây ra nhiều tác hại về tâm lý cảm xúc hơn là tác hại thể chất (14). Các hình thức bạo lực khác như bạo lực băng đảng và tấn công vũ lực (có hoặc không có vũ khí) có thể dẫn đến chấn thương nghiêm trọng hoặc thậm chí tử vong. Một người trẻ tuổi có thể là nạn nhân, người gây ra hành vi bạo lực hoặc nhân chứng của BLHĐ (15). Theo nghị định số 80/2017/NĐ-CP về môi trường giáo dục an toàn thân thiện và kiểm soát, phòng chống bạo lực và BLHĐ được hiểu bao gồm “những hành vi lạm dụng và đánh đập, đe dọa đến sức khỏe và thể chất, nhạo báng, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, phân biệt đối xử, xa lánh và các hành vi có chủ định gây tổn hại đến sức khỏe và thể chất người học trong lớp hoặc trường (16).
Ngoài ra, các nghiên cứu cũng so sánh hai khái niệm BLHĐ và bắt nạt học đường. Bắt nạt học đường theo Lê Thị Hải Hà (2016) là (i) “một biểu hiện của sự hung hăng, cố ý làm hại người khác, (ii) giữa hai bên có sự chênh lệch về sức mạnh hay đặc điểm nào đó khiến người bị bắt nạt không có khả năng bảo vệ bản thân và (iii) hành vi này lặp đi lặp lại nhiều lần trong một khoảng thời gian nhất định (17)”. Vì vậy, bắt nạt học đường là một phần của BLHĐ. Trong đề tài này, khái niệm BLHĐ được định nghĩa theo CDC Hoa Kỳ là “bạo lực giữa học sinh hay nhóm học sinh, hành vi bạo lực thực hiện trong khu vực trường học, trên đường tới trường hoặc từ trường về nhà, hoặc trong các hoạt động ngoại khóa mà nhà trường tổ chức”.
Phân loại và đối tượng bạo lực học đường Bạo lực có thể chia thành nhiều nhóm, theo các hình thức và nội dung khác nhau. Nghiên cứu của Quỹ nhi đồng Liên Hiệp Quốc (UNICEF) năm 2006 về Bạo lực đối với trẻ em là nghiên cứu toàn diện đầu tiên về bạo lực đối với trẻ em, bao gồm ở trường học được xác định có 4 hình thức bạo lực chính ở trường học: bắt nạt; bạo lực tình dục và giới tính; bạo lực thể xác và bạo lực tâm lý, bao gồm bên ngoài trường học, bạo lực liên quan đến băng đảng, sử dụng vũ khí và đánh nhau (18). Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) phân loại BLHĐ bao gồm bạo lực thể chất (đánh nhau giữa học sinh và bạo lực thân thể) ; bạo lực tâm lý, bao gồm lạm dụng bằng lời nói; bạo lực tình dục (cưỡng 6 hiếp và quấy rối tình dục) và nhiều hình thức bắt nạt, bao gồm đe doạ trực tuyến và mang vũ khí trong trường (19).