Thủ Tục Giám Đốc Thẩm và Tái Thẩm Trong Tố Tụng Dân Sự

Trong hệ thống tố tụng dân sự, giám đốc thẩm và tái thẩm đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo… 66 trang · Trường Đại Học Luật TP. Hồ Chí Minh · 2014.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hiền
• Người hướng dẫn: Th.S Đặng Thanh Hoa
• Trường học: Trường Đại Học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự
• Đề tài: Thủ Tục Giám Đốc Thẩm, Tái Thẩm Trong Tố Tụng Dân Sự
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM DÂN SỰ
• 1.1. Cơ sở của việc hình thành thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự
• 1.1.1. Cơ sở lý luận của việc hình thành thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự
• 1.1.2. Cơ sở thực tiễn của việc hình thành thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự
• 1.2. Khái niệm thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự
• 1.2.1. Khái niệm thủ tục giám đốc thẩm
• 1.2.2. Khái niệm thủ tục tái thẩm
• 1.3. Đặc điểm của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự
• 1.4. Ý nghĩa của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG DÂN SỰ HIỆN HÀNH VỀ THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM
• 2.1. Kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm
• 2.1.1. Đối tượng kháng nghị
• 2.1.2. Căn cứ kháng nghị
• 2.1.3. Chủ thể kháng nghị
• 2.1.4. Hình thức kháng nghị
• 2.1.5. Thời hạn kháng nghị
• 2.2. Thẩm quyền và phạm vi giám đốc thẩm, tái thẩm
• 2.2.1. Thẩm quyền giám đốc thẩm, tái thẩm
• 2.2.2. Phạm vi giám đốc thẩm, tái thẩm
• 2.3. Phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm
• 2.3.1. Thời hạn mở phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm
• 2.3.2. Thành phần tham gia phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm
• 2.3.3. Thủ tục và tính chất của phiên tòa
• 2.3.4. Thẩm quyền của Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm
• 2.4. Quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm
• 2.5. So sánh thủ tục giám đốc thẩm và thủ tục tái thẩm trong tố tụng dân sự
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG CỦA THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM DÂN SỰ VÀ HƯỚNG HOÀN THIỆN
• 3.1. Thực trạng của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự
• 3.1.1. Thực trạng pháp lý của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự
• 3.1.1.1. Những quy định tiến bộ
• 3.1.1.2. Những quy định còn hạn chế
• 3.1.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự và một số vướng mắc
• 3.1.2.1. Thực tiễn công tác giải quyết các vụ án dân sự theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm tại Tòa án nhân dân tỉnh Tây Ninh
• 3.1.2.2. Một số vướng mắc trong thực tiễn áp dụng pháp luật của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự
• 3.2. HƯỚNG HOÀN THIỆN THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM, TÁI THẨM DÂN SỰ
• 3.2.1. Hướng hoàn thiện quy định của pháp luật về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự
• 3.2.2. Biện pháp tăng cường hiệu quả áp dụng pháp luật trong thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Thủ Tục Giám Đốc Thẩm và Tái Thẩm

Trong hệ thống tố tụng dân sự, giám đốc thẩm và tái thẩm đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo công lý và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan. Thủ tục tố tụng dân sự này cho phép xem xét lại các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, nhằm khắc phục những sai sót hoặc phát hiện những tình tiết mới có thể làm thay đổi bản chất vụ việc. Việc hiểu rõ bản chất, đặc điểm và ý nghĩa của giám đốc thẩm và tái thẩm là vô cùng cần thiết để đảm bảo quá trình xét xử được công bằng, minh bạch và đúng pháp luật. Điều này góp phần củng cố niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp. Cơ sở hình thành của các thủ tục này bắt nguồn từ nhu cầu thực tiễn và lý luận sâu sắc về việc bảo vệ công lý, không chỉ là ở giai đoạn xét xử ban đầu mà còn cả khi bản án đã có hiệu lực.

1.1. Cơ sở lý luận hình thành Giám Đốc Thẩm Tái Thẩm

Cơ sở lý luận của việc hình thành thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm xuất phát từ nguyên tắc bảo vệ công lý và quyền lợi hợp pháp của công dân trong tố tụng dân sự. Tòa án thực hiện quyền tư pháp, và mục tiêu cao nhất là đưa ra những bản án, quyết định đúng đắn, khách quan, công bằng. Tuy nhiên, do tính phức tạp của các vụ việc và khả năng sai sót của con người, việc xem xét lại các bản án đã có hiệu lực là cần thiết. Thủ tục này dựa trên nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa, đảm bảo mọi công dân đều được đối xử công bằng trước pháp luật. Theo Điều 102 Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013, Tòa án có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

1.2. Cơ sở thực tiễn cho Thủ Tục Tố Tụng Dân Sự đặc biệt

Thực tiễn xét xử cho thấy, mặc dù đã qua hai cấp xét xử, vẫn có thể tồn tại những sai sót hoặc tình tiết mới ảnh hưởng đến bản chất vụ việc. Số lượng vụ án dân sự có sai sót nhiều hơn so với các loại án khác, phần lớn do tính phức tạp của các quan hệ dân sự và hạn chế về năng lực của Thẩm phán. Việc cho phép xem xét lại các bản án đã có hiệu lực thông qua giám đốc thẩm và tái thẩm giúp khắc phục những sai sót này, đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan. Mặt khác, lãnh đạo Tòa án nhân dân tối cao cũng thừa nhận thực trạng đội ngũ Thẩm phán còn nhiều bất cập về chất lượng.

II. Khám Phá Căn Cứ Kháng Nghị Giám Đốc Thẩm và Tái Thẩm

Căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm và tái thẩm là những yếu tố quan trọng để khởi động thủ tục tố tụng dân sự đặc biệt này. Theo quy định của pháp luật, kháng nghị giám đốc thẩm thường dựa trên các vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng hoặc sai lầm trong áp dụng pháp luật. Ngược lại, kháng nghị tái thẩm dựa trên việc phát hiện những tình tiết mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án, quyết định. Việc xác định đúng và đầy đủ căn cứ kháng nghị là yếu tố then chốt để đảm bảo tính hợp pháp và hiệu quả của giám đốc thẩm và tái thẩm. Từ đó giúp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự trong tố tụng dân sự.

2.1. Các vi phạm tố tụng là căn cứ giám đốc thẩm quan trọng

Vi phạm nghiêm trọng về thủ tục tố tụng là một trong những căn cứ giám đốc thẩm quan trọng. Điều này bao gồm các lỗi như vi phạm quy định về triệu tập người tham gia tố tụng, không tuân thủ quy tắc về thu thập chứng cứ, hoặc vi phạm nguyên tắc xét xử công khai, minh bạch. Theo Thông tư liên tịch số 03/2013/TTLT-TANDTC-VKSNDTC, những vi phạm này phải mang tính chất nghiêm trọng, ảnh hưởng đến kết quả giải quyết vụ án. Chẳng hạn như việc tòa án cấp sơ thẩm không triệu tập đầy đủ các bên đương sự, dẫn đến việc họ không có cơ hội trình bày ý kiến và bảo vệ quyền lợi của mình.

2.2. Căn cứ tái thẩm Tình tiết mới có giá trị quyết định vụ án

Căn cứ tái thẩm là việc phát hiện ra những tình tiết mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án, quyết định mà Tòa án và các đương sự không biết được khi giải quyết vụ việc. Tình tiết mới này phải có giá trị chứng minh cao, có khả năng làm thay đổi đáng kể kết quả xét xử ban đầu. Ví dụ như việc phát hiện ra chứng cứ giả mạo, hoặc có nhân chứng mới cung cấp thông tin quan trọng mà trước đó chưa được biết đến. Điều này phải thỏa mãn các điều kiện do Luật tố tụng dân sự quy định để được chấp nhận là căn cứ tái thẩm hợp lệ.

2.3. Sai lầm trong áp dụng pháp luật Tiền đề cho Kháng nghị

Sai lầm trong việc áp dụng pháp luật cũng là một căn cứ quan trọng để xem xét kháng nghị giám đốc thẩm. Điều này bao gồm việc áp dụng sai điều luật, giải thích pháp luật không chính xác, hoặc bỏ sót những quy định pháp luật liên quan. Để làm căn cứ kháng nghị, sai lầm này phải dẫn đến việc bản án, quyết định của Tòa án không phù hợp với quy định của pháp luật, gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của các bên đương sự.

III. Thẩm Quyền Giám Đốc Thẩm Tái Thẩm Quy Định Cần Biết

Việc xác định đúng thẩm quyền giám đốc thẩm, tái thẩm là một bước quan trọng trong thủ tục tố tụng dân sự. Pháp luật quy định rõ về thẩm quyền của các cấp Tòa án trong việc xem xét lại các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Việc tuân thủ đúng quy định về thẩm quyền giúp đảm bảo tính hợp pháp và hiệu lực của quá trình giám đốc thẩm và tái thẩm.Việc xác định đúng thẩm quyền cũng tránh tình trạng vượt cấp, xâm phạm quyền hạn của các cơ quan khác trong hệ thống tư pháp.

3.1. Thẩm quyền theo cấp xét xử trong tố tụng dân sự

Theo quy định của Luật Tố tụng dân sự, Tòa án nhân dân tối cao có thẩm quyền giám đốc thẩm, tái thẩm đối với các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và cấp tương đương. Tòa án nhân dân cấp cao có thẩm quyền đối với bản án, quyết định của Tòa án cấp tỉnh thuộc phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ. Việc phân định thẩm quyền theo cấp xét xử giúp đảm bảo tính chuyên môn và khách quan trong quá trình xem xét lại vụ án.

3.2. Phân biệt thẩm quyền giám đốc thẩm và tái thẩm

Mặc dù cả giám đốc thẩm và tái thẩm đều là thủ tục xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, nhưng thẩm quyền có sự khác biệt nhất định. Thông thường, Tòa án có thẩm quyền giám đốc thẩm cũng có thẩm quyền tái thẩm đối với cùng một vụ án. Tuy nhiên, việc xem xét theo thủ tục nào sẽ phụ thuộc vào căn cứ kháng nghị, tức là dựa trên vi phạm pháp luật hay tình tiết mới.

3.3. Vai trò của Viện kiểm sát trong xác định thẩm quyền

Viện kiểm sát có vai trò quan trọng trong việc phát hiện vi phạm pháp luật và kiến nghị xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Viện kiểm sát nhân dân tối cao có quyền kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm đối với các bản án, quyết định của Tòa án các cấp khi phát hiện có vi phạm hoặc tình tiết mới. Việc này góp phần đảm bảo tính khách quan và tuân thủ pháp luật trong tố tụng dân sự.

IV. Quy Trình Thụ Lý Đơn Giám Đốc Thẩm Tái Thẩm Thời Hạn

Quy trình thụ lý đơn giám đốc thẩm, tái thẩm là bước khởi đầu quan trọng để xem xét lại một bản án, quyết định đã có hiệu lực. Quá trình này bao gồm việc tiếp nhận, kiểm tra tính hợp lệ của đơn, và xác định xem có đủ điều kiện để thụ lý hay không. Thời hạn thụ lý cũng là một yếu tố cần được quan tâm để đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan. Việc tuân thủ đúng quy trình và thời hạn giúp đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả của thủ tục tố tụng dân sự đặc biệt này. Đồng thời, đảm bảo quyền khiếu nại, tố cáo của công dân khi có căn cứ xác định bản án, quyết định của Tòa án có sai sót.

4.1. Các bước trong quy trình thụ lý đơn đầy đủ chính xác

Quy trình thụ lý đơn giám đốc thẩm, tái thẩm thường bao gồm các bước sau: (1) Tiếp nhận đơn và các tài liệu kèm theo; (2) Kiểm tra tính hợp lệ của đơn (về hình thức và nội dung); (3) Xác minh các thông tin trong đơn; (4) Thu thập thêm chứng cứ nếu cần thiết; (5) Ra quyết định thụ lý hoặc không thụ lý đơn. Các bước này phải được thực hiện một cách đầy đủ và chính xác để đảm bảo tính khách quan và công bằng trong quá trình xem xét đơn.

4.2. Thời hạn giám đốc thẩm tái thẩm Cần lưu ý điều gì

Thời hạn giám đốc thẩm, tái thẩm là khoảng thời gian mà người có quyền kháng nghị có thể thực hiện quyền này. Pháp luật quy định rõ về thời hạn này để tránh tình trạng lạm dụng quyền và gây kéo dài vụ việc. Việc nắm vững thời hạn giúp đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan và tránh những tranh chấp phát sinh về sau. Thông thường, thời hạn giám đốc thẩm dài hơn thời hạn tái thẩm, do tính chất phức tạp của việc xem xét lại các vi phạm pháp luật.

4.3. Hậu quả pháp lý khi bỏ lỡ thời hạn kháng nghị quan trọng

Việc bỏ lỡ thời hạn kháng nghị có thể dẫn đến hậu quả pháp lý nghiêm trọng. Khi hết thời hạn, người có quyền kháng nghị mất quyền yêu cầu xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Điều này có thể gây thiệt hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của họ. Vì vậy, việc nắm vững và tuân thủ thời hạn kháng nghị là vô cùng quan trọng.

V. Phiên Tòa Giám Đốc Thẩm Tái Thẩm Thủ Tục Quyền Hạn

Phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm là giai đoạn quan trọng nhất của thủ tục tố tụng dân sự đặc biệt này. Tại phiên tòa, Hội đồng xét xử sẽ xem xét lại toàn bộ hồ sơ vụ án, nghe ý kiến của các bên liên quan, và đưa ra quyết định cuối cùng. Việc tuân thủ đúng thủ tục và đảm bảo quyền hạn của Hội đồng xét xử là vô cùng quan trọng để đảm bảo tính khách quan, công bằng và đúng pháp luật của quá trình xét xử lại. Sự tham gia của các thành phần tố tụng cũng như việc tuân thủ các quy định về trình tự, thủ tục tố tụng là những yếu tố then chốt để đảm bảo tính hợp pháp và hiệu lực của phiên tòa.

5.1. Thành phần tham gia phiên tòa Ai có quyền tham gia

Thành phần tham gia phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm bao gồm: (1) Hội đồng xét xử; (2) Đại diện Viện kiểm sát; (3) Các đương sự hoặc người đại diện hợp pháp của họ; (4) Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự; (5) Người làm chứng, người giám định (nếu cần thiết). Việc xác định đúng thành phần tham gia giúp đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan và tính hợp lệ của phiên tòa.

5.2. Trình tự thủ tục phiên tòa Các bước tiến hành xét xử

Trình tự thủ tục phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm thường bao gồm các bước sau: (1) Khai mạc phiên tòa; (2) Hội đồng xét xử kiểm tra căn cước của người tham gia tố tụng; (3) Đại diện Viện kiểm sát trình bày quan điểm về vụ án; (4) Các đương sự hoặc người đại diện trình bày ý kiến; (5) Hội đồng xét xử xem xét chứng cứ và hỏi đáp; (6) Nghị án; (7) Tuyên án. Quy trình này phải được tuân thủ nghiêm ngặt để đảm bảo tính công khai, minh bạch và dân chủ trong quá trình xét xử.

5.3. Quyền hạn của Hội đồng xét xử Ra quyết định cuối cùng

Hội đồng xét xử có quyền hạn quan trọng nhất là ra quyết định cuối cùng về vụ án. Quyết định này có thể là giữ nguyên bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, sửa một phần, hoặc hủy toàn bộ và xét xử lại. Quyết định của Hội đồng xét xử phải dựa trên cơ sở pháp luật và chứng cứ xác thực, đảm bảo tính khách quan và công bằng.

VI. So Sánh Giám Đốc Thẩm và Tái Thẩm Điểm Khác Biệt Cốt Lõi

Mặc dù cả giám đốc thẩm và tái thẩm đều là thủ tục tố tụng dân sự đặc biệt, nhưng giữa chúng có những điểm khác biệt cốt lõi về căn cứ, trình tự, thủ tục và hậu quả pháp lý. Việc hiểu rõ những điểm khác biệt này giúp xác định đúng thủ tục áp dụng, đảm bảo tính hợp pháp và hiệu quả của quá trình xem xét lại vụ án. Việc phân biệt rõ ràng hai thủ tục này không chỉ có ý nghĩa về mặt lý luận mà còn có giá trị thực tiễn to lớn trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong quan hệ pháp luật dân sự.

6.1. Căn cứ giám đốc thẩm tái thẩm Sự khác biệt cơ bản

Sự khác biệt cơ bản nhất giữa giám đốc thẩm và tái thẩm nằm ở căn cứ. Giám đốc thẩm dựa trên các vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong quá trình giải quyết vụ án, trong khi tái thẩm dựa trên những tình tiết mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án, quyết định.

6.2. Thời hạn xem xét So sánh giám đốc thẩm và tái thẩm

Thời hạn xem xét giám đốc thẩm thường dài hơn so với tái thẩm, do tính chất phức tạp của việc xem xét lại các vi phạm pháp luật. Thời hạn tái thẩm ngắn hơn do dựa trên các tình tiết mới, cần được xác minh nhanh chóng.

6.3. Hậu quả pháp lý Ảnh hưởng của quyết định giám đốc thẩm tái thẩm

Hậu quả pháp lý của quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm có thể khác nhau. Quyết định giám đốc thẩm có thể dẫn đến việc hủy bản án, quyết định và xét xử lại, hoặc sửa đổi một phần. Quyết định tái thẩm thường dẫn đến việc hủy bản án, quyết định và xét xử lại, do tình tiết mới làm thay đổi cơ bản nội dung vụ án.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong hệ thống tư pháp của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Tòa án nhân dân giữ vai trò là cơ quan xét xử, thực hiện quyền tư pháp theo quy định tại khoản 3 Điều 2 Hiến pháp năm 2013. Hoạt động xét xử của Tòa án được vận hành theo chế độ hai cấp gồm sơ thẩm và phúc thẩm. Về nguyên tắc, bản án hoặc quyết định phúc thẩm sẽ có hiệu lực thi hành ngay. Tuy nhiên, thực tiễn xét xử cho thấy vẫn phát sinh những sai sót nghiêm trọng về áp dụng pháp luật, vi phạm thủ tục tố tụng hoặc xuất hiện những tình tiết khách quan mới làm thay đổi bản chất vụ án. Để khắc phục các hạn chế của Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1989, Nhà nước đã ban hành Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 và tiếp tục sửa đổi, bổ sung năm 2011, qua đó hoàn thiện cơ chế xem xét lại các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật. Yêu cầu nghiên cứu này gắn liền với mục tiêu được đặt ra tại Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/06/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.

Mặc dù quy phạm pháp luật đã được sửa đổi, thực tiễn áp dụng thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm dân sự vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn: nhận thức của người dân còn hạn chế do tâm lý mặc định chấp nhận bản án đã có hiệu lực; lý luận pháp lý giữa các nhà nghiên cứu và cơ quan thực thi còn tồn tại tranh luận; tình trạng thụ lý và khiếu nại tràn lan gây quá tải cho các cấp Tòa án.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu của khóa luận được xác định cụ thể như sau:

1. Làm rõ các vấn đề lý luận nền tảng, xây dựng định nghĩa khoa học, phân tích đặc điểm và ý nghĩa của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm trong tố tụng dân sự.
2. Trình bày, phân tích toàn diện các quy định của pháp luật tố tụng dân sự hiện hành về điều kiện kháng nghị, thẩm quyền, phạm vi, thành phần và thủ tục phiên tòa xem xét lại bản án, quyết định.
3. Đánh giá thực trạng pháp lý và thực tiễn áp dụng pháp luật, chỉ ra những điểm tiến bộ song song với những vướng mắc, bất cập còn tồn tại trong hoạt động của ngành Tòa án.
4. Đề xuất các giải pháp sửa đổi quy định lập pháp và biện pháp tăng cường hiệu quả thực thi nhằm bảo đảm tính khả thi của hai thủ tục này trong thực tiễn.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là các quy định pháp luật và hoạt động thực tiễn liên quan đến thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm trong tố tụng dân sự Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hệ thống pháp luật tố tụng dân sự (trọng tâm là Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004, sửa đổi bổ sung năm 2011), gắn với dữ liệu thực tiễn công tác giải quyết án tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh (điển hình tại tỉnh Tây Ninh) và Tòa án nhân dân tối cao, thông qua các báo cáo tổng kết giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2013.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận của Chủ nghĩa duy vật biện chứng Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật; chủ trương, đường lối cải cách tư pháp của Đảng Cộng sản Việt Nam nêu tại Nghị quyết số 49-NQ/TW.

Cơ sở pháp lý trực tiếp phục vụ phân tích bao gồm: Hiến pháp năm 2013; Luật Tổ chức Tòa án nhân dân các năm 1960, 1981, 2002; Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1989; Pháp lệnh Thẩm phán và Hội thẩm Tòa án nhân dân năm 2002 (sửa đổi, bổ sung năm 2011); Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (đã sửa đổi, bổ sung năm 2011); Thông tư số 83/TATC năm 1982; Thông tư liên tịch số 01/TTLN năm 1982; Thông tư liên tịch số 03/2013/TTLT-TANDTC-VKSNDTC ngày 15/10/2013. Bên cạnh đó, tác giả còn tham khảo kinh nghiệm lập pháp tố tụng dân sự của Cộng hòa Pháp, Liên bang Nga, Nhật Bản và Cộng hòa Liên bang Đức.

Tác giả phối hợp các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành luật học:

• Phương pháp logic pháp lý: sử dụng để phân tích các khái niệm, quy phạm và mối liên hệ giữa các chế định tố tụng.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: mổ xẻ các điều luật quy định về quyền kháng nghị, thẩm quyền của Hội đồng xét xử, nhận diện các bất cập của quy phạm hiện hành.
• Phương pháp so sánh pháp luật: đối chiếu giữa thủ tục giám đốc thẩm và thủ tục tái thẩm; đối chiếu các giai đoạn lập pháp của Việt Nam và mở rộng so sánh với mô hình của một số quốc gia.
• Phương pháp thống kê, khảo sát: tổng hợp số liệu xét xử từ các văn bản chỉ đạo và báo cáo tổng kết công tác ngành Tòa án.

Nguồn dữ liệu của công trình trích xuất từ Báo cáo số 20/BC-TANDTC ngày 01/09/2010 của Tòa án nhân dân tối cao về tổng kết năm năm thi hành Bộ luật Tố tụng dân sự; Báo cáo số 78/BC-TA ngày 19/12/2013 về tổng kết thi hành Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002; biên bản chất vấn tại phiên họp thứ 16 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa XIII (ngày 22/03/2013); các bài nghiên cứu trên Tạp chí Tòa án nhân dân, Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, Tạp chí Nhà nước và pháp luật.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát chung về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự

Chương 1 hệ thống hóa quá trình hình thành của hai thủ tục trong lịch sử lập pháp Việt Nam: từ Điều 10 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 1960 quy định chung về việc "xét lại", đến Điều 21 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 1981 chính thức ghi nhận thuật ngữ giám đốc thẩm, tái thẩm, và hoàn thiện qua Pháp lệnh năm 1989 cùng Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004.

Về cơ sở thực tiễn, tác giả nêu rõ tính chất phức tạp của quan hệ dân sự và sự tồn tại hạn chế trong đội ngũ Thẩm phán (dẫn chứng từ khảo sát năm 2003 cho thấy cán bộ có trình độ đại học còn thiếu, gây ảnh hưởng đến chất lượng giải quyết án sơ thẩm, phúc thẩm).

Tác giả đưa ra các định nghĩa khoa học cho từng thủ tục, đồng thời chỉ rõ sự khác biệt giữa giám đốc thẩm và hoạt động "giám đốc việc xét xử" theo Điều 18 Bộ luật Tố tụng dân sự: giám đốc việc xét xử là chức năng quản lý, kiểm tra hành chính - nghiệp vụ thường xuyên của Tòa án cấp trên đối với Tòa án cấp dưới, không phụ thuộc vào việc có kháng nghị; còn giám đốc thẩm là thủ tục tố tụng tư pháp chỉ phát sinh khi có quyết định kháng nghị từ chủ thể có thẩm quyền.

Đối với thủ tục tái thẩm, chương này xác lập ba điều kiện để một sự việc được coi là "tình tiết mới":

1. Tình tiết đó đã tồn tại vào thời điểm giải quyết vụ án nhưng được phát hiện sau khi bản án đã có hiệu lực (mới được tìm thấy, không phải mới được tạo ra).
2. Tình tiết có tính chất quan trọng, làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án, quyết định.
3. Tình tiết bảo đảm tính khách quan, nằm ngoài nhận thức của Tòa án và đương sự tại thời điểm xét xử.

Chương này cũng phân tích 07 đặc điểm riêng biệt của hai thủ tục: không phải là cấp xét xử thứ ba; đối tượng là bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật (trừ quyết định của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao); quyền kháng nghị thuộc về cá nhân lãnh đạo ngành Tòa án và Viện kiểm sát; phiên tòa không mở công khai; không có Hội thẩm nhân dân tham gia; bắt buộc có sự tham gia của Viện kiểm sát cùng cấp; căn cứ phát sinh hoàn toàn do luật định. Từ đó, 04 ý nghĩa pháp lý được khẳng định gồm: bảo vệ quyền lợi đương sự, bảo đảm nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa, tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động tư pháp và phục vụ công tác tổng kết, hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật.

Chương 2: Quy định của pháp luật Tố tụng dân sự hiện hành về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm

Chương 2 đi sâu phân tích cơ chế kháng nghị theo quy định tại các Điều 188, 279, 282, 302, 304, 310 và 375 Bộ luật Tố tụng dân sự. Đối tượng bị kháng nghị gồm: bản án, quyết định sơ thẩm không bị kháng cáo/kháng nghị; quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự; bản án, quyết định phúc thẩm; quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm của Tòa án cấp dưới.

Về căn cứ kháng nghị giám đốc thẩm (Điều 283), luật quy định ba trường hợp:

• Kết luận trong bản án, quyết định không phù hợp với những tình tiết khách quan của vụ án. Tác giả phân tích đây là phần nhận định của Tòa án thiếu chứng cứ xác minh hoặc không tương xứng với tài liệu hồ sơ.
• Có vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng (vi phạm nguyên tắc hòa giải, thành phần xét xử không đúng, không bảo đảm quyền tranh tụng, thụ lý sai thẩm quyền hoặc hết thời hiệu).
• Có sai lầm nghiêm trọng trong việc áp dụng pháp luật (áp dụng sai luật nội dung, vận dụng văn bản hết hiệu lực hoặc sai quan hệ pháp luật).

Về căn cứ kháng nghị tái thẩm (Điều 305), tác giả phân tích trường hợp phát hiện tình tiết mới quan trọng, cùng trường hợp có cơ sở chứng minh kết luận giám định, lời dịch của người phiên dịch không đúng sự thật hoặc có hành vi giả mạo chứng cứ làm sai lệch kết quả vụ án.

Về trình tự và thời hạn tố tụng: thời hạn mở phiên tòa giám đốc thẩm, tái thẩm là 04 tháng kể từ ngày nhận được hồ sơ kèm kháng nghị; thời hạn gửi bản thuyết trình vụ án cho các thành viên Hội đồng là 07 ngày trước ngày mở phiên tòa; thời hạn gửi quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm là 05 ngày làm việc; thời hạn mở lại phiên tòa sau khi có quyết định hoãn là 30 ngày. Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm không có thẩm quyền sửa bản án mà chỉ có quyền: giữ nguyên bản án đúng pháp luật, hủy án để xét xử sơ thẩm lại hoặc phúc thẩm lại, hoặc đình chỉ giải quyết vụ án.

Chương này kết thúc bằng phần đối chiếu có hệ thống giữa thủ tục giám đốc thẩm và tái thẩm về căn cứ, chủ thể, thời hạn kháng nghị và thẩm quyền phán quyết của Hội đồng.

Chương 3: Thực trạng của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự và hướng hoàn thiện

Chương 3 chỉ ra các điểm tiến bộ của Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành so với Pháp lệnh năm 1989:

• Xác định rõ tính chất đặc biệt, chấm dứt tình trạng xem giám đốc thẩm là cấp xét xử thứ ba.
• Bổ sung quyền đề nghị của đương sự và quyền thông báo của cơ quan, tổ chức tại Điều 284 và 306, quy định Tòa án và Viện kiểm sát phải vào sổ nhận đơn và cấp giấy xác nhận cho đương sự.
• Chuẩn hóa nội dung đơn đề nghị theo Điều 284a* và ban hành Mẫu đơn số 01, Mẫu đơn số 02 kèm Thông tư liên tịch số 03/2013/TTLT-TANDTC-VKSNDTC, giảm bớt tình trạng khiếu nại tràn lan, kéo dài thời gian thi hành án theo Báo cáo số 20/BC-TANDTC ngày 01/09/2010.
• Bỏ thẩm quyền kháng nghị của Phó Chánh án Tòa án nhân dân tối cao và Phó Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao nhằm tránh mâu thuẫn giữa thẩm quyền hành chính và tố tụng; đồng thời bổ sung quyền thay đổi, bổ sung, rút kháng nghị.
• Giới hạn thời hạn kháng nghị giám đốc thẩm (03 năm, gia hạn tối đa 02 năm) và tái thẩm (01 năm từ ngày biết căn cứ), xóa bỏ quy định không hạn chế thời gian của Pháp lệnh 1989.
• Bãi bỏ thẩm quyền giám đốc thẩm của Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đối với các Tòa chuyên trách; bãi bỏ quyền sửa bản án của Hội đồng giám đốc thẩm, bổ sung quyền hủy một phần bản án.

Bên cạnh mặt tích cực, tác giả phân tích 05 điểm nghẽn pháp lý:

1. Thiếu tiêu chí giải thích cụ thể các thuật ngữ "vi phạm nghiêm trọng", "sai lầm nghiêm trọng" và "tình tiết mới", dẫn đến phụ thuộc vào ý chí chủ quan của người có thẩm quyền kháng nghị.
2. Quy định thành phần Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm thiếu đồng bộ và bất cập về nhân sự: Ủy ban Thẩm phán cấp tỉnh cần ít nhất 2/3 tổng số thành viên (~06 Thẩm phán); Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cần ít nhất 2/3 tổng số thành viên (~12 Thẩm phán theo quy định tổng số thành viên không quá 17 người tại Điều 21 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2002). Trong điều kiện toàn bộ Tòa án nhân dân tối cao chỉ có 109 Thẩm phán (Báo cáo số 78/BC-TA ngày 19/12/2013), việc triệu tập 12 thành viên cho một phiên họp gây quá tải và lãng phí thời gian lãnh đạo, đúng như thừa nhận của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Trương Hòa Bình tại phiên chất vấn ngày 22/03/2013. Luật cũng chưa quy định cách thức xử lý nếu phiên họp toàn thể triệu tập lại vẫn không đạt tỷ lệ quá nửa số phiếu tán thành.
3. Cơ cấu chuyên môn trong Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao và Ủy ban Thẩm phán cấp tỉnh có tỷ lệ Thẩm phán chuyên trách dân sự rất thấp (chỉ từ 1 đến 2 người), làm giảm chất lượng giải quyết án dân sự.
4. Điều 292 và Điều 310 quy định chỉ triệu tập đương sự "khi xét thấy cần thiết" nhưng không có hướng dẫn định tính, dẫn đến thực tế Tòa án hầu như không triệu tập đương sự tham gia phiên họp.
5. Quyền hủy án để xét xử lại của Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm tại Điều 297 và Điều 309 tạo nên vòng luẩn quẩn tố tụng: hủy án để sơ thẩm lại, sau đó phúc thẩm, rồi lại tiếp tục kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm. Theo ghi nhận của ông Trịnh Xuân Toản (Ban Chỉ đạo Cải cách tư pháp Trung ương), có những vụ án bị xử đi xử lại hàng chục lần và kéo dài hàng chục năm do pháp luật thiếu quy định về điểm dừng tố tụng.

Kết quả và đóng góp

Khóa luận làm rõ tính chất phi xét xử của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm, phân lập ranh giới pháp lý giữa việc sửa chữa sai sót áp dụng pháp luật (giám đốc thẩm) và việc xử lý thông tin khách quan phát sinh làm sai lệch bản án (tái thẩm). Công trình cung cấp hệ thống số liệu thực tiễn và trích dẫn các tài liệu báo cáo của ngành Tòa án, phản ánh trung thực thực trạng tổ chức bộ máy và lập pháp tố tụng dân sự ở thời điểm năm 2014.

Bảng so sánh sau đây tổng hợp các điểm giống và khác biệt căn bản giữa hai thủ tục dựa trên kết quả nghiên cứu tại Chương 2 của khóa luận:

Tiêu chí so sánh	Thủ tục Giám đốc thẩm	Thủ tục Tái thẩm
Cơ sở pháp lý	Quy định tại Chương XVIII Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung 2011).	Quy định tại Chương XIX Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung 2011).
Bản chất pháp lý	Xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực do phát hiện có vi phạm pháp luật nghiêm trọng.	Xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực do phát hiện tình tiết mới làm thay đổi cơ bản phán quyết.
Căn cứ kháng nghị	03 căn cứ luật định tại Điều 283: kết luận không phù hợp tình tiết; vi phạm nghiêm trọng thủ tục; sai lầm nghiêm trọng áp dụng luật.	04 căn cứ luật định tại Điều 305: tình tiết mới quan trọng; giám định/phiên dịch sai sự thật; giả mạo chứng cứ...
Thời hạn kháng nghị	03 năm kể từ ngày bản án, quyết định có hiệu lực; được gia hạn thêm 02 năm nếu đáp ứng đủ điều kiện luật định.	01 năm kể từ ngày người có thẩm quyền kháng nghị biết được căn cứ kháng nghị tái thẩm.
Phạm vi hủy án	Hội đồng có quyền hủy một phần hoặc hủy toàn bộ bản án, quyết định bị kháng nghị.	Hội đồng chỉ có quyền hủy toàn bộ bản án, quyết định bị kháng nghị, không được hủy một phần.
Thẩm quyền giải quyết tiếp theo	Hủy án để xét xử sơ thẩm lại hoặc phúc thẩm lại; giữ nguyên bản án đúng pháp luật của cấp dưới bị hủy/sửa trái luật.	Hủy án để xét xử sơ thẩm lại từ đầu theo thủ tục chung; không có thẩm quyền hủy để phúc thẩm lại.
Thẩm quyền sửa án	Tuyệt đối không có quyền sửa bản án, quyết định của Tòa án cấp dưới.	Tuyệt đối không có quyền sửa bản án, quyết định của Tòa án cấp dưới.
Thời hạn mở phiên tòa	04 tháng kể từ ngày nhận được kháng nghị kèm theo hồ sơ vụ án.	04 tháng kể từ ngày nhận được kháng nghị kèm theo hồ sơ vụ án.

Về mặt đóng góp khoa học, tác giả chỉ ra các khoảng trống lập pháp như: sự thiếu vắng cơ chế biểu quyết dứt điểm khi họp toàn thể Hội đồng Thẩm phán; bất cập về nhân sự Thẩm phán chuyên trách trong cơ cấu xét xử tập thể; và nguy cơ kéo dài vụ án do quyền hủy án không bị giới hạn số lần. Từ đó, khóa luận đề xuất hoàn thiện văn bản hướng dẫn giải thích căn cứ kháng nghị, tinh gọn thành phần Hội đồng giám đốc thẩm và bổ sung quy định điểm dừng tố tụng nhằm bảo đảm hiệu lực phán quyết của Tòa án.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận được hoàn thành vào tháng 7 năm 2014, do đó phạm vi nghiên cứu thực tiễn và căn cứ lập pháp chịu sự giới hạn bởi hiệu lực của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011) cùng Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002. Công trình chưa bao quát các sửa đổi căn bản được ban hành sau thời điểm này (như Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015). Ngoài ra, số liệu thực tiễn chủ yếu dựa vào các báo cáo tổng hợp cấp trung ương và Tòa án nhân dân tỉnh Tây Ninh, chưa phân tích đối chiếu chuyên sâu trên phạm vi toàn diện các Tòa án chuyên trách tại các đô thị lớn.

Hướng nghiên cứu tiếp theo cần tập trung:

• Đánh giá sự chuyển dịch của các quy định về giám đốc thẩm, tái thẩm theo các đạo luật tố tụng và tổ chức tòa án mới.
• Xây dựng bộ tiêu chí lượng hóa nhằm nhận diện các vi phạm tố tụng có tính chất nghiêm trọng.
• Nghiên cứu mô hình hạn chế số lần xem xét lại bản án nhằm giải quyết dứt điểm tình trạng án bị xử nhiều lần kéo dài hàng thập kỷ.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho sinh viên luật, học viên cao học chuyên ngành Luật Dân sự và Tố tụng dân sự khi nghiên cứu về lịch sử lập pháp và các giai đoạn tố tụng đặc biệt. Nội dung phân tích sự khác nhau giữa "giám đốc thẩm" và "giám đốc việc xét xử", tiêu chí xác định "tình tiết mới", cùng bảng đối chiếu chi tiết giữa giám đốc thẩm và tái thẩm tại Chương 2 là những phần có giá trị tham khảo học thuật trực tiếp. Đối với những người làm công tác nghiên cứu lập pháp và cán bộ tư pháp, các số liệu và nhận định về bất cập trong cơ cấu thành phần Hội đồng Thẩm phán tại Chương 3 cung cấp cơ sở thực tiễn để đánh giá mô hình tổ chức xét xử.

Câu hỏi thường gặp

1. Khóa luận đưa ra những điều kiện nào để một sự việc được xem là "tình tiết mới" trong thủ tục tái thẩm? Dưới góc độ khoa học pháp lý, tác giả nêu ba điều kiện bắt buộc: thứ nhất, tình tiết phải tồn tại khách quan vào thời điểm Tòa án giải quyết vụ việc nhưng chỉ được tìm thấy sau khi bản án có hiệu lực (tính mới ở đây là mới tìm thấy chứ không phải mới phát sinh); thứ hai, tình tiết phải có ý nghĩa quan trọng, làm thay đổi cơ bản nội dung phán quyết; thứ ba, Tòa án và các đương sự hoàn toàn không thể biết được tình tiết đó trong quá trình giải quyết vụ án.

2. Điểm khác biệt cơ bản giữa "giám đốc thẩm" và "giám đốc việc xét xử" theo Điều 18 BLTTDS là gì? Giám đốc việc xét xử là hoạt động quản lý hành chính - nghiệp vụ thường xuyên của Tòa án cấp trên đối với Tòa án cấp dưới (thanh tra, kiểm tra, rút kinh nghiệm), không phụ thuộc vào việc có kháng nghị. Ngược lại, giám đốc thẩm là một thủ tục tố tụng tư pháp đặc biệt, chỉ phát sinh khi có quyết định kháng nghị hợp lệ của người có thẩm quyền đối với bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật khi phát hiện vi phạm pháp luật nghiêm trọng.

3. Tại sao tác giả đánh giá quy định về thành phần Hội đồng Thẩm phán TANDTC khi xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm là bất cập? Theo Điều 54 BLTTDS và Điều 21 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002, phiên họp Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao phải có ít nhất 2/3 tổng số thành viên tham gia (lên đến 12 Thẩm phán). Quy định này gây lãng phí nguồn lực trong bối cảnh cả nước chỉ có 109 Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (theo Báo cáo 78/BC-TA năm 2013), gây khó khăn cho việc tập trung đầy đủ lãnh đạo để mở phiên tòa và làm chậm tiến độ giải quyết án.

4. Luật sửa đổi, bổ sung năm 2011 đã sửa đổi quy định gì về đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm để tránh khiếu nại tràn lan? Luật năm 2011 bổ sung Điều 284a* quy định các nội dung bắt buộc phải có trong đơn đề nghị, đồng thời Thông tư liên tịch số 03/2013/TTLT-TANDTC-VKSNDTC ban hành chuẩn hóa Mẫu số 01 (cho giám đốc thẩm) và Mẫu số 02 (cho tái thẩm). Quy định này buộc đương sự phải nêu rõ căn cứ pháp lý thay vì khiếu nại tùy tiện, đồng thời ràng buộc trách nhiệm của Tòa án, Viện kiểm sát trong việc ghi sổ và cấp giấy xác nhận đã nhận đơn.

5. Vì sao thẩm quyền hủy án của Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm bị coi là nguyên nhân dẫn đến tình trạng án kéo dài hàng chục năm? Khi Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm ra quyết định hủy bản án để xét xử sơ thẩm lại, quy trình tố tụng sẽ quay trở lại từ đầu. Bản án sơ thẩm mới có thể tiếp tục bị kháng cáo lên phúc thẩm, và sau khi có hiệu lực, nếu lại phát hiện vi phạm hoặc tình tiết mới thì lại tiếp tục bị kháng nghị giám đốc thẩm hoặc tái thẩm. Do pháp luật không quy định điểm dừng giới hạn số lần hủy án, vụ việc có nguy cơ rơi vào vòng xét xử lặp đi lặp lại nhiều lần.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Nguyễn Thị Hiền đã giải quyết có hệ thống các vấn đề lý luận và thực tiễn về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (sửa đổi, bổ sung năm 2011). Tác giả đã làm rõ bản chất phi xét xử của hai thủ tục đặc biệt, phân định cụ thể các căn cứ kháng nghị và chỉ ra những điểm nghẽn trong tổ chức bộ máy xét xử của Tòa án. Công trình là tài liệu tổng hợp có giá trị tham khảo học thuật về mô hình tố tụng dân sự Việt Nam trong giai đoạn cải cách tư pháp trước năm 2015.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Khái quát chung về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự Chương 2. Quy định của pháp luật Tố tụng dân sự hiện hành về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm Chương 3. Thực trạng của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự và hướng hoàn thiện.

4 CHƢƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THỦ TỤC GIÁM ĐỐC THẨM TÁI THẨM DÂN SỰ 1. Cơ sở của việc hình thành thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự 1. Cơ sở lý luận của việc hình thành thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp, có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân1. Tòa án thực hiện chế độ hai cấp xét xử là xét xử sơ thẩm và xét xử phúc thẩm.

Trong đó, thủ tục phúc thẩm giúp kịp thời sửa chữa những sai sót trong hoạt động giải quyết và xét xử của Tòa án cấp sơ thẩm, trên cơ sở xem xét nội dung kháng cáo, kháng nghị. Do vậy, các bản án, quyết định sơ thẩm không có hiệu lực thi hành ngay nếu bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định của pháp luật Tố tụng dân sự. Còn các bản án, quyết định phúc thẩm có hiệu lực pháp luật2. Tuy nhiên, chế độ hai cấp xét xử vẫn không bảo vệ trọn vẹn các quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự vì vẫn còn tồn tại những sai lầm, thiếu sót, hoặc xuất hiện những tình tiết mới làm thay đổi cơ bản nội dung của các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, làm cho các bản án, quyết định đó không còn đảm bảo tính hợp pháp, tính có căn cứ.

Vì thế, Nhà nước đã không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật để xây dựng những cơ chế mới, khắc phục tình trạng trên. Đó cũng chính là nguyên nhân lý giải tại sao bên cạnh hai cấp xét xử, pháp luật Tố tụng dân sự còn quy định thêm hai thủ tục đặc biệt là thủ tục giám đốc thẩm và thủ tục tái thẩm. Theo đó, giám đốc thẩm là việc xét lại bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật nhưng bị kháng nghị do phát hiện có những vi phạm pháp luật nghiêm trọng khi giải quyết vụ án còn tái thẩm dân sự là việc xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật bị kháng nghị do phát hiện những tình tiết mới có thể làm thay đổi cơ bản nội dung của bản án, quyết định mà Tòa án, các đương sự không biết được khi giải quyết vụ việc dân sự. Sự hình thành và phát triển của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự dựa trên sự hình thành và phát triển của hệ thống pháp luật nói chung và pháp luật Tố tụng dân sự nói riêng.

Trong đó, có thể sơ lược quy định pháp luật về giám đốc thẩm, tái thẩm, qua các văn bản sau:  Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 1960 – văn bản quy phạm pháp luật đặt nền móng đầu tiên cho việc xây dựng và phát triển chế định xem xét lại các bản án, 1 Điều 102, Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013. 2 Khoản 1, Điều 11, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2002. 5 quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Vì trước đây, vào giai đoạn năm 1945 đến năm 1959 pháp luật không có điều khoản nào ghi nhận việc xem xét lại bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật mà chỉ ghi nhận chế độ hai cấp xét xử.

Đoạn 1, Điều 10 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 1960 quy định: “Những bản án và quyết định đã có hiệu lực pháp luật, nếu phát hiện có sai lầm thì được xét lại”. Quy định này chỉ ghi nhận một cách chung chung cơ chế “xét lại” bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật, vấn đề tên gọi của cơ chế này cũng như thủ tục tái thẩm vẫn chưa được pháp luật ghi nhận.  Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 1981, Điều 21 quy định: “Tòa án nhân dân tối cao có thẩm quyền: 1/ Sơ thẩm đồng thời chung thẩm những vụ án đặc biệt nghiêm trọng, phức tạp; 2/ Phúc thẩm những bản án và quyết định sơ thẩm của các Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và cấp tương đương; 3/ Giám đốc thẩm hoặc tái thẩm những bản án và quyết định đã có hiệu lực pháp luật của các Tòa án nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và cấp tương đương”. Với quy định trên, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 1981 chính thức ghi nhận thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.

Hơn nữa, còn có các văn bản dưới luật được ban hành để hướng dẫn thi hành như Thông tư số 83/TATC ngày 02/8/1982 của Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn thủ tục giám đốc thẩm ở Tòa án nhân dân tối cao; Thông tư số 01/TTLN ngày 01/2/1982 của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ Tư pháp hướng dẫn về thủ tục tái thẩm hình sự, dân sự ở Tòa án nhân dân cấp tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương và cấp tương đương.  Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự được ban hành năm 1989, chấm dứt tình trạng các quy định về tố tụng dân sự nằm tản mạn trong nhiều văn bản khác nhau như các giai đoạn trước đây. Đánh dấu cho sự phát triển của ngành Luật Tố tụng dân sự trong đó có thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.  Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2004 (đã đƣợc sửa đổi, bổ sung năm 2011) – Bộ luật Tố tụng dân sự đầu tiên của Việt Nam, khắc phục những mặt còn hạn chế, đồng thời hoàn thiện hơn cả về nội dung lẫn hình thức so với Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1989, bởi trình độ, kỹ thuật lập pháp đã được cải thiện.

Các quy định về thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm được chú trọng, nội dung chi tiết và rõ ràng hơn. Như vậy, có thể thấy rằng từ rất sớm trong tư duy các nhà lập pháp Việt Nam đã ý thức được vai trò, tầm quan trọng của việc xem xét lại các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án. Và tư duy đó không ngừng được tiếp nối, bổ sung, hoàn thiện, thể hiện rõ nét qua sự phát triển không ngừng của thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm qua các giai đoạn, song hành cùng với sự phát triển của ngành luật Tố tụng dân 6 sự. Điều đó, càng khẳng định hùng hồn cho sự cần thiết phải tiếp tục duy trì và phát triển hơn nữa hai thủ tục đặc biệt này.

Bởi suy cho cùng các Thẩm phán cũng là con người, mà con người thì không có khái niệm hoàn mỹ tuyệt đối, cho dù được trang bị kiến thức, trình độ chuyên môn cao, có nhiều năm kinh nghiệm, thường xuyên được tập huấn, nâng cao trình độ nghiệp vụ thì sai lầm, thiếu sót vẫn có thể xảy ra. Vì vậy, cần thiết phải có cơ chế để xem xét lại các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật mà cụ thể là thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm trong tố tụng dân sự để bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của các chủ thể, góp phần củng cố và bảo vệ trật tự của Nhà nước. Cơ sở thực tiễn của việc hình thành thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm dân sự Bản án, quyết định của Tòa án được xét xử công bằng, nghiêm minh, đúng pháp luật không những là mong muốn của các chủ thể quan hệ pháp luật Tố tụng dân sự mà còn là trách nhiệm của những người tiến hành tố tụng. Tuy nhiên, không phải quyết định hay bản án nào của Tòa án cũng được xét xử đúng đắn, mà đôi khi vẫn còn tồn tại những sai lầm nhất định ở các giai đoạn khác nhau trong quá trình giải quyết vụ án.

Đặc biệt là trong quan hệ pháp luật dân sự nói chung và tố tụng dân sự nói riêng, vấn đề trên không chỉ nhiều về số lượng, đa dạng về nội dung mà nó còn phức tạp về tính chất. Điều đó lý giải nguyên nhân tại sao số lượng án dân sự bị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm luôn nhiều hơn so với số lượng án giám đốc thẩm, tái thẩm hành chính và hình sự. Mặt khác, trước đây, lãnh đạo Tòa án nhân dân tối cao đã thừa nhận một thực tế rất đáng lo ngại hiện nay là đội ngũ Thẩm phán vẫn còn bất cập về chất lượng vừa thiếu về số lượng. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hơn là số lượng cán bộ chức danh tư pháp trong ngành được đào tạo chính quy, cơ bản còn rất ít.

Còn nhiều Thẩm phán chưa có trình độ đại học3. Với thực trạng đội ngũ Thẩm phán như vậy thì mặc dù vụ việc dân sự đã được xét xử qua hai cấp sơ thẩm, phúc thẩm thì thiếu sót, sai lầm vẫn có thể xảy ra khi án đã có hiệu lực và đang hoặc đã thi hành xong. Nếu tiếp tục duy trì tình trạng trên mà không có cơ chế giải quyết - tức không ghi nhận thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm trong tố tụng dân sự thì không đảm bảo được tính dân chủ của một Nhà nước pháp quyền. Những bất cập trên tích tụ dần và khi không được giải quyết sẽ gây ra một làn sóng dư luận mạnh mẽ trong quần chúng nhân dân bởi số lượng vụ việc dân sự còn nhiều sai sót, cần phải được xem xét lại.

Từ những cơ sở lý luận và thực tiễn trên cho thấy sự cần thiết phải có những quy định của pháp luật để xem xét, sửa chữa, khắc phục những thiếu sót, sai lầm trong các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án, cũng như ban hành các quyết định phù hợp với thực tế khách quan khi phát hiện những tình tiết mới có thể làm thay đổi nội dung cơ bản của bản án, quyết định của Tòa án mà đương sự và cả Tòa án đều không thể biết khi giải quyết vụ việc dân sự. Nhằm bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp 3 Lê Thọ Bình - Bá Kiên (2003), “Chất lượng xét xử của chúng ta đã ổn chưa?”, Báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh, (87), tr.