Chương 1. Một số vấn đề lí luận và thực tiễn của việc thiết kế và sử dụng đề kiểm tra, đánh giá trong dạy học Lịch sử ở trường phổ thông theo tinh thần đổi mới Chương 2. Thiết kế và sử dụng một số đề kiểm tra, đánh giá trong dạy học khóa trình Lịch sử thế giới thời nguyên thủy, cổ đại và trung đại lớp 10 (chương trình chuẩn) theo tinh thần đổi mới 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG ĐỀ KIỂM TRA TRONG DẠY HỌC LỊCH Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG THEO TINH THẦN ĐỔI MỚI Thiết kế và sử dụng đề kiểm tra nhằm đánh giá kết quả học tập của HS là hoạt động có ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Việc thiết kế và sử dụng đề kiểm tra cần dựa trên cơ sở lí luận nhƣ thế nào, thực tiễn đặt ra những vấn đề gì để định hƣớng cho việc đổi mới khâu ra đề kiểm tra? Đây là những nội dung cơ bản đƣợc đặt ra và giải quyết trong chƣơng 1.
Một số khái niệm * Kiểm tra, đánh giá KT, ĐG kết quả học tập của HS là một khâu quan trọng của QTDH. Nhận thức đúng vai trò, tuân thủ các nguyên tắc, cũng nhƣ tiến hành các biện pháp, phƣơng pháp KT, ĐG có hiệu quả là rất cần thiết. Để tiến hành KT, ĐG phải thực hiện qua nhiều khâu, trong đó đề kiểm tra là một khâu của quy trình lựa chọn phƣơng pháp KT, ĐG. Vì vậy, trƣớc khi tìm hiểu quan niệm về thiết kế đề kiểm tra cần thiết phải tìm hiểu khái niệm kiểm tra, đánh giá.
Kiểm tra và đánh giá là hai khái niệm thƣờng đƣợc sử dụng trong cuộc sống để kiểm tra và đánh giá mọi hoạt động của con ngƣời. Trong khoa học , khái niệm này cũng đƣợc nhiề u nhà nghiên cƣ́u thố ng nhấ t sƣ̉ du ̣ ng. Họ cho rằng kiểm tra và đánh giá là hai khâu của quá trình KT, ĐG. Lý luận dạy ho ̣c xem kiể m tra là phƣơng tiện và hình thức quan trọng nhấ t để đánh giá.
Kiể m tra có vai trò “cung cấ p những dữ kiê ̣n , thông tin làm cơ sở cho viê ̣c đá nh giá ” [23, tr. Tác giả Hoàng Phê trong Từ điển tiếng Việt cũng khẳng định: “kiểm tra là xem xét tình hình thực tế để đánh giá , 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhận xét”. Từ điển Bách khoa 2001 xem“Kiểm tra là bộ phận hợp thành của quá trình hoạt động dạy – học nhằm nắm được thông tin về trạng thái và kết quả học tập của học sinh, về những nguyên nhân cơ bản của thực trạng đó để tìm ra những biện pháp khắc phục những lỗ hổng, đồng thời củng cố và tiếp tục nâng cao hiệu quả hoạt động dạy – học”. Từ cách lí giải trên đã cho ta một số thông tin về vai trò cũng nhƣ nhiệm vụ của kiểm tra trong QTDH, khẳng định kiểm tra là một bộ phận quan trọng để thông qua đó đánh giá đúng thực trạng việc dạy học và điều chỉnh cả hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS.
Kiểm tra không chỉ đơn thuần là việc xem xét thực tế để đƣa ra nhận xét đánh giá mà kiểm tra còn là tiền đề của đánh giá, là khâu không thể thiếu trong QTDH, giúp GV có đƣợc thông tin chính xác nhất về kết quả học tập của HS, từ đó điều chỉnh lại PPDH sao cho phát huy tốt nhất khả năng học tập cũng nhƣ tự học của các em. Khái niệm đánh giá đƣợc các nhà giáo dục nƣớc ngoài cũng nhƣ trong nƣớc, tiêu biểu nhƣ Jean-Marie De Ketele, Cronbach, Alkin, Mager…, Hoàng Đức Nhuận, Lê Đức Phúc, Nguyễn Đức Chính… đƣa ra nhiều định nghĩa và thống nhất: “Đánh giá được hiểu là quá trình hình thành những nhận định, phán đoán về kết quả công việc, dựa vào sự phân tích những thông tin thu được đối chiếu với mục tiêu, tiêu chuẩn đã đề ra, nhằm đề xuất những quyết định thích hợp để cải thiện thực trạng, điều chỉnh, nâng cao chất lượng và hiệu quả công tác giáo dục” [8, tr. “Đánh giá trong giáo dục là quá trình thu thập và xử lý kịp thời hệ thống thông tin về hiện trạng, khả năng hay nguyên nhân của chất lượng và hiệu quả giáo dục căn cứ vào mục tiêu dạy học, mục tiêu đào tạo làm cơ sở cho những chủ trương, biên pháp và hành động giáo dục tiếp theo” [8, tr. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong giáo dục, đánh giá đƣợc hiểu là quá trình thu thập và xử lý thông tin để phân tích, so sánh, đối chiếu nhằm đƣa ra những quyết định phù hợp.
Đánh giá luôn hƣớng tới mục đích là xác định kết quả và điều chỉnh hoạt động để đạt đƣợc kết quả một cách tốt nhất. Trong dạy học, kiểm tra và đánh giá là hai công việc tiếp nối nhau, tuy có nội dung khác nhau nhƣng giữa chúng luôn có mối quan hệ mật thiết, đan xen vào nhau nhằm miêu tả và tập hợp những bằng chứng về kết quả học tập của HS. Nếu coi đánh giá là mục đích của hoạt động dạy học thì kiểm tra là một phƣơng tiện để thực hiện mục đích ấy “đánh giá kết quả học tập của học sinh là quá trình thu thập và xử lý thông tin về trình độ, khả năng đạt được muc tiêu học tập của HS cùng với tác động và nguyên nhân của tình hình đó, nhằm tạo cơ sở cho những quyết định sư phạm của giáo viên và nhà trường để học sinh học tập ngày càng tiến bộ hơn” [8, tr. Nhƣ vậy, kiểm tra và đánh giá là hai khâu không thể tách rời của QTDH.
Ở đó, đánh giá là sự phán xét trên cơ sở đo lƣờng và kiểm tra bao giờ cũng đi liền với đánh giá. Trong khoa học Lịch sử, các nhà giáo dục đã đi sâu nghiên cứu về KT, ĐG, theo đặc trƣng của bộ môn họ khẳng định rằng “kiểm tra là công cụ quan trọng, chủ yếu xác định năng lực nhận thức của người học, điều chỉnh quá trình dạy và học; là động lựac để góp phần đổi mới phương pháp dạy học, góp phần hoàn thiện, nâng cao chất lượng đào tạo con người theo mục tiêu giáo dục” [30, tr. KT, ĐG kết quả học tập Lịch sử của HS ở trƣờng phổ thông là một quá trình tiến hành có hệ thống, liên tục và thƣờng xuyên, theo dõi thu thập số liệu, chứng cứ nhằm đánh giá kết quả học tập, củng cố, mở rộng, tăng cƣờng hoạt động của HS. Đồng thời, qua đó xác định mức độ các mục tiêu dạy học đạt đƣợc, làm cơ sở cho những quyết định sƣ phạm của GV, cho nhà trƣờng và cho bản thân HS, góp phần nâng cao chất lƣợng dạy học ở trƣờng phổ thông.
17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Đề kiểm tra Hoạt động KT, ĐG đƣợc thực hiện qua nhiều khâu, từ xác định mục đích đến nội dung và lựa chọn hình thức, phƣơng pháp KT, ĐG. Việc ra đề kiểm tra nằm trong khâu lựa chọn phƣơng pháp kiểm tra, có mối quan hệ chặt chẽ với các khâu khác bởi việc thiết kế đề kiểm tra phải đƣợc dựa trên cơ sở xác định mục đích, nội dung của việc KT, ĐG. Cho nên, ra đề kiểm tra chính là một mắt xích quan trọng giúp GV hoàn thiện quy trình KT, ĐG kết quả học tập của HS. Hoạt động KT, ĐG là một khâu của QTDH, cho nên theo nghĩa rộng việc KT, ĐG đƣợc tiến hành xuyên suốt trong QTDH.
Nó bao gồm cả đánh giá thƣờng xuyên và đánh giá định kì, đánh giá tổng kết. Các đề kiểm tra theo nghĩa hẹp hơn chỉ đƣợc sử dụng trong đánh giá định kì và đánh giá tổng kết, thể hiện qua các đề kiểm tra viết từ 1 tiết, đề kiểm tra học kì. Việc ra câu hỏi đối với KT, ĐG thƣờng xuyên hay ra đề kiểm tra viết 1 tiết, đề kiểm tra học kì đều là công việc của GV. Song, đối với các đề kiểm tra viết 1 tiết, đề kiểm tra học kì - những bài kiểm tra quan trọng đánh dấu kết quả học tập của từng HS ở những thời điểm khác nhau trong một giai đoạn học tập, một kì học, một năm học thì đỏi hỏi GV phải có sự suy nghĩ, chuẩn bị kĩ càng, chu đáo hơn.
Do đó, đối với GV đề kiểm tra được coi là một công cụ dùng để đánh giá kết quả học tập của học sinh sau khi học xong một chủ đề, một chương, một học kỳ, một lớp hay một cấp học nên người biên soạn cần căn cứ vào yêu cầu của việc kiểm tra, căn cứ chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình và thực tế học tập của học sinh để xây dựng mục đích của đề kiểm tra cho phù hợp. * Đổi mới xây dựng đề kiểm tra Trong dạy học ở trƣờng phổ thông, đổi mới KT, ĐG nói chung, khâu thiết kế đề kiểm tra nói riêng cần đƣợc nhìn nhận một cách đúng đắn. Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê thì “đổi mới là thay đổi khác hẳn với trước, 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiến bộ hơn, khắc phục tình trạng lạc hậu, trì trệ và đáp ứng yêu cầu của sự phá triển” [40, tr. Đổi mới với ý nghĩa là đổi cái cũ, thay vào đó là cái mới, việc thay đổi này phải mang tính tích cực, nghĩa là cái đƣợc đổi mới phải tốt hơn cái cũ.
Nhƣ vậy, đổi mới luôn gắn liền với sự phát triển. Và trong giáo dục, đổi mới là nhu cầu phát triển tất yếu đối với mọi quốc gia nhằm khắc phục những điểm hạn chế còn tồn tại, phát huy những mặt tích cực, tiến bộ để nâng cao chất lƣợng dạy học, đáp ứng nhu cầu phát triển chung của toàn xã hội. Đổi mới KT, ĐG trong QTDH cần đƣợc tiến hành đồng bộ từ mục tiêu, nội dung, phƣơng pháp KT, ĐG. Trong đó đặc biệt phải coi đổi mới khâu ra đề là quan trọng nhất của việc KT, ĐG.
Để đổi mới việc ra đề kiểm tra đảm bảo tính khoa học, chính xác, khách quan, theo công văn chỉ đạo của Bộ GD – ĐT thì cần phải dựa trên cơ sở xây dựng ma trận đề. Vậy ma trận đề kiểm tra là gì và vì sao việc thiết kế đề kiểm tra phải xây dựng thao ma trận?. Thuật ngữ “ma trận” đƣợc dùng chủ yếu trong các bộ môn khoa học tự nhiên, trong toán học có các khái niệm ma trận chéo, ma trận tam giác, ma trận đơn vị, ma trận đối xứng, ma trận sơ cấp… Đối với việc KT, ĐG, ma trận đề kiểm tra là một thuật ngữ mới.