Chương I TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Cơ sở khoa học và thực tiễn trong công tác GPMB 1. Khái niệm chung về GPMB Giải phóng mặt bằng là quá trình thực hiện các công việc liên quan đến việc di dời nhà cửa, cây cối, các công trình xây dựng và một bộ phận dân cư đang sinh sống trên địa bàn được quy hoạch cho việc cải tạo và xây dựng mới các loại công trình phục vụ cho quá trình phát triển kinh tế xã hội hoặc công trình phúc lợi… Luật đất đai năm 2003 quy định: Thu hồi đất là việc Nhà nước ra quyết định hành chính để thu hồi lại quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất đã giao cho tổ chức, Ủy ban nhân dân xã, phường, thị trấn quản lý theo quy định [ 14]. Bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi cho người có đất bị thu hồi [14].
Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất ổn định cuộc sống mới bằng hoặc tốt hơn khi có dự án thông qua đào tạo, chuyển đổi nghề nghiệp, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới [14]. Tái định cư là những chính sách, biện pháp của Nhà nước nhằm thông qua các hoạt động hỗ trợ để giúp đỡ những người bị thu hồi đất ở nằm trong diện phải di dời khi có dự án đầu tư, đến nơi ở mới được ổn định đời sống, ổn định sản xuất để phát triển kinh tế xã hội [14]. Ý nghĩa của công tác GPMB Trong điều kiện nước ta hiện nay thì GPMB là một trong những công việc quan trọng phải làm trên con đường phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Sự cần thiết triển khai xây dựng nhiều công trình cơ sở hạ tầng, khu kinh tế, khu công nghiệp, các cơ sở văn hóa giáo dục, thể dục thể thao cũng được phát triển theo đà đi lên nhanh chóng của quá trình đô thị hóa.
Công tác GPMB nhanh quyết định đến tiến độ thực hiện của dự án, có thể nói rằng GPMB nhanh là dự án đã thành công một nửa, việc này không chỉ ảnh hưởng đến lợi ích của Nhà nước mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống vật chất cũng như tinh thần của người bị thu hồi đất. 4 Như vậy có thể thấy rằng công tác GPMB là một khâu rất quan trọng trong quá trình phát triển công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Vai trò của công tác GPMB trong quá trình phát triển đất nước - Đối với phát triển cơ sở hạ tầng: GPMB là yếu tố đầu tiên quyết định đến sự thành công của các dự án quy hoạch xây dựng cơ sở hạ tầng phục vụ cho sự phát triển của xã hội trong mỗi giai đoạn nhất định. Việc xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng có được hoàn thành hay không phần lớn phụ thuộc vào GPMB được triển khai như thế nào.
- Đối với tiến độ hoàn thành của các dự án: Giá tính BT.HT, điều kiện tự nhiên, tập quán sinh sống, các chính sách áp dụng trong công tác GPMB …là những yếu tố có ảnh hưởng rất lớn đến tiến độ GPMB của các dự án. Công tác GPMB được thực hiện đúng tiến độ đề ra sẽ tiết kiệm được thời gian, chi phí thực hiện và ngược. Chưa kể đến nếu dự án được thực hiện trong giai đoạn giao thoa, thay đổi về các văn bản áp dụng để tính kinh phí BT.HT thì chi phí GPMB tăng lên gây khó khăn cho chủ đầu tư khi phải giải quyết nguồn vốn, đặc biệt đối với những dự án tranh thủ nguồn vốn của nhà đầu tư nước ngoài. - Đối với sự phát triển về kinh tế- xã hội: Nếu công tác GPMB chậm thực hiện sẽ gây ra hiện tượng dự án treo, điều này gây ra nhiều tổn thất cho các bên có liên quan cả nhà đầu tư, nhà thầu thi công lẫn người dân có đất bị thu hồi bởi dự án.
Một khi việc giải quyết quyền lợi không được công bằng và thỏa đáng dễ dẫn đến những khiếu nại, khiếu kiện làm mất ổn định trật tự xã hội, nhất là đối với những vụ việc khiếu kiện tập thể đông người và kéo dài. Vậy, bản chất của việc BT.HT&TĐC là nhằm mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng đất nước ngày càng giầu mạnh. Quá trình giải phóng mặt bằng khiến người dân phải di chuyển chỗ ở, kéo theo đó là những khó khăn mà họ gặp phải trong cuộc sống hiện tại cũng như tương lai. Mà hiện tại rất nhiều dự án khi triển khai gặp khó khăn trong vấn đề giải quyết công ăn việc làm và chỗ ở sau khi thu hồi đất cho người dân, các khu tái định cư có cơ sở vật chất đồng bộ hơn so với nơi ở cũ nhưng lại gặp phải vấn đề về chất lượng nhà ở, vị trí khu đất tái định cư và đôi khi vấp phải quy định về quy hoạch đô thị (Nhà ở tại khu vực đó phải xây dựng với diện tích sàn, số tầng nhà theo đúng quy 5 hoạch), giải quyết vấn đề về an sinh xã hội, chuyển (nhập) khẩu cho các thành viên trong gia đình và trường học cho con em các hộ có đất thu hồi… Từ những nhận thức trên có thể cho chúng ta hiểu được bản chất quan trọng của công GPMB cơ bản phải phù hợp với nguyện vọng chính đáng của người dân nơi có đất thu hồi.
Nhưng để những chính sách của Nhà nước thực sự đi vào cuộc sống và áp dụng tốt vào công tác GPMB thì cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành có liên quan và đặc biệt là sự ủng hộ của người dân có đất thu hồi tại các dự án.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến công tác GPMB - Yếu tố quản lý Nhà nước về đất đai Hiện nay, công tác quản lý Nhà nước về đất đai ở nước ta còn yếu kém, thiếu chặt chẽ gây ra những khiếu kiện dai dẳng và khó giải quyết ảnh hưởng không nhỏ đến công tác thu hồi đất, chính những điều này gây nhiều khó khăn trong công tác xác định diện tích đất tính BT. Đây chính là một trong những yếu kém trong công tác quản lý đất đai rất khó giải quyết, bởi đất đai là vấn đề vô cùng nhạy cảm. - Công tác ban hành, thực hiện các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai Một trong những nguyên nhân dẫn đến việc quản lý nguồn tài nguyên đất thiếu chặt chẽ và hợp lý là do các văn bản pháp lý có liên quan đến vấn đề quản lý đất đai còn thiếu tính ổn định và chưa thực sự hoàn chỉnh. Luật Đất Đai từ khi được ban hành năm 1987 đến nay đã có 4 lần sửa đổi, bổ sung (các năm 1993, 1998, 2001, 2003) và mới đây là Luật Đất Đai 2013, kéo theo đó là sự thay đổi về các văn bản dưới luật trong đó bao gồm cả các văn bản hướng dẫn thực hiện GPMB cũng được sửa đổi, thay thế, chính sách BT.HT&TĐC từng bước được hoàn thiện để phù hợp hơn với yêu cầu thực tế.
Tuy nhiên, sự thay đổi văn bản hướng dẫn trong công tác GPMB thường xuyên gây ảnh hưởng đến việc áp dụng văn bản đó vào thực tế. Bên cạnh việc ban hành các văn bản quy phạm về quản lý, sử dụng đất đai, việc tổ chức thực hiện các văn bản đó cũng có vai trò rất quan trọng. Ở một số địa phương do thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp, các ngành, công tác tuyên truyền, vận động để nhân dân hiểu và nắm vững pháp luật hoặc né tránh, thiếu cương quyết, không giải quyết dứt điểm làm cho công tác GPMB bị kéo dài nhiều 6 năm. Năng lực của đội ngũ cán bộ làm công tác GPMB còn hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế, một số dự án còn thiếu công khai, dân chủ, minh bạch.
Tổ chức thực hiện còn thiếu kiên quyết, chưa phát huy vai trò của các tổ chức quần chúng tham gia thực hiện.là nguyên nhân làm giảm hiệu lực thi hành pháp luật, gây mất lòng tin trong nhân dân cũng như các nhà đầu tư và ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ GPMB các dự án [3]. - Công tác điều tra, khảo sát, đo đạc và lập bản đồ địa chính Trong công tác quản lý Nhà nước về đất đai thì đây là một nội dung vô cùng quan trọng bởi nó là cơ sở để thực hiện tiếp các nội dung sau. Tuy nhiên, ở các địa phương công tác này thực hiện còn chậm do nguồn kinh phí và nhân lực còn hạn hẹp, có những địa phương chưa xây dựng được bản đồ địa chính nhất là những xã miền núi. Chính vì vậy mà công tác GPMB cũng theo đó mà gặp nhiều khó khăn, phức tạp.
Những hạn chế của công tác này làm ảnh hưởng đến nhiệm vụ quản lý đất đai ở các địa phương và trực tiếp là công tác BT.HT&TĐC khi Nhà nước thu hồi đất. - Công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất đai là hệ thống các biện pháp cơ sở khoa học kỹ thuật, khoa học xã hội để phân chia đất đai theo loại sử dụng nhằm sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên đất. Bất kỳ một phương án bồi thường GPMB nào cũng đều dựa trên nền công tác quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất nhằm đạt được các yêu cầu là phương án có hiệu quả kinh tế - xã hội cao nhất [1]. Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất có tác động tới chính sách bồi thường đất đai trên hai khía cạnh: + Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là một trong những căn cứ quan trọng nhất để thực hiện việc giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất + Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất là một trong những nhân tố ảnh hưởng tới giá chuyển nhượng quyền sử dụng đất; từ đó tác động tới giá đất tính bồi thường.
- Công tác đăng ký đất đai và cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất Ở nước ta, theo quy định của Luật đất đai, người sử dụng đất phải đăng ký quyền sử dụng đất tại cơ quan Nhà nước có thẩm quyền để được xét duyệt lập hồ sơ địa chính, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. GCNQSDĐ là chứng thư pháp lý xác lập quyền 7 sử dụng đất của cấp sử dụng trên thửa đất cụ thể, nó mang tính pháp lý cao nhất. Trong công tác bồi thường GPMB, GCNQSDĐ là căn cứ để xác định đối tượng được bồi thường, loại đất, diện tích đất tính bồi thường.