Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ TRONG GIAI ĐOẠN ĐIỀU TRA CÁC TỘI XÂM PHẠM SỞ HỮU DO NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI THỰC HIỆN TỪ THỰC TIỄN TỈNH BẮC NINH 1. Khái niệm, đặc điểm các tội xâm phạm sở hữu: 1. Khái niệm các tội xâm phạm sở hữu: Sở hữu được hiểu theo nghĩa chung nhất đó là việc chiếm hữu, quản lý, sử dụng và định đoạt tài sản. Theo Từ điển Luật học thì sở hữu là "Quan hệ xã hội thông qua đó xác định tài sản thuộc về ai? Do ai chiếm hữu, sử dụng và định đoạt tài sản trong xã hội".
Tài sản theo qui định tại điều 163 của BLDS 2015 bao gồm: Vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản. Vật là "Bộ phận của thế giới vật chất có thể đáp ứng nhu cầu của con người, con người có thể kiểm soát được. Vật có thể tồn tại tự nhiên hoặc do con người tạo ra". Tiền là phương tiện thanh toán, bao gồm tiền giấy, tiền kim loại và các loại giấy tờ có giá như tiền.
Giấy tờ có giá là giấy tờ xác nhận nghĩa vụ trả nợ giữa tổ chức phát hành giấy tờ có giá với người sở hữu giấy tờ đó trong một thời hạn nhất định có kèm theo điều kiện về lãi suất và các điều kiện khác. Các quyền tài sản là "Quyền của chủ thể đối với một tài sản, một khối tài sản trị giá được bằng tiền và có thể chuyển giao trong giao lưu dân sự. Quyền tài sản bao gồm cả quyền sở hữu trí tuệ được quy định bởi pháp luật sở hữu trí tuệ" [18, tr. Quyền sở hữu bao gồm quyền chiếm hữu, quyền sử dụng và quyền định đoạt của chủ sở hữu theo quy định của pháp luật.
Các hành vi xâm phạm quan hệ sở hữu có nghĩa là xâm phạm các quyền sở hữu nói trên. Để làm rõ khái niệm tội xâm phạm sở hữu, trước hết cần làm rõ khái niệm tội phạm. Theo Điều 8 BLHS thì: “Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực TNHS thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hoá, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã SV: Lương Đức Huyên 8 Lớp: …………… luan an hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật XHCN” [15]. Trên cơ sở những trình bày về tài sản, sở hữu tài sản, quyền sở hữu tài sản, khái niệm tội phạm, có thể định nghĩa: Các tội xâm phạm sở hữu là những hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện với lỗi cố ý, xâm phạm đến quyền sở hữu tài sản của người khác, gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức và cá nhân.
Các tội xâm phạm sở hữu gồm 14 tội được quy định từ Điều 168 đến Điều 180 Chương XVI của BLHS năm 2015[19]. Đặc điểm tội xâm phạm sở hữu do người dưới 18 tuổi thực hiện + Khách thể Khách thể của tội xâm phạm sở hữu nói chung và tội xâm phạm sở hữu do người dưới 18 tuổi thực hiện nói riêng là quan hệ sở hữu được luật hình sự bảo vệ hay nói cách khác là quyền bất khả xâm phạm về sở hữu tài sản được Nhà nước bảo hộ. Các tội xâm phạm sở hữu phải là những hành vi gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho quan hệ sở hữu; xâm phạm các quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt về tài sản; phản ánh được đầy đủ bản chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi. Ngoài ra, hai khách thể là quan hệ nhân thân và quan hệ sở hữu cũng có thể đồng thời bị xâm phạm đối với tội phạm xâm phạm sở hữu.
Có thể thấy, tài sản bao gồm vật, giấy tờ có giá, tiền và các quyền tài sản là đối tượng tác động trực tiếp của các tội xâm phạm sở hữu. Tuy nhiên, một số vật đặc biệt không được coi là đối tượng tác động của các tội xâm phạm sở hữu mà là đối tượng của các hành vi phạm tội khác. Ví dụ: Công trình, phương tiện giao thông vận tải, thông tin liên lạc, các loại vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự…Những đối tượng tác động của tội xâm phạm sở hữu có ý nghĩa quan trọng trong việc định tội, định khung hình phạt. Tính chất của tài sản là cơ sở để phân biệt các tội XPSH với các tội phạm khác.
Trị giá tối thiểu của tài sản là cơ sở để định tội đối với 1 số tội phạm. Đối tượng tác động còn có ý nghĩa định khung hình phạt. SV: Lương Đức Huyên 9 Lớp: …………… luan an + Mặt khách quan : Có thể nói, những dấu hiệu của tội phạm diễn ra và tồn tại bên ngoài thế giới khách quan, các điều kiện bên ngoài được coi là mặt khách quan của tội phạm nói chung. Mặt khách quan của tội xâm phạm sở hữu nói chung và tội xâm phạm sở hữu do người dưới 18 tuổi thực hiện nói riêng đều thể hiện ở một trong các hành vi khách quan chiếm đoạt như: trộm cắp, cướp, cướp giật, chiếm giữ trái phép, sử dụng trái phép, huỷ hoại, làm hư hỏng tài sản, làm mất mát, lãng phí tài sản.
Tính chất chiếm đoạt là đặc trưng của tội xâm phạm sở hữu nhưng không phải mọi tội phạm có tính chất này đều là tội XPSH. Ví dụ như: Tội lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản (Điều 355) không phải là tội xâm phạm sở hữu mà là tội phạm tham nhũng. Ngược lại, một số tội không có tính chất chiếm đoạt nhưng vẫn được xếp vào nhóm tội xâm phạm sở hữu, bị truy cứu trách nhiệm vì gắn trách nhiệm của họ đối với tài sản. Ví dụ: Tội hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản (Điều 178); tội thiếu trách nhiệm gây thiệt hại đến tài sản của Nhà nước, cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp (Điều 179); tội vô ý gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản (Điều 180).
Hậu quả mà các tội XPSH gây ra chủ yếu là thiệt hại về tài sản. Tuy nhiên, đối với một số tội thì hậu quả gây ra ngoài thiệt hại về tài sản còn có thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ. Vì vậy, đối với những tội này thì mặc dù chưa chiếm đoạt được tài sản nhưng vẫn bị truy cứu trách nhiệm hình sự như tội cướp tài sản, tội cướp giật tài sản, tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản. Tội xâm phạm sở hữu do người dưới 18 tuổi thực hiện đa phần liên quan đến chiếm đoạt tài sản như tội cướp giật tài sản, tội cướp tài sản, tội trộm cắp tài sản.
Phân biệt tội phạm với hành vi vi phạm phải căn cứ vào giá trị tài sản bị thiệt hại; nếu chưa đến mức quy định của BLHS thì chưa bị coi là tội phạm. + Mặt chủ quan : Tội phạm được cấu thành khi mặt chủ quan và khách quan thống nhất với nhau. Ba yếu tố biểu hiện mặt khách quan của tội phạm bao gồm: lỗi, động cơ phạm tội và mục đích phạm tội. Trong các tội xâm phạm sở hữu nói chung và tội xâm phạm sở hữu do người dưới 18 tuổi thực hiện nói riêng, một SV: Lương Đức Huyên 10 Lớp: …………… luan an số tội chỉ có thể được thực hiện do lỗi cố ý và mục đích là vụ lợi như các tội chiếm đoạt và chiếm giữ trái phép tài sản, có tội thực hiện do lỗi cố ý nhưng không có mục đích chiếm đoạt tài sản.
Một số tội khác như huỷ hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản được thực hiện do lỗi cố ý, nhưng mục đích phạm tội rất khác nhau. Tội thực hiện do lỗi vô ý là tội thiếu trách nhiệm gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản của Nhà nước, tội vô ý gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản. + Chủ thể : Các tội xâm phạm sở hữu do người dưới 18 tuổi thực hiện có chủ thể là người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, có năng lực TNHS và dưới 18 tuổi. Theo BLHS năm 2015 thì người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phải chịu TNHS trong trường hợp phạm tội: Bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản (Điều 169) kể cả Khoản 1 là tội phạm nghiêm trọng và trường hợp phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý đối với các tội: Cướp tài sản (Điều 168), Cưỡng đoạt tài sản (Điều 170), Cướp giật tài sản (Điều 171), Trộm cắp tài sản (Điều 173), huỷ hoại hoặc cố ý làm hư hỏng tài sản (Điều 178).Riêng đối với tội thiếu trách nhiệm gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản của Nhà nước đòi hỏi chủ thể phải là những người có chức vụ, quyền hạn trong việc quản lý tài sản hoặc có nhiệm vụ trực tiếp quản lý tài sản (chủ thể đặc biệt) vì thế người dưới 18 tuổi không thể là chủ thể của tội này.
Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa, đối tượng, phạm vi thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra các tội xâm phạm sở hữu do người dưới 18 tuổi thực hiện: 1. Khái niệm thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra các tội xâm phạm sở hữu do người dưới 18 tuổi thực hiện. Theo quy định của BLTTHS, hoạt động điều tra trong giai đoạn điều tra các vụ án hình sự của cơ quan điều tra (CQĐT) là hoạt động phát hiện, thu thập chứng cứ theo trình tự, thủ tục do BLTTHS quy định. Hoạt động điều tra bắt đầu từ khi xảy ra sự kiện, vụ việc có dấu hiệu của tội phạm và kết thúc khi CQĐT hoàn thành việc điều tra, kết luận điều tra đề nghị VKS truy tố hoặc vụ án bị đình chỉ điều tra.
Hoạt động điều tra có thể chấm dứt khi có căn cứ chấm SV: Lương Đức Huyên 11 Lớp: …………… luan an dứt thực hành quyền công tố hoặc có thể tiếp tục trong những trường hợp VKS hoặc Tòa án trả hồ sơ vụ án để điều tra bổ sung, điều tra lại. Thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra là một nội dung cấu thành hoạt động thực hành quyền công tố của VKSND. Thực hành quyền công tố trong giai đoạn điều tra thực chất là đảm bảo việc truy cứu TNHS, buộc tội đối với người phạm tội có đầy đủ căn cứ pháp lý.