mở đầu con đường Việt hóa thì Hồ Xuân Hương đã tạo nên bước ngoặt lớn đưa thơ Nôm Đường luật vào con đường Việt hóa hoàn toàn ở thế kỷ XIX. Đi vào cụ thể, chúng tôi nhận định về quá trình phát triển giai đoạn này thông qua các tập thơ tiêu biểu. Một là, với Quốc âm thi tập, Nguyễn Trãi đã tô đậm xu hướng dân tộc hóa ở hình thức nghệ thuật lẫn nội dung thể loại. Đúng như Đặng Thai Mai đã khẳng định Nguyễn Trãi là người đầu tiên có công lớn: một cố gắng để xây dựng một lối thơ Việt Nam.
Đinh Gia Khánh cũng thấy Nguyễn Trãi là nhà thơ rất có ý thức trên con đường tìm tòi một thể thơ dân tộc ít nhiều thoát ly Đường luật trong khi vẫn giữ phong cách chung của thơ Đường luật. Biểu hiện nổi bật của xu hướng dân tộc hóa là ở hai điểm sau đây: “Về mặt nội dung, nhìn bao quát thì 254 bài thơ trong Quốc âm thi tập trước hết là thơ về chủ đề thiên nhiên. Nguyễn Trãi ca ngợi cảnh vật đất nước với tấm lòng tin yêu, rộng mở. Về mặt hình thức, Nguyễn Trãi có rất nhiều sáng tạo.
“Về thể loại, trong thơ quốc âm Nguyễn Trãi có một số bài làm theo luật Đường; nhưng rất nhiều bài không phải luật Đường. Đó là thơ Việt đang trên xu hướng định hình, có sự tiếp thu cả thơ Đường lẫn thơ ca dân gian dân tộc (.) câu 6 chữ xen vào những câu 7 chữ (.) Có những câu tuy là 7 chữ, nhưng cách ngắt nhịp 3/4 cho phép ta hiểu đó không phải là câu 7 chữ của thơ Trung Quốc (vốn ngắt nhịp 4/3 là chính) Nguyễn Trãi đã sử dụng một vốn từ tiếng Việt phong phú bậc nhất vào thời ấy để sáng tác thơ (.) Nguyễn Trãi cũng rất thích dùng thành ngữ, tục ngữ của quần chúng. Lê Trí Viễn cũng nhận thấy: “Thể thơ lục ngôn, nói đúng hơn là thể thất ngôn bát cú có chen vào những câu lục ngôn, đó là một sự thay đổi có thể là một thí nghiệm tìm tòi một âm điệu mới ra ngoài khuôn phép luật Đường” [77, 54]. Hai là Hồng Đức quốc âm thi tập, vào nửa sau thế kỷ XV một mặt kế thừa nội dung dân tộc ở Quốc âm thi tập, mặt khác cũng có những tìm tòi 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mở hướng về phía xã hội hóa.
Tất nhiên là tập thơ có nhiều hạn chế: đề tài thông tục nhưng lại mang khẩu khí cao sang, thi tập có vẻ nặng nề tính chất cung đình.nhiều thành ngữ, tục ngữ, từ lấp láy được sử dụng (.) Tính ước lệ tượng trưng là phổ biến trong tác phẩm nhưng cũng có xu hướng tả thực với những chi tiết cụ thể, sinh động” [85-I, 323]. Về nhịp 3/4, có nhà nghiên cứu cho rằng: “Một vài câu có cắt nhịp 3/4 hoặc có vần bằng ở giữa câu, thì có thể là do ngẫu nhiên chứ không phải dụng ý của nhà thơ” [62, 79]. Chúng tôi không nghĩ như vậy mà cho rằng nhịp 3/4 là một hiện tượng độc đáo rất Việt Nam, rất có ý nghĩa. Ngoài ra, tập thể tác giả đã có những thể nghiệm trong việc vận dụng thơ Đường luật để tự sự và để trào phúng, tuy sự tìm tòi chưa được rõ nét nhưng cũng gây được ấn tượng.
Nó đã giúp đỡ các nhà thơ sau đó rút ra bài học không thành công khi dùng Đường luật để tự sự và bài học thành công khi dùng Đường luật để trào phúng. Ba là Bạch Vân thi tập (thường được gọi là Bạch Vân quốc ngữ thi) của Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491 - 1585) – “một cây đại thụ rợp bóng suốt thế kỷ XVI”. Nếu trong thơ chữ Hán, các thể tài đề vịnh, thù tạc, trữ tình đều được bảo lưu rất đậm thì ngược lại dường như trong thơ chữ Nôm chủ yếu là thơ ngôn chí. Gần gũi với Nguyễn Trãi về nội dung tư tưởng nhưng nếu như thơ Nguyễn Trãi thiên về sự tinh tế trong khi miêu tả những rung động thầm kín của trái tim thì thơ Tuyết Giang phu tử thiên về vẻ uyên thâm trầm lắng những nghĩ suy về thế sự.
Cùng với chân dung một con người luôn tự chủ, bình tĩnh, ung dung, thư thái, thường lạc quan, yêu thích thiên nhiên, hòa mình vào thiên nhiên là âm vang của những dòng thơ tiếng Việt giản dị, trong sáng, vừa có cái cụ thể sinh động khi tiếp cận cuộc sống, vừa nâng lên tầm khái quát, cô đúc như những chân lý. Quả thật tập thơ đã có những đóng góp mới cho xu hướng Việt hóa và quá trình dân chủ hóa thể loại này. Bùi Duy Tân viết: “Thơ Nôm Đường luật của Nguyễn Bỉnh Khiêm đã được Việt hóa thêm một bước, nhất là về mặt ngôn ngữ, rất gần với thơ Nôm Nguyễn Công Trứ, thậm chí Nguyễn Khuyến thời sau, trong những bài thơ đó, không tự giác mà nhà thơ đã phá vỡ truyền thống khuôn sáo, cầu kỳ, ước lệ trong phong cách thơ Nôm thời Lê Thánh Tông (.) xét về 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phong cách ngôn ngữ thì thơ Nôm Nguyễn Bỉnh Khiêm cũng phản ánh rất rõ tác động ngày càng mạnh của thơ ca dân gian vào dòng văn học viết của trí thức phong kiến. Đỗ Kim Thịnh, trên tạp chí Nghiên cứu Văn hóa Nghệ thuật số 6/1991 có bài Quan niệm đạo đức và thẩm mỹ của Nguyễn Bỉnh Khiêm trong đó ông chỉ ra bản sắc văn hóa, tâm hồn Việt Nam ở thơ Nôm Nguyễn Bỉnh Khiêm “Sự gắn bó với các ngạn ngữ dân ca Việt được ông thể hiện trong các bài thơ Nôm - thứ quốc ngữ đầu tiên của dân tộc càng chứng tỏ sức sống của văn hóa cội nguồn, nối mạch thơ văn ông truyền đạt cho đời sau.
Ngôn ngữ trong thơ ông trong sáng ghi lại được phong vị, bản sắc của đời sống rất Việt Nam”. Chặng đường từ sau Nguyễn Bỉnh Khiêm đến trước Hồ Xuân Hương dường như có sự giảm sút chất giá trị không chỉ riêng thể loại thơ Nôm Đường luật mà nói chung, dường như mọi sáng tác văn chương bấy giờ, mặc dù số lượng tác phẩm rất nhiều và thơ Đường luật cũng rất được ưa chuộng (Chẳng hạn riêng Trịnh Doanh đã có 241 bài thơ Nôm trong Càn nguyên ngự chế thi tập). Tuy nhiên, sự xuất hiện của ba truyện thơ Nôm khuyết danh (cho đến nay vẫn không biết chắc thời điểm xuất hiện) trong đó tác giả "kết" những bài thơ Đường luật lại để tự sự là một thể nghiệm cần thiết. Truyện Vương Tường gồm 39 bài thơ thất ngôn bát cú và 10 bài thất ngôn tứ tuyệt.
Tô công phụng sứ gồm 24 bài thất ngôn bát cú. Lâm tuyền kỳ ngộ (còn gọi là Bạch Viên Tôn Các) gồm 146 bài thất ngôn bát cú, 1 bài thất ngôn tuyệt cú ở cuối truyện (ngoài ra còn có bài Thạch tuyền ca khúc phỏng theo thể hát nói). Thơ Nôm Đường luật thời kì này có sự mâu thuẫn không thể giải quyết giữa hình thức thế loại với yêu cầu của tự sự. Nhìn lại cả giai đoạn phát triển từ Quốc âm thi tập đến trước Hồ Xuân Hương, thì xu hướng chung của thơ Nôm Đường luật là dân tộc hóa và xã hội hóa.
Bên cạnh những đóng góp lớn, những thành tựu nghệ thuật là những thể nghiệm, tìm tòi nhưng chưa thành công. Giai đoạn phát triển ở đỉnh cao Sau hơn một thế kỉ phát triển với nhịp điệu bình thường, vắng bóng những 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tên tuổi lớn, sang thể kỉ XVIII – XIX thơ Nôm Đường luật khởi sắc trở lại với hiện tượng thơ Hồ Xuân Hương. Nhiều nhà nghiên cứu đã thống nhất nhận định thơ Nôm Đường luật từ Hồ Xuân Hương đến Trần Tế Xương là giai đoạn phát triển ở đỉnh cao của thể loại này. Hoàng Hữu Yên viết: “nhất là từ nửa thế kỷ thứ XVIII về sau, thơ Nôm nói chung đều viết theo thể luật Đường hoàn chỉnh.
Với những thành tựu rực rỡ của thơ Bà Huyện Thanh Quan, nhất là thơ Hồ Xuân Hương thì thể thơ Nôm Đường luật ổn định, đạt đến đỉnh cao nghệ thuật” [30, 123]. Tất nhiên, để đạt được đến đỉnh cao nghệ thuật, sự thành tựu rực rỡ ấy, có thể có nhiều yếu tố, chẳng hạn, những chặng đường trước đó như những thể nghiệm và đặc biệt là mấy chục năm cuối thế kỷ XVIII như một chặng chuyển tiếp. Chặng đường chuyển tiếp vắt qua hai thế kỷ ấy có Phạm Thái (1777 - 1813) và Trịnh Hoài Đức (1765 - 1825), một trong Gia Định tam gia. Đây là một bài thơ tiêu biểu, bài Tự trào của Phạm Thái: “Năm bảy năm nay những loạn ly/ Cũng thì duyên phận cũng thì thì/ Ba mươi tuổi lẻ là bao nả/ Năm sáu đời vua khéo chóng ghê!/ Một tập thơ dày ngâm sảng sảng/ Vài nai rượu kếch ních tì tì/ Chết về tiên bụt cho xong kiếp/ Đù ỏa trần gian sống mãi chi?”.
Bên cạnh qui luật phát triển của bản thân thể loại, chúng tôi còn nghĩ đến sự tác động mạnh mẽ, sự xâm nhập và thấm sâu của văn hóa dân gian vào thơ Nôm Đường luật, hay nói đúng hơn là sự chuyển hóa, có tác dụng tương hỗ từ cả hai phía. Thực ra, trong dân gian, từ cuối thế kỷ XIV, trong câu chuyện Hà Ô Lôi (Lĩnh Nam Chích Quái của Trần Thế Pháp) đã có ba bài tứ tuyệt (chữ Nôm) ghi lại như sau: Bài thứ nhất: “Chỉn đà náu đến nguyện làm tôi/ Hai chữ Thiên- Tiên để cha Lôi”. Bài thứ hai: “Sương kế đầu sương vẹn được mười/ Những nơi quyền quý thiếu chi người/ Bởi vì thanh sắc nên say đắm/ Khá tiếc cho mà lại khá cười!”. Bài thứ ba : “Sinh tử là trời sá quản bao/ Nam nhi miễn được tiếng anh hào/ Chết vì thanh sắc cam là chết/ Chết đáng là nên cơm cháo nào”.
Văn học dân gian thế kỷ XVIII cũng có nhiều bài làm theo thể Đường luật, như một số bài thơ cho là của Trạng Quỳnh. Tuy nhiên, hiện tượng phổ cập hóa, dân gian hóa của thơ Nôm Đường luật vào thế kỷ XIX dường như đã trở nên một nét đặc trưng của đời sống văn hóa dân tộc. Có thể nói thêm rằng đây chính là giai đoạn vàng son của thể 25 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com loại thơ Nôm Đường luật. Trần Thanh Đạm nhận định: “Riêng thể thơ luật, tính từ Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan cho đến các bài thơ trường thiên liên hoàn của Nguyễn Đình Chiểu (Điếu Trương Định, Điếu Phan Tòng), các bài xướng họa giữa Tôn Thọ Tường và Phan Văn Trị đến các tác phẩm của Nguyễn Khuyến, Tú Xương về sau, chúng ta cũng chứng kiến một sự nở rộ, đa dạng về nghệ thuật.