Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ THỰC HÀNH QUYỀN CÔNG TỐ ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM SỨC KHỎE CỦA NGƯỜI KHÁC 1.1 Khái niệm và các đặc trưng pháp lý của các tội xâm phạm sức khỏe của người khác theo Bộ luật Hình sự 2015 1.1 Khái niệm các tội xâm phạm về sức khỏe của người khác theo BLHS 2015. Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 đánh dấu một bước phát triển to lớn trên lĩnh vực quyền con người. Nếu như quyền con người trong Hiến pháp 1992 sửa đổi chỉ có một điều (Điều 50) quy định về quyền con người thì Hiến pháp năm 2013 đã dành một chương quy định về quyền con người, quyền và nghĩa vụ công dân (chương II). Trong chương này, tất cả các quyền con người, trong đó có quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe được quy định cụ thể và tương thích với các công ước quốc tế về quyền con người.
Tại khoản 1 Điều 20 Hiến pháp năm 2013 quy định: "Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khỏe, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm"[18]. Đặc biệt, quyền này còn được bảo vệ bởi văn bản luật quan trọng là Bộ luật hình sự. Bộ luật hình sự Việt Nam cũng cấm những hành vi trái pháp luật xâm phạm đến sức khỏe, thân thể của người khác và đưa ra những chế tài đối với loại hành vi này. Tuy nhiên, để hiểu rõ khái niệm "các tội xâm phạm sức khỏe của con người", chúng ta cần tìm hiểu khái niệm "sức khỏe".
Trong các Giáo trình luật hình sự Việt Nam và một số tài liệu nghiên cứu, bình luận chuyên sâu hiện nay chủ yếu đưa ra khái niệm chung về các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người, ít có khái niệm riêng về các tội xâm phạm sức khỏe của con người, có thể điểm qua như sau: 7 GS. Nguyễn Ngọc Hòa quan niệm: "Các tội xâm phạm sức khỏe là những hành vi (hành động hoặc không hành động) có lỗi (cố ý hoặc vô ý) xâm phạm quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe của người khác". Trần Thị Quang Vinh quan niệm các tội xâm phạm sức khỏe của con người là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, cố ý hoặc vô ý xâm phạm đến sức khỏe của con người. Trần Văn Luyện quan niệm các tội xâm phạm sức khỏe của con người là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, có lỗi, gây tổn hại hoặc đe dọa gây tổn hại đến quyền sống, quyền được bảo hộ về sức khỏe của con người.
Đỗ Đức Hồng Hà quan niệm: "Các tội xâm phạm sức khỏe của con người là hành vi có lỗi, xâm phạm quan hệ nhân thân mà nội dung của nó là quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe của con người".278] Về cơ bản các quan điểm trên đều tiếp cận dưới góc độ pháp lý, đều phản ánh nội hàm khái niệm các tội xâm phạm sức khỏe của con người. Các khái niệm trên đều phản ánh được đặc điểm của các tội xâm phạm sức khỏe của con người là những hành vi nguy hiểm cho xã hội, có dấu hiệu lỗi và xâm phạm quyền được bảo hộ về sức khỏe của con người. Tuy nhiên, ở chừng mực nhất định, có quan điểm lại không đề cập đến dấu hiệu chủ thể là người có năng lực trách nhiệm hình sự, dấu hiệu tuổi chịu trách nhiệm hình sự của chủ thể hoặc chưa khẳng định rõ khách thể của tội phạm này là quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe của con người được pháp luật bảo vệ. Theo Bộ luật hình sự 2015 được sửa đổi, bổ sung 2017 có 7 tội thuộc nhóm tội này.
Đó là: - Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 134 BLHS); - Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong trạng thái tinh thần bị kích động mạnh (Điều 135 BLHS); 8 - Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng hoặc do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội (Điều 136 BLHS); - Tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác trong khi thi hành công vụ (Điều 137 BLHS); - Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác (Điều 138 BLHS); - Tội vô ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác do vi phạm quy tắc hành chính (Điều 139 BLHS); - Tội hành hạ người khác (Điều 140 BLHS). Từ những phân tích trên, dưới góc độ khoa học luật hình sự, các tội xâm phạm sức khỏe của con người là những hành vi (hành động hoặc không hành động) nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có đủ năng lực trách nhiệm hình sự và phải là người đạt tới độ tuổi nhất định thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý xâm phạm tới quyền được tôn trọng và bảo vệ sức khỏe của người khác được Hiến pháp và pháp luật hình sự ghi nhận, bảo vệ.2 Các đặc trưng pháp lý của các tội xâm phạm sức khỏe của người khác Xét các yếu tố cấu thành của các tội phạm này có thể thấy: Khách thể loại của nhóm tội phạm Khách thể của tội phạm là những quan hệ xã hội được Luật hình sự bảo vệ và bị tội phạm xâm hại [12, tr. Nhà nước quy định hành vi xâm phạm đến các quan hệ xã hội quan trọng là tội phạm trong Bộ luật Hình sự. Do đó, khách thể của tội phạm phải là các quan hệ xã hội mà nhà nước muốn duy trì, bảo vệ; đối tượng bị tội phạm xâm hại là quan hệ xã hội được Nhà nước bảo vệ.
Luật hình sự không bảo vệ tất cả các quan hệ xã hội trong xã hội mà chỉ những quan hệ xã hội quan trọng, ảnh hưởng mạnh tới đời sống chính trị- xã hội- kinh tế đất nước mới được Nhà nước chọn làm đối tượng bảo vệ của Luật hình sự. Khi đó, các quan hệ xã hội này mói có thể trở thành khách thể của tội phạm. Như vậy, khách thể của nhóm tội phạm xâm phạm sức khỏe của người khác là quyền được tôn trọng và bảo vệ về sức khỏe. Đối 9 tượng tác động của các tội phạm xâm phạm sức khỏe là con người đang sống, đang tồn tại với tư cách là thực thể tự nhiên và xã hội.
Đối tượng tác động của các tội phạm xâm phạm sức khỏe là con người, luật hình sự phân biệt thành các loại đối tượng tác động khác nhau như người dưới 16 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai, người già yếu, ốm đau hoặc người khác không có khả năng tự vệ. Dấu hiệu khách quan của nhóm tội phạm Mặt khách quan của tội phạm, hành vi khách quan của tội phạm là cách xử sự của con người thể hiện ra bên ngoài thế giới khách quan dưới những hình thức nhất định, gây thiệt hại cho những quan hệ được luật Hình sự bảo vệ. Các tội xâm phạm sức khỏe của con người là những hành vi nguy hiểm cho xã hội. Hành vi này là những hành vi có tính chất gây tổn hại cho sức khỏe của con người.
Những hành vi đó có thể là hành động hoặc có thể không hành động. Nhưng không phải mội hành vi tác động đến con người đều bị coi là trái pháp luật. Theo quy định của pháp luật hình sự và trong thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự có một số hành vi tuy gây thiệt hại về sức khỏe cho người khác vẫn được coi là hợp pháp như hành vi gây thiệt hại trong giới hạn phòng vệ chính đáng, trong phạm vi yêu cầu tình thế cấp thiết, dùng vũ lực trong giới hạn cần thiết để bắt người phạm pháp. Các tội xâm phạm sức khỏe con người là những tội có cấu thành tội phạm vật chất nên hậu quả của tội phạm là dấu hiệu bắt buộc.
Hậu quả của hành vi khách quan nói trên là những thiệt hại gây ra cho quyền được tôn trọng và bảo vệ về sức khỏe thể hiện dưới dạng thiệt hại về thể chất là thương tích hoặc tổn hại cho sức khỏe. Thương tích là vết thương trên cơ thể của nạn nhân, vì thế sức khỏe của họ bị suy giảm, còn tổn hại về sức khỏe là tình trạng rối loạn chức năng hoạt động của một hoặc nhiều bộ phận của cơ thế con người do hành vi phạm tội gây ra, vì thế sức khỏe của họ bị suy giảm như sự rối loạn hệ tuần hoàn, hệ tiêu hóa, hệ thần kinh. Trong luật Hình sự, mối quan hệ nhân quả của tội phạm là dấu hiệu định tội của nhóm các tội có cấu thành tội phạm vật chất, được xác định là mối quan hệ giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội với hậu quả nguy hiểm cho xã hội do hành vi đó gây ra. Hành vi nguy hiểm cho xã hội được coi là nguyên nhân phải xảy ra trước hậu 10 quả nguy hiểm cho xã hội và phải chứa đựng khả năng thực tế làm phát sinh hậu quả nguy hiểm cho xã hội.
Trong trường hợp, hành vi nguy hiểm cho xã hội chứa đựng khả năng thực tế làm phát sinh hậu quả nguy hiểm cho xã hội nhưng khả năng thực tế đó chưa biến thành hiện thực thì lại có yếu tố khác xen vào gây nên hậu quả nguy hiểm cho xã hội thì không tồn tại quan hệ nhân quả giữa hành vi nguy hiểm trước đó với hậu quả nguy hiểm cho xã hội. Việc xác định quan hệ giữa hành vi phạm tội và hậu quả của nhóm các tội xâm phạm sức khỏe con người có những đặc trưng riêng. Thứ nhất, việc xác định quan hệ nhân quả của các tội xâm phạm sức khỏe của người khác phải căn cứ vào kết quả giám định tỷ lệ thương tích do Trung tâm giám định pháp y kết luận. Bản kết luận giám định tỷ lệ thương tích là chứng cứ, Việc đánh giá kết luận giám định này do người tiến hành tố tụng thực hiện.
Thứ hai, việc xác định quan hệ nhân quả giữa hành vi phạm tội và thiệt hại về sức khỏe rất khó xác định trong trường hợp bị hại chết sau một thời gian điều trị thương tích tại bệnh viện.
