Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò thực hiện pháp luật về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất 1. Khái niệm bồi thường, hỗ trợ, tái định cư Trước đây, Điều 1, Luật Đất đai năm 1993 quy định: “Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước thống nhất quản lý. Nhà nước giao đất cho các tổ chức kinh tế, đơn vị vũ trang nhân dân, cơ quan Nhà nước, tổ chức chính trị, xã hội (gọi chung là tổ chức), hộ gia đình và cá nhân sử dụng ổn định lâu dài.
Nhà nước còn cho tổ chức, hộ gia đình, cá nhân thuê đất. Tổ chức, hộ gia đình và cá nhân được Nhà nước giao đất, cho thuê đất trong Luật này gọi chung là người sử dụng đất” [2. Điều 5 Luật Đất đai năm 2003 quy định: “Sở hữu đất đai 1. Đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu.
Nhà nước thực hiện quyền định đoạt đối với đất đai như sau:a) Quyết định mục đích sử dụng đất thông qua việc quyết định, xét duyệt quy hoạch sử dụng đất, kế hoạch sử dụng đất (sau đây gọi chung là quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất); b) Quy định về hạn mức giao đất và thời hạn sử dụng đất;c) Quyết định giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất;d) Định giá đất. Nhà nước thực hiện quyền điều tiết các nguồn lợi từ đất đai thông qua các chính sách tài chính về đất đai như sau:a) Thu tiền sử dụng đất, tiền thuê đất;b) Thu thuế sử dụng đất, thuế thu nhập từ chuyển quyền sử dụng đất; c) Điều tiết phần giá trị tăng thêm từ đất mà không do đầu tư của người sử dụng đất mang lại. Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người sử dụng đất thông qua hình thức giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất đối với người đang sử dụng đất ổn định; quy định quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất” [3, Điều 5]. Trên cơ sở Hiến pháp 2013, nay Điều 4, Luật Đất đai năm 2013 quy định: “Đất 8 đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý.
Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho sử dụng đất theo quy định của luật này” [4, Điều 4]. Do có sự thay đổi trong quy định của pháp luật về đất đai, nên việc thực hiện các quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có khác so với pháp luật đất đai và các văn bản hướng dẫn ban hành trong thời kỳ trước đó. Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất Trong quá trình thực hiện kế hoạch công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước, chúng ta cần đến một lượng quỹ đất nhất định để xây dựng kết cấu hạ tầng và triển khai thực hiện các dự án. Hiện tại, huyện Bình Sơn nói riêng và Quảng Ngãi nói chung đã và đang triển khai nhiều dự án với các mục tiêu phát triển các khu kinh tế, khu công nghiệp, khu đô thị.
một cách đồng bộ. Để thực hiện được các mục tiêu chiến lược nói trên theo kế hoạch công nghiệp hóa - hiện đại hóa, thì công tác thu hồi đất, bồi thường giải phóng mặt bằng để tạo ra một quỹ đất luôn là khâu tiền đề quan trọng; có ý nghĩa then chốt để phát triển kinh tế - xã hội theo kế hoạch về các khu kinh tế, khu công nghiệp, khu đô thị. Theo nghĩa thông thường, bồi thường là đền bù những tổn hại do một chủ thể đã gây ra. Bồi thường có nghĩa là đền bù, trả lại những thiệt hại, tổn thất tương xứng với giá trị hoặc công lao.
Như vậy, bồi thường là trả lại tương xứng những thiệt hại, tổn thất đúng với giá trị hoặc công lao cho một chủ thể nào đó bị thiệt hại vì hành vi của chủ thể khác. Bồi thường trong quan hệ đất đai chính là đền bù thiệt hại về đất. Từ điển giải thích thuật ngữ Luật học của Trường Đại học Luật Hà Nội đã định nghĩa: đền bù thiệt hại về đất là “nghĩa vụ của Nhà nước hoặc tổ chức, cá nhân nhằm bù đắp thiệt hại về vật chất cho người sử dụng đất trong trường hợp bị thu hồi đất để chuyển sang sử dụng vào mục đích khác hoặc vì nhu cầu của Nhà nước, xã hội. Tổ chức, cá nhân được Nhà nước giao đất để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích công cộng, lợi ích quốc gia phải đền bù cho tổ chức, hộ gia đình và cá nhân bị thu hồi đất và đủ điều kiện để được đền bù thiệt hại về đất” [21, tr.
Cần lưu ý 9 rằng đền bù thiệt hại về đất trong điều kiện đất đai thuộc sở hữu toàn dân khác với đất đai thời kỳ thuộc sở hữu tư nhân [32, tr. Luật Đất đai 2013 đã quy định cụ thể về bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người sử dụng đất hoặc trả bằng tiền theo nguyên tắc sau; “1. Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất nếu có đủ điều kiện được bồi thường quy định tại Điều 75 của Luật này thì được bồi thường;2. Việc bồi thường được thực hiện bằng việc giao đất có cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để bồi thường thì được bồi thường bằng tiền theo giá đất cụ thể của từng loại đất do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định tại thời điểm quyết định thu hồi đất; 3.
Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật” [4, Điều 74]. Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất Theo Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, Viện Khoa học xã hội Việt Nam, thì: “Hỗ trợ là giúp đỡ nhau, giúp thêm vào” [22, tr. 458]; hỗ trợ có tính chất như tương hỗ: có quan hệ qua lại để giúp đỡ lẫn nhau (thường dùng phụ sau một số động từ [22, tr. Luật Đất đai 2013 đã quy định cụ thể về hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất rất cụ thể như sau:“Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất.
Nguyên tắc hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất: a) Người sử đất khi Nhà nước thu hồi đất ngoài việc được bồi thường theo quy định của Luật này còn được Nhà nước xem xét hỗ trợ; b) Việc hỗ trợ phải bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời công khai và đúng quy định của pháp luật. Các khoản hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm: a) Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất; b) Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với việc thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp; thu hồi đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ của hộ gia đình, cá nhân mà phải di chuyển chỗ ở; c) Hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà phải di chuyển chỗ ở; d) Hỗ trợ khác” [4, Điều 83]. Như vậy, với tính chất như là một sự hỗ trợ (trợ giúp) trong việc 10 thu hồi đất chính là việc Nhà nước sẽ hỗ trợ một khoản tiền có giá trị tương xứng giá trị quyền sử dụng đất bị thu hồi hoặc cấp đổi một mảnh đất khác để người có đất bị thu hồi tái định cư, ổn định cuộc sống, ổn định sản xuất. Thực chất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, ổn định sản xuất, kinh doanh.
Hình thức hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất thường là bằng hình thức một khoản tiền nhất định, có tính chất như một khoản tiền đền bù các thiệt hại mà người sử dụng đất có đất bị thu hồi phải gánh chịu.Đây là “khoản tiền mà người sử dụng đất được đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng” [21, tr. Trong thực tế, việc hỗ trợ trong thu hồi đất còn bao hàm cả ý nghĩa tạo điều kiện người có đất bị thu hồi được trợ giúp để mau chóng ổn định cuộc sống bằng hình thức tái định cư để có chỗ ở (thành ngữ: an cư mới lạc nghiệp) và có đất canh tác khác để ổn định cuộc sống. Do có sự thay đổi trong quy định của pháp luật về đất đai năm 2013, các quy định về hỗ trợ khi thu hồi đất được quy định đầy đủ, chi tiết và có sự phân loại khá cụ thể. Vì vậy, việc thực hiện các quy định về hỗ trợ trong các trường hợp thu hồi đất cũng có những khác biệt so với pháp luật đất đai và các văn bản hướng dẫn ban hành trong thời kỳ trước đó.
Về bản chất, “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển” [14, Điều 3]. Tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất Tái định cư là việc di chuyển đến một nơi khác với nơi ở trước đây để sinh sống và làm ăn. Tái định cư bắt buộc đó là sự di chuyển không thể tránh khỏi khi Nhà nước thu hồi hoặc trưng thu đất đai để thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội hoặc vì mục tiêu an ninh, quốc phòng. Tái định cư được hiểu là một quá trình từ bồi thường thiệt hại về đất, tài sản gắn liền với đất; di chuyển đến nơi ở mới và các hoạt động hỗ trợ để xây dựng lại sản xuất và ổn định cuộc sống tại đó.
Như vậy, tái định cư là hoạt động nhằm giảm các tác động xấu về kinh tế - xã 11 hội đối với một bộ phận dân cư đã gánh chịu vì sự phát triển chung. Hiện nay ở nước ta khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở, thì người sử dụng đất được bố trí tái định cư bằng một trong các hình thức sau: Bồi thường bằng nhà ở. Bồi thường bằng giao đất ở mới. Bồi thường bằng tiền để tự lo chỗ ở.
Tái định cư là một quy định không thể tách rời và giữ vị trí quan trọng trong chính sách giải phóng mặt bằng.